Salyq kodeksiniń jańalyǵy kóp

2025 jyldyń shildesine deıin qujatqa ózgerister engizilip, qabyl­danady. Jeke tabys salyǵynyń sara­lan­­ǵan mólsherlemelerin engizýge, bank­ter men krıptobırjalar úshin jańa fıs­kaldyq saıasatqa, ákimshilendirýdi sıfr­landyrý jáne basqalaryna qatysty ózgerister kóp. Salyq kodek­siniń jalpy kólemi 2001 jyldan beri úsh ese óskeni osyǵan deıin aı­tyl­ǵan. Endi sarapshylar toby jańa ere­jelerdiń jıyntyǵyn neǵurlym qara­paıym ári túsinikti etip jasaýdy jos­parlap otyr.

Bıyl maýsym aıynda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi «Ashyq NQA» portalynda jańa Salyq kodeksiniń jobasyn jarııalady. Qujatta Kodeks salyq salýdyń negiz quraýshy qaǵıdattaryn belgileıtini, salyqtardy jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderdi belgileý, engizý, ózgertý, olardyń kúshin joıý, esepteý men tóleý tártibi jónindegi bılik qatynastaryn, sondaı-aq salyqtyq mindettemeni oryndaýǵa baılanysty memleket pen salyq tóleýshi arasyndaǵy qatynas­tardy retteıtini aıtyldy.

Májilis depýtaty Aıdos Sarymnyń aıtýynsha, basty baǵyt qaıta-qaıta ózgeris engizilmeıtin turaqty zań qabyldaýǵa baǵyttalýǵa tıis. «Elimizde 2 mıllıonǵa jýyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri bar. Jańa salyq ká­sip­kerlerdi ashyq jumys isteýge jáne turaqty salyq tóleýge daǵdylandyrýy qajet. Zańdaǵy basty oı – salyq tóleý, ony tóle­­meýden arzan bolýy kerek», deıdi Májilis depýtaty.

Ádilet mınıstrligi Zańnama ınstı­tý­tynyń statıstıkalyq taldaý derek­terine súıensek, 2009 jyldan bastap Salyq kodeksine 130 ózgeris pen to­lyq­tyrý engizilgen eken. 2018 jylǵy qańtarda kúshine engen Salyq kodeksinde bir­shama jeńildikter qarastyrylǵan. Birinde talap kúsheıtilse, birinde kerisinshe, jumsarypty. Al bul jolǵy ózgerister, ekonomıst Almas Chý­kın­niń aıtýynsha, memlekettik bıýdjet tapshylyǵy máselesin sheship, Ult­tyq qordan aqsha alýdy toqtatatyn ba­ǵyt­ta­rǵa kóbirek nazar aýdarylyp otyr. «Bizge Salyq kodeksiniń jańa redaksııa­sy mindetti túrde qa­jet. О́zge­ris­ter qoǵamnyń turaqty eke­nin seziný úshin kerek. О́zgeristerdi engizý úshin de, alyp tastaý úshin de jaýap­ker­shilik bolýǵa tıis. Sol kezde ǵana ózgeristerdiń baǵasy bar ekenin jáne ózgeristerdiń kúshin joıýdyń da baǵasy bar ekeni seziledi», deıdi sarapshy.

Qarjy mınıstrliginiń resmı de­rek­teri boıynsha, 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda kirister 5,6 trln teńgeni qurady, bul jospardan 20%-ǵa az, al shyǵystar 10,7 trln teńgege deıin ósti, bul jospardan 95%-ǵa joǵary. Bıýdjet tapshylyǵy shamamen 50%-ǵa jetti. Bıýdjet alshaqtyǵy salyqtyń az jınalýynan ósýde, al salyq josparlarynyń oryndalmaýy QQS jáne korporatıvtik tabys salyǵymen baılanysty.

Almas Chýkınniń aıtýynsha, bizde salyqty kóterý arqyly tabysty kó­te­rý­den ózge jol joq. Jalǵyz biz emes, álem osy baǵytty qup kórip otyr. Sarapshynyń aıtýynsha, salyq saıasatynyń fıskaldy jáne eko­no­mıkalyq qyry bar. Úkimettiń eko­no­mıkalyq blogi úshin alǵashqysy oń­taıly. Eger keler jyldyń bıýdjetine 25 trıllıon teńge kerek bolsa, Qarjy mınıstrligi men Ekonomıka mınıstrligi muny Májilis aldynda 25 trln jınaý úshin salyq mólsherlemesiniń eki-úsh nusqasynyń birin tańdap alý qajettigin eskertýi qajet. «Al Parlamenttiń mindeti – sol úsh nusqanyń birin tańdaý. Bizdiń bıýdjet úshin úsh jańa tabys kózi bar: onyń ekeýi – paıdaǵa salynatyn salyq, adamdardyń tabysyna salynatyn salyq, úshinshisi qosymsha qun salyǵy. KTS ınvestısııanyń basty kózi. Paıda esebinen negizinen kásiporyndar damyp keledi. Al ekinshi baǵytta bıznes kóleńkege ketip qalmaıtyndaı deńgeıde kóterýge bolady. Ekonomıkaǵa zııanyn tıgizbeýdiń jalǵyz sheshimi – QQS-ty eń bolmaǵanda 16%-ǵa deıin kóterý. Biz keler jylǵa qajet salyq mólsherin osyndaı júıemen shyǵarýǵa bolady», deıdi A.Chýkın.

Kezinde qor naryǵyn damytý úshin memleket baǵaly qaǵazdardan alynatyn tabystarǵa salyq salýdy alyp tastady. Bir jaǵynan, bul qor naryǵyn aıtarlyqtaı jaqsy damytýǵa múmkindik berdi. 2024 jyldyń basynan bastap bankter memlekettik baǵaly qaǵazdardan alynǵan tabysqa salyq tóleýge mindetteledi.

