Tarıh tolqynyndaǵy 90 jyl

2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine kelgen arnaıy saparynda bilim ordasynyń áleýetin arttyrý maqsatynda birqatar tapsyrma bergen edi. Kóp uzamaı QazUÝ «zertteý ýnıversıteti» mártebesine ıe boldy. Bul ýnıversıtettiń ǵylymı áleýetin kóterýge yqpal jasaıtyn jańa múmkindikterge jol ashty.

2019 jyly Memleket basshysy Beıjińde Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınmen kezdesip, yntymaqtastyqqa qol jetkizgen bolatyn. Bul Qazaqstan men Qytaı ara­syndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq yn­ty­maqtastyqty arttyrý, sondaı-aq memleket basshylarynyń ǵylym men joǵary bilim berýdi damytý baǵytyndaǵy aýqym­dy bastamasy boldy. Nátıjesinde, Or­talyq Azııadaǵy eń qýatty sýperkompıýter Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine ornatyldy. Qu­rylǵynyń joǵary ónimdiligi 2000 teraflopsty quraıdy. Sondaı-aq álemdegi úzdik 600 sýperkompıýterdiń tizimine kiredi. Sýperkompıýter jasandy ıntellekt tehnologııasy, munaı-gaz, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, Jerdi qa­shyqtyqtan zondtaý, 3D modeldeý salalary boıynsha derekterdi toptastyrady. Jo­ǵary tehnologııalyq qurylǵy búkil Qazaqstan ǵalymdaryna derekterdiń úl­ken kólemimen jumys isteýge, eldiń IT-ınfraqurylymyn damytýǵa múmkindik beredi. Ýnıversıtettiń esepteý tehnıkasy salasyndaǵy múmkindikterin edáýir keńeıte otyryp, ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligi men dáldigin arttyrady. Qu­rylǵy jasandy ıntellekt tehnolo­gııalaryn, ýnıversıtet qyzmetiniń ne­gizgi baǵyttary boıynsha ǵylymdy qa­jetsinetin esepteýlerdi jasaý, IoT-obektilerdi basqarý jáne uıymdastyrý, Smart-tehnologııalar obektilerin bas­qarý jónindegi baǵdarlamalyq qam­tamasyz etýdi ázirleý úshin paıdalanylady.

Sonymen qatar О́ndiristik robottehnıka jáne robottandyrý boıynsha ınjenerlik kompetensııa ortalyǵy jańadan jasaqtaldy. QazUÝ – KUKA nemis kompanııasymen birlesip Dúnıe­júzilik banktiń ónerkásiptik robottehnıka boıynsha elimizde alǵash kompetensııa ortalyǵyn qurý jónindegi jobasyn iske asyrýda. Ortalyq «О́nerkásip – 4.0» júıesinde jumys isteıtin kásibı kadr­lardy daıarlap, óndiristi avtomattandyrý, sıfrlandyrý maqsatyn aıqyndaıdy.

Germanııadan jetkizilgen qurylǵy startaptarǵa tehnologııalyq operasııa­lardy robottandyrý tu­jy­rym­da­ma­laryn zertteýge, kórsetýge jáne sy­naýǵa arnalǵan biregeı alań usy­nady. Shyn máninde bul bilimdi, daǵ­dylardy, múmkindikterdi taratý jáne ázirlengen sheshimderdi Qazaqstanda da, shetelde de ónerkásiptik kompanııalarǵa odan ári engizý úshin negizgi platforma bolyp sanalady. О́nerkásiptik robottehnıka salasyndaǵy ınjınırıngtik kompetensııa ortalyǵy ǵylym, bilim jáne otandyq ónerkásipti biriktire otyryp, Qazaqstan ónerkásibi úshin bilikti kadr­lardy daıarlaý ornyna aınalady.

