Bıyl Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine 90 jyl toldy. Osy aıtýly oqıǵamen elimizdegi «plazma fızıkasy» ǵylymı mektebiniń negizin qalaǵan birtýar tulǵa, uly ǵalym, ustaz, otandyq ǵylymnyń damýyna zor úles qosqan UǴA akademıgi, marqum Fazylhan Báıimbetulynyń 85 jyldyǵy qatar keldi.
Búginde Qazaq ulttyq ýnıversıteti «QS World University Rankings 2025 (QS WUR)» halyqaralyq reıtıngine kiretin álemdik TOP-200 joǵary oqý oryndarynyń qataryna endi. Bul jetistikke oqý orny bir kúnde qol jetkizgen joq. Onyń negizi ótken ǵasyrdyń 60-jyldary qalandy. Osy jyldary ýnıversıtette ǵylymı kadrlardy daıarlaý isi qarqyndy damyp, zertteýlerdi ilgeriletýge mán berildi. Irgeli ǵylymdy jan-jaqty oqytý úshin kafedralar ashylyp, serpindi damý jolyna tústi. Osylaısha, Qazaq ýnıversıtetiniń bolashaqtaǵy bıik mejelerge jetýine negiz qalanyp, onyń ǵylym men bilim salasyndaǵy abyroıyn arttyrýǵa múmkindik jasaldy.
Ýnıversıtettiń jaratylystaný ǵylymy salasyndaǵy sony ózgerister, ásirese teorııalyq pen eksperımenttik fızıka, hımııa jáne bıologııa zertteýleriniń damýymen erekshelendi. Sol kezeńde osy salalardaǵy ǵalymdar men ınjenerler, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndaryna oralyp, ǵylymnyń jańa baǵyttaryn damytýǵa bilek sybanyp, belsene kiristi.
Osy tusta keńes odaǵynyń Ǵylym akademııasy Sibir bólimshesi men Novosibir ýnıversıtetin quryp, jas ǵalymdardy tárbıeleý men jańa ǵylymı mektepterdi qalyptastyrýǵa aıryqsha kóńil bóldi. Osy ýnıversıtetke shaqyrylǵan talantty stýdentterdiń qatarynda keıin álemdik deńgeıdegi ǵalym atanǵan otandyq zertteýshiler de boldy. Solardyń ishindegi orny bólek tulǵanyń biri – akademık, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Fazylhan Báıimbetov. Ol qaısarlyǵymen, eńbekqorlyǵymen, tabıǵı talantymen elimizde ǵana emes, álemdik ǵylymda tanyldy. Bul – biz úshin erekshe maqtanysh. Fazekeń Novosibir ýnıversıtetinde aty ańyzǵa aınalǵan ǵalymdar M.A.Lavrentev, S.L.Sobolev, R.Z.Sagdeev, V.L.Kantorovıch sııaqty akademıkterdiń senimine ıe bolyp, sol ortada ózin moıyndatty. Orys tilin jedel ıgerip, ozyq bilimimen ustazdarynyń iltıpatyna bólendi. «Eshkimnen kem bolmaýǵa tıistimin degen namysqa negizdelgen eńbektiń jáne qalaı talpynyp júrgenimdi baǵalaǵan oqytýshylarymnyń arqasynda Novosibir ýnıversıtetiniń tarıhynda birinshi Lenındik stıpendıat boldym», dep jazǵan edi Fazekeń ómirbaıandyq eńbeginde. Báıimbetovtiń bul jetistikteri naǵyz fenomen retinde ǵylym tarıhynda óz ornyn aldy.
Fazylhan Báıimbetovtiń tulǵa bolyp qalyptasýyna týǵan jeri – Torǵaı óńiriniń orny bólek. Aqyn Ǵafý Qaıyrbekov: «...Torǵaıdyń ózinen-ózi týraly ańyzy ósip ketken ólke, dańqy ozyp ketken dala» dep beker aıtpaǵan. Shyndyǵynda, Torǵaıdan shyqqan tarıhı tulǵalardy tize bastasań, sanynan jańylasyń. Osyndaı tarıhı jerde týǵan Fazekeń jasynan bilimge qushtar bolyp ósti. Onyń ómir joly týǵan jeriniń tektiligi men jeke talpynysynyń jemisi retinde ult ǵylymynyń bıik shyńyn baǵyndyrǵan dara tulǵalyq úlgisin qalyptastyrdy.
Fazylhan Báıimbetov – álemdik deńgeıdegi qazaqstandyq plazma fızıkasy mektebiniń negizin qalaǵan kórnekti fızık-teoretık. Onyń osy saladaǵy zertteýleri ǵylymǵa eleýli úles qosyp, «Idealdy emes plazmadaǵy matematıkalyq modeldeý» jáne «Joǵary temperatýraly tyǵyz plazmanyń psevdopotensıaldyq teorııasy» atty monografııalarynda, sondaı-aq 500-den astam ǵylymı maqalalarynda baıandalǵan.
Joǵary oqý oryndary mamandarynyń nomenklatýrasyna jańa mamandyqtar engizý týraly KSRO joǵary oqý oryndary mınıstrligi men KSRO Ǵylym akademııasynyń qaýlysyna sáıkes jáne sol kezdegi QazMÝ rektory, akademık О́.A.Joldasbekovtiń qoldaýymen 1983–1984 oqý jylynda fızıkany oqytý ádistemesi kafedrasy janynan plazma fızıkasy boıynsha mamandyq ashýǵa ruqsat alǵan. Osylaısha plazma fızıkasy boıynsha joǵary bilikti mamandar daıarlaý maqsatynda ol optıka jáne plazma fızıkasy kafedrasyn ashyp, ony 20 jyl boıy basqardy. Kafedrany fakýltet deńgeıinde aldyńǵy qatarǵa shyǵardy. Osy kezeńde kafedradan kóptegen ǵylym doktory men kandıdaty daıyndalyp shyqty. Ǵalym ózi negizgi pánderden dáris oqyp, bilim sapasyn jańa deńgeıge kóterdi.