Qazaqstan qarjygerleri qaýym­das­tyǵy tóraǵasy Elena Bahmýtovanyń pikirinshe, memlekettik baǵaly qaǵazdar boıynsha salyq engizý bankterdiń paıdasyna aıtarlyqtaı áser etpeýiniń eki sebebi bar. «Birinshiden, naryqtyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin saqtaý úshin ataýly kiristilik barlyq MBQ boıynsha ózgeredi. Ekinshiden, eger 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi bankterdiń jalpy paıyzdyq kiristeriniń qurylymyna qaraıtyn bolsaq, onda barlyq baǵaly qaǵazdar boıynsha syıaqy alýǵa baılanysty kirister shamamen 20%-dy quraıdy. 70%-dan astamy – klıenttermen operasııalar boıynsha paıyzdyq kirister. Bul rette bankterdiń jıyntyq balansynda baǵaly qaǵazdar 11,2 trln teńgeni quraıdy», deıdi QQQ keńesiniń basshysy.

Jańa Salyq kodeksinde ekinshi deńgeıli bankter úshin korporatıvtik tabys salyǵynyń (KTS) stavkasy 2025 jyldan bastap engizilýge tıis, retteýshi saıasat jónindegi konsýltatıvtik qujatqa sáıkes, 20%-dan 25%-ǵa deıin arttyrý usynylady. «KTS mólsherlemelerin saralaý: 25% – bank sektoryna; 20% – jalpy belgilengen mólsherleme; 10% – aýylsharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge, qarjylyq lızıngke, áleýmettik salaǵa (bilim, medısına, densaýlyq saqtaý)», – delingen qoǵamdyq talqylaýǵa jarııalanǵan qujatta.

Bul rette Úkimet salyq salynatyn qyzmetter qunynyń aıyrmashylyǵyn bankter óz kiristeri esebinen jabady dep úmittenedi. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarovtyń aıtýynsha, «qarjy sektorynda qazir kóptegen je­ńil­dikter bar. Al sol jeńildikter kúrt qys­qartylsa, bul eshkimge unamaı­dy».

Ekonomıst, SentrKredıtBankiniń burynǵy basshysy Ǵalym Husaıynovtyń aıtýynsha, QQS, jeke tulǵalarǵa bergen nesıesi arqyly óteledi. «QQS janama salyq bolǵandyqtan, klıenttiń moıny­na túsedi. Bankter qyzmet qunyna QQS qosady jáne tıisinshe ony klıent tóleıdi. Jeke tulǵalar QQS sońǵy tóleýshileri bolady. Zańdy tulǵalarǵa QQS engizý áser etpeıdi, sebebi olar qyzmet kórsetý nemese taýar satý kezindegi tizbek boıynsha ony qunǵa qosady, sondyqtan is júzinde bul QQS-ty báribir jeke tulǵa tóleıdi» deıdi Ǵ.Husaıynov.

Qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, 2025 jyly ýran paıdaly qazbasyn óndirýge salynatyn (PQО́S) salyq qazirgi 6 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin artady. Al 2026 jylǵy 1 qańtardan jyldyq óndiris kólemi men ýrannyń ortasha baǵasyna baılanysty saralanǵan mól­sherleme engizildi. Endi mundaı sa­lyqty eldegi kómir, temir tárizdi asa iri ken oryndaryn ıgerip otyrǵan ınves­torlarǵa salýdy qolǵa alý kerek.

GAMS qaýymdastyǵynyń dırektory Danııar Temirbaevtyń pikirinshe, elimizde bólshek ınvestısııalar ındýstrııasy qalyptasty. Bıylǵy shilde aıynyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha KASE jáne AIX bırjalarynyń depozıtarıılerinde 4,6 mln jeke ın­ves­tı­sııalyq shot tirkelgen, onyń ishinde shamamen 2,8 mln KASE orta­lyq depozıtarııinde jáne 1,8 mln AIX-te tirkelgen. Investısııalyq shottar sanynyń ósýi memlekettik kompanııalardyń qatysýymen baılanysty. О́kildik tizimniń 70% – memleket qatysatyn kompanııalar. QAMS naryqqa qatysýshylardyń 90% óz salyqtaryn derbes deklarasııalaı alady dep boljaıdy. Qoldanystaǵy Salyq kodeksine sáıkes ınvestor-rezıdentter bırjalyq operasııalardan túsken tabystarǵa salynatyn salyqtyń 10%-yn tóleýge mindetti (alynǵan dıvıdendter jáne baǵaly qaǵazdar qunynyń ósimi), al rezıdent emester úshin stavka 15%-dy quraıdy. Alaıda rezıdentter úshin de, sheteldik ınvestorlarǵa da kóptegen salyq jeńildikteri bar. KASE-degi saýda-sattyqqa qatysýshylarǵa jeńildikter kodekste bekitilgen. Qun ósimine salyq, eger zańdy tulǵalardyń nemese rezıdent emesterdiń mámileleri ashyq saýda-sattyqtan tys júrgizilgen jaǵdaıda ǵana alynady. Bırjada satylatyn memlekettik oblıgasııalarǵa keletin bolsaq, tipti bul shart qoldanyl­maı­dy. «Jańa Salyq kodeksi aıasynda ınvestorlar úshin biryńǵaı jeńildikter paketin engizýge Úkimet te múddeli. Qazaq jerinen tabys taýyp júrgen sheteldikterdi de Salyq kodeksimen ıntegrasııalaıtyn kez keldi», deıdi B.Zııabekov.

ALMATY