Bıyl buǵan qosymsha «Farabi Hub» ınnovasııalyq ónimder men joǵary tehnologııalyq jobalar ortalyǵy boı kóterdi. Bes myń sharshy metrdi quraıtyn hab kreatıvti ındýstrııa, jasandy ıntellekt, startap jobalardy júzege asy­rady. Munda telekommýnıkasııalar men aqparattyq tehnologııa­lardy óndirýde álemde moıyndalǵan ZTE, Binlin Electronic Technology, BASF korporasııasy jáne basqa da sheteldik kompanııalardyń ortalyqtary, ýnıversıtet bazasyndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttary ornalasqan.

Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, «Jasandy ıntellekt salasynda maman tapshylyǵyn joıý» jumystary qolǵa alyndy. Bıyl aqparattyq tehnologııa­lar fakýltetinde Kıberqaýipsizdik jáne krıptologııa kafedrasy quryldy. Jańa oqý jylynda alǵashqy doktorant­tar qabyldandy. Olar jasandy ıntellekt kómegimen qaýip-qaterdi anyq­taý, shabýyldardy boljaý jáne zııandy baǵdarlamalardan qorǵaý kýrs­taryn oqıdy. Sondaı-aq shıfrlardy buzý jáne derekterdi qorǵaý úshin jasandy ıntellekt algorıtmderin qol­daný daǵdylary úıretiledi. Iri IT-kom­panııalarmen jáne memlekettik uıymdarmen tájirıbe almasyp, zamanaýı quraldarmen jumys isteýge daıyndaıdy. MIT, «Stanford» nemese «Carnegie Mellon» sııaqty ýnıversıtetterdiń bilim berý baǵdarlamalaryna beıimdeıdi.

Álem elderinde medısına salasyn sıfrlandyrý júıesine kóshirý jáne jasandy ıntellektini medısınada qoldaný qarqyndy damyp keledi. Sol sebepti «Medısınadaǵy jasandy ıntellekt» bilim baǵdarlamasy boıynsha aqparattyq tehnologııalar fakýlteti men medısına jáne densaýlyq saqtaý fakýlteti birlese mamandar daıarlaıdy. Bul óz kezeginde klınıkalyq medısınada «Big Data» jáne jasandy ıntellekt zerthanalaryn qurýǵa múmkindik beredi. Klınıkalyq jazbalardy, sýretterdi, zerthanalyq nátıjelerdi, genomdyq derekterdi jáne basqa da mańyzdy aqpa­ratty qamtıtyn medısınalyq derek­terdi jınaý, saqtaý jáne taldaý júıesin qalyptastyrady.

Halyqaralyq yntymaqtastyq aıasyn keńeıtý maqsatynda ýnıversıtet bıyl AQSh-tyń «Penn State» ýnıversıtetimen IT baǵytynda birlesken ǵylymı ortalyq qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Fran­sııanyń ekologııa jáne qorshaǵan or­ta ınstıtýtymen «Ortalyq Azııany zertteý jónindegi arheozoologııalyq ortalyq» zerthanasyn birlesip ashty. «ZooStan» ortalyǵynyń negizgi maqsaty – sońǵy mıllıon jyl ishinde adam men janýar­lar arasyndaǵy qarym-qatynas dınamıkasynyń prızmasy arqyly ótken tarıhty zertteý.

Kóshbasshy ýnıversıtet Gonkong polı­teh­nı­kalyq ýnıver­sıteti ara­syndaǵy yn­tymaqtastyq týraly ke­­lisimge qol qoıyp, Or­talyq Azııa­daǵy Turaqty damý or­ta­lyǵy ju­mys isteı bastady. Ortalyq Azııadaǵy jáne «Bir beldeý – bir jol» joba­syna qatysýshy memleketterde áleýmettik má­selelerdi sheshý maq­sa­tyn kózdeıdi. Osy jyl­­dyń tamyz aıynda As­tanada ótken Ortalyq Azııa memleketteri bas­shylarynyń VI kon­sýl­tatıvtik kez­desýi jáne «Or­­talyq Azııa + Japonııa» dıaloginiń birinshi sammıti aıasynda QazUÝ bazasynda Japonııanyń Sýkýba ýnıversıtetimen birlesken Seısmıkalyq ortalyq qurý jóninde kelisim jasaldy.