Osy oraıda akademık T.Qojamqulovtyń kelesi aıtqanyn tilge tıek ete keteıik. «Fazekeń jas talanttardy jaqsy tanıtyn. Ásirese fızıka plazmasy boıynsha zertteýler júrgizýge basqa kafedralarda oqıtyn stýdentterdi tartyp, olardyń arasyndaǵy eń daryndardy ǵylymmen aınalysýǵa úgittep otyratyn. Ol «Plazma fızıkasyna kirispe», «Idealdy emes plazmanyń fızıkasy», «Plazmanyń elektr dınamıkasy» sekildi pánderdi bolashaq mamandarǵa ázirlep, engizdi. Bul orasan zor eńbek edi. Shynaıy tyń ıgerýshi sııaqty tynymsyz jumys istedi. Osy erekshe qasıeti, Qudaıdan berilgen jańashyldyǵy Fazylhandy ǵylymda óz jolyn ashqan kóshbasshy etti».
Búginde bul kafedra ýnıversıtettegi eń úzdik bólimniń biri. Onyń negizinde qalyptasqan dástúrler ulttyq ýnıversıtetimizdiń keleshektegi irgeli jetistikterine senimdi negiz bolary anyq.
Fazylhan Báıimbetovtiń ǵalym ári pedagog retinde qalyptasýy onyń Novosibir ýnıversıtetinde alǵan biliminen keıin, 38 jyl taban aýdarmaı eńbek etken ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi qyzmetinen bastaý alady. Osy ýaqyt ishinde ol dosenttik dárejeden kafedra meńgerýshisi, eki márte prorektor laýazymyna (oqý jumysy jónindegi, ǵylymı jumys jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi) deıingi qyzmet jolynan ótti.
Búginde akademık Báıimbetov jetekshilik etken plazma fızıka baǵytyndaǵy ǵylymı mektep – álemdik deńgeıdegi bedeldi ortalyqtyń biri. Bul mekteptiń aıasynda 20 professor, ǵylym doktory, 100-den astam ǵylym kandıdaty men fılosofııa doktory daıyndaldy. Qazir olar osy saladaǵy úzdik jetistikterdi jalǵastyryp keledi. Shyn máninde, F.Báıimbetovtiń jetekshiligimen qurylǵan ǵylymı baǵyt otandyq ǵylymnyń álemdik arenadaǵy orny men yqpalyn aıshyqtaı tústi.
Birtýar akademıktiń eń iri jetistigi dep dúnıejúzi moıyndaǵan plazma fızıkasy boıynsha elimizde ózi qalyptastyrǵan ǵylymı mektebin aıtar edim. Qazir ǵalymnyń ózi oılap tapqan teńdeýleri men modelderi AQSh, Germanııa, Fransııa, Japonııa jáne Koreıa ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynda júıeli zerttelý ústinde. «Báıimbetov teńdeýi» men «Báıimbetov potensıaldary» uǵymdary álemdik ǵylymı qaýymdastyqtyń qalypty termınologııasyna aınaldy. Bul tuǵyrly tulǵa eńbeginiń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵany dep bilemiz.
Sonymen qatar 2015 jyly akademık shákirtteri elimizdiń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Bul – Báıimbetov mektebiniń ǵylymǵa qosqan úlken úlesi. Búgingi tańda onyń shákirtteri akademık T.Ramazanov bastaǵan Iý.Arhıpov, Q.Jumaǵulova, A.Dáýletov, A.Júkeshov, S.Qodanova, M.Ǵabdýllın, M.Dosbolaev, M.Muratov jáne basqalary otandyq ǵylymnyń damýyna mol úles qosyp keledi.
Fazekeń «fızıkter men lırıkter» dáýiriniń ókili retinde ǵylym men ónerdi ǵajap úılestire bilgen tulǵa edi. Ol óz oıyn tek ǵylymı eńbeginde ǵana emes, qara sózben de, óleńmen de sheber jetkizetin. Bul qasıeti onyń jan-jaqty bolǵanyn kórsetedi. Mysaly, óziniń myna bir óleń joldarynda naǵyz eńbek adamynyń ustanymyn bylaısha sýrettegen:
Eńbek – ómir, negiziń
Degen uly fálsafa,
Sútimenen anamnyń
Sińdi meniń qanyma.
Qyzý eńbek maıdanyn.
Kórip óstim ylǵı da,
О́mir shamyn jaǵatyn
Jasampaz eńbek qana.
Shyndyǵynda, aıryqsha jaratylǵan azamattyń ǵylym jolyndaǵy ǵıbratty ǵumyry óz halqyna qaltqysyz qyzmet etýdiń eren úlgisi boldy. Budan jas urpaqtyń alatyn tálimi mol.
Fazylhan Báıimbetov óz shańyraǵynyń máýeli báıteregi edi. Zaıyby Roza Súleımenqyzy ekeýi Nurlan, Aıgúl, Baıan syndy ul-qyzdardy, Marǵulan, Dana, Teńiz, Alan, Láılá sekildi nemere-jıenderdi tárbıelep, eleýli zııaly áýlet qalyptastyrdy.
Zulqaıyr MANSUROV,
professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy