Danalyq móri

Al sonaý Rım ólkesinde týyp, biz­diń dáýirimizden 4 myń jyl buryn dúnıege kelgen Seneka murasy adamzat órkenıetine úles qosty. Shym-shytyryq taǵdyr keshken danalyq ıesi áýeli senator bolyp, keıinnen qýǵyn kórip, zulymdyǵymen aty shyqqan Neronnyń tárbıeshisi, el bıleýshisi, sońynda satqyndyqtyń qurbany bolyp óz-ózine qol jumsaıdy. Solaısha fılosof qym-qýyt dáýiriniń barlyq irgeli oqıǵalarynyń basy-qasynda bolady. О́miriniń sońynda búkil laýazymnan bas tartyp, japondyq Saıge men Base, parsylyq Hafız ben Rýmı sekildi dúnıe qyzyǵyn qurban etip, ózin ónerge arnaıdy. Qyzmetti qol kór­meı, Neron patsha syılaǵan ıelikterin qaıtaryp, ońashalyq aralyna ketýdi qalaıdy. Qaıda júrse de az sátten mol sezim keship, kishkene tóbeden úlken oı munarasyn soǵady.

Senekanyń «Igilikti turmys týra­ly», «Bos ýaqyt týraly», «Jan ty­nysh­tyǵy týraly», «Lýsılııge ja­zylǵan adamgershilik hattary», sonymen qatar «Medeıa», «Edıp patsha», «Fıest» sekildi dramatýrgııalyq áıgili tragedııa­lary búginge deıin qundyly­ǵyn joı­ǵan joq. Ásirese «Lýsılııge jazylǵan adamgershilik hattary» aıryq­sha dáldigimen, tapqyrlyǵymen erek­shelenedi. Hatta adamgershilik, ar-uıat, maqtan men sógis, adamnyń jan álemi sóz bolady. «Aqyldy qashan da baısaldy. О́ıtkeni ol basqa nársege táýeldi emes jáne fortýnadan da, adamdardan da meıirim kútpeıdi. Jan rahatyna jetkisi kelgender qurmet pen ıgilikke tek adaldyq arqyly jetsin». Nemese «Bizder kópshiliktiń maqtaǵanynan rahat ala ketpeý úshin janymyzdy taza ustaıyq. Bizdi kóp adam maquldaǵany seniń kóp adamǵa túsinikti bolǵanyńnan shyǵar, oǵan nesine rıza bolasyń? Bizdiń qadir-qasıetterimiz bizdiń ishki dúnıemizge qyzmet etsin» deıdi hatynda. Seneka kitap tárbıesimen birge ómir tájirbıesin mol kórgen, tolǵaq keshken­deı túrli jaǵdaıatqa tolǵana bilgen jan. Bárine qosylǵan, bárinen ajyraǵan, bárin shaqyrǵan, bárinen qaıtqan, so­ńynda baıansyzdyq batpaǵyna túsip ja­ralanǵan janynan danalyq bulaǵyn aǵyzǵan biregeı dana. «Barlyǵynan buryn neden qashý kerektigin bilesiń be? Tobyrdan! Tobyr ishine kirsem sol kúıimde shyqqan kezim bolǵan emes. Odan bir nárse juqtyryp, kirlenip shyǵasyń. Odan shyqqanda sarań, menmen, sán-saltanatqa qumar, ashýshań jáne qatygez bolyp shyǵasyń. Men óz pikirimdi ózgerte almaımyn: tobyrdan qash, azǵana toptan da qash, bir adamnan da qash!» deıdi fılosof.

Seneka kúlli zaýaldyń basy qumar­lyqqa berilýden týyndaıtynyn aıt­ty. Fılosoftyń dáleldeýinshe qumarlyq­tyń kózi – ashý, sondaı-aq qumarlyq adamnyń jan-dúnıesindegi sana kúshin kúıretip, jandy kórsoqyr etetin qýat. Keıbir bu dúnıe men o dúnıe týraly pikirleri Táýrattaǵy jazbalarmen ún­desedi. Zamandasyna jazǵan hatynda ólimdi jannyń emes, tánniń ǵana sońǵy saǵaty ekenin baıan etedi. Ári sońǵy kúnimiz dep júrgenimiz máńgi ómirimiz­diń bastaýy ekenin uqtyrady. Sondaı-aq ǵylym-bilimge bastap, onsyz adamdyq taýyna jetýdiń múmkin emesin sóz etedi. «Ǵylymǵa qumarlyq – ózgeniń esebi­nen aqyl alý. Oqysam, birinshiden – ózi­me-ózim rıza bola túsýden arylamyn, ekin­shiden, bireýdiń bilgenin bilip bolǵan soń, ony jetildirýdi oılaımyn. Oqý aqylǵa azyq beredi. Tek jazýmen nemese tek oqýmen ǵana aınalysýǵa bolmaıdy, olardy kezektestirip otyrý kerek. Sonda biz oqyǵanymyzdy eleýli bir nár­sege aınaldyramyz. Osylaı biz gúlge qonyp bal shyrynyn jınap, ony alyp kelip bir qaýyzǵa quıyp balǵa aınaldyratyn bal arasyna uqsaımyz» deıdi danalyq sultany. О́miriniń sońynda hakim Abaımen úndes, adamnyń ózin tárbıeleý jolynda qajyr-qaırat ta­ny­týynyń mańyzdylyǵyn meńzeıdi. «О́zińdi baǵyndyr, Lýsılıı! Enjar bola bastasań – oıat, beıbastaqtyq bar bolsa – tyıym sal, ózińniń de, ózgeniń de sarańdyǵyn qadaǵalap, túzet. Jeriń­niń shekarasyn, baılyqtyń kólemin ósiremin dep qashanǵy tyrysýǵa bolady? Búkil el syıyp ketetin jerdiń bir ǵana qojaıynǵa keregi ne? Aralaryn bólip turǵan ózendi, tipten teńizdi de bólip alýǵa tyrysýdyń qajeti qansha?»

Seneka – alýan oı qaldyrǵan hakim, aıryqsha danalyq móriniń ıesi. Ol qaldyrǵan tolaǵaı mura adamzat aqyl-oı qazynasynyń eń dámdi de mándi «taǵamy». Ár ult odan qalaǵanynsha shó­mishtep alyp paıdalanyp júr.