Memleket basshysy bıylǵy resmı saparynda «Qytaı – biz úshin tatý kórshi, dostas jáne máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktes memleket» dep atap ótti. Osyǵan oraı «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasynda ýnıversıtet Qytaı joǵary oqý oryndarymen qarym-qatynasty tereńdep keledi.

Qazirgi tańda QazUÝ men Qytaıdyń 65 joǵary oqý orny tyǵyz baılanys ornatty. Olardyń arasynda Pe­kın ýnıversıteti, Beıjiń shet tilder ýnı­versıteti, Shanhaı shet tilder ýnı­versıteti bar. Sondaı-aq Qytaı ǵylym akademııasynyń Shyńjań ekologııa jáne geografııa ınstıtýty, Sıan Szıaotýn ýnıversıteti jáne Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetimen yntymaqtastyq joǵary deńgeıde. 2023/24 oqý jylynda Qytaıdyń joǵary oqý oryndaryna 100-ge jýyq oqytýshy-doktorant, magıstrant jiberildi. Al QazUÝ-da Qytaıdan kelgen 869 stýdent bi­lim alady.

О́tken jyly eki el prezıdentteriniń qoldaýymen QazUÝ-da Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. Qytaıdyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetimen 2025 jyly ǵaryshqa mıkrospýtnık ushyrý josparlanyp otyr. QazUÝ ǵa­lymdary ǵaryshty qashyqtan baqylap, alynǵan derekter boıynsha taldaý jumystaryn júrgizetin bolady.

Memleket basshysy «klımattyń ózge­rýine qarsy kúres jáne jasyl ekonomıkany damytý sektorlarynda kúsh biriktirýdiń máni zor» ekenin únemi eske salyp keledi. Qazaqstan kómirge baı ken oryndaryna ıe jáne álemde kómir qory boıynsha 10-orynda tur. Qazaqstanda kómir bastapqy energııany tutynýdyń 53,7 paıyzyn quraıdy. Al bul kórsetkish taıaýdaǵy birneshe jylda tez ósedi dep kútilýde. Alaıda kómirdiń 62-65 paıyzynyń sapasy tómen. Qorshaǵan ortaǵa zııan­dy áserdi azaıtý úshin jańa tehnologııalardy engizý óte mańyzdy. Osy tur­ǵyda ýnıversıtettiń jas ǵalymdary memleket qoldaýyn paıdalana otyryp, memlekettik jáne halyqaralyq jobalardy oryndap jatyr. Sonyń biri – kómir shahtalaryndaǵy jarylystyń aldyn alýǵa bolatyn bıotehnologııa ádisteri arqyly metan gazyn bólip alý.

Geografııa jáne tabıǵatty paıdalaný fakýltetinde «Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıda­laný» ǵylymı ortalyǵy ashyldy. Ja­ńa or­talyq quramyna Ornyqty damý maq­sattaryn iske asyratyn 10 ın­no­vasııalyq zerthana kiredi. Atap aıtqanda: klımat jáne modeldeý, sıfr­lyq kartogra­fııa jáne qoldanbaly geodezııa, «GlobalSky» – atmosferalyq zertteýlerdiń ınnovasııalyq zerthanasy, sý resýrstarynyń sapa­syn sa­raptaý, topyraq ekologııa­syn jáne landshafttardyń degradasııa­syn geo­aqparattyq taldaý, geodemo­gra­fııa­lyq jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq zertteý jumystary júrgiziledi.

Buǵan qosymsha, «Qashyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» qazaq-qytaı birlesken zerthanasy iske qosyldy. Jańa ortalyq Ortalyq Azııa óńirindegi klımattyń ózgerýinen bolatyn sý tapshylyǵy, qurǵaqshylyq, jerdiń qunarsyzdanýy, aımaqtaǵy sý tasqyny, jer silkinisi sııaqty tabıǵı qaýip-qaterlerge monıtorıng júrgizedi. Ortalyq ǵalymdary ótken jylǵy kók­temgi sý tasqyny kezinde shtab qura­mynda Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda jumys istep, usynystar ázirledi.

Hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetinde «Chemical Coating innovations» ǵylymı-óndiristik orta­lyǵy ashyldy. Munda mashına jasaý óndirisi úshin galvanıkalyq qap­ta­malar shy­ǵarady. Budan bólek, fakýltet ǵalymdary zamanaýı «Farabi Chem Science» toǵyz ǵylymı zerthana klasterin ashty. Klasterdiń maqsaty – metall jáne aǵash konstrýksııalarǵa arnalǵan otqa tózimdi jabyndardy jasaý, qorshaǵan ortany lastaýshy zattardy anyqtap, hımııalyq toq kózderine ar­nalǵan jańa materıaldardy ázirleý. Sondaı-aq otandyq medısınalyq-bıologııalyq quraldar men bakterııaǵa qarsy qorǵanysh jabyndaryn alýdyń ońtaıly ádisterin ázirleıdi.

QazUÝ bazasyndaǵy Dárilik ósim­dikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynda tumaý men baýyr aýrýlarynan saq­taıtyn, koronavırýs ınfeksııasyna qarsy bıologııalyq belsendi qospalar daıyndalady. Sondaı-aq qant dıabetin tómendetetin, qan qysymyn retteıtin, asqazan-ishek júıesiniń jumysyn jaq­sartatyn, ımmýnıtetti kóteretin fıtoshaılar óndiriledi. Búginde or­talyq sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen jab­dyqtalǵan.

Bıylǵy qarasha aıynyń basynda QazUÝ-da joǵary bilim berý máselelerine arnalǵan «QS Higher Education»: «Asia Pacific» 2024 pre-sammıti ótti. Halyq­aralyq shara QS Azııa-Tynyq muhıty sammıtiniń 20 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyryldy. Jıynǵa 150 memleketten, atap aıtqanda, Qytaı, Ja­ponııa, Indonezııa, Úndistan, Ma­laızııa t.b. elderden kelgen 350-ge jýyq JOO rektor­lary, halyqaralyq sarapshylar jáne otan­dyq joǵary bilim basshylary qatysty.

Ýnıversıtettiń 90 jyldyǵy aıasynda atqarylǵan aýqymdy is-sharanyń biri – I halyqaralyq Túrki dúnıesi jastarynyń forýmy. TÚRKSOI halyqaralyq uıymy men QazUÝ bir­lesip uıymdastyrǵan ha­lyqaralyq sharaǵa AQSh, Germanııa, Shveı­sarııa, Nıderland, Túr­kııa, Rý­mynııa, Qyr­ǵyzstan, О́z­bekstan, Bol­garııa, Ázer­baıjan – bar­lyǵy 25 memleketten 200-ge jýyq jas­tar jınaldy. Jastar fo­rýmy túbi bir túrki ále­mindegi ıntellektýal jas­tardyń basyn qosýǵa úlken múmkindik berdi. Mundaǵy maqsat – túrkitildes halyqtar arasyndaǵy baýyrlastyq, dostyq qarym-qatynasty arttyryp, mádenı, ta­rıhı, ǵylymı yntymaq­tastyqty damytý.

2022 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń qol­da­ýymen QazUÝ qalashyǵy qury­ly­synyń II kezeńin bastaý týraly sheshim qabyldandy. Qazirgi tańda jeti­qa­batty úsh oqý korpýsy men 2200 orynǵa arnalǵan úsh jańa jataqhananyń qu­rylys jumystary júrip jatyr. Jalpy, bolashaqta 12 myń orynǵa arnalǵan jataqhana, toǵyz oqý korpýsy jáne pro­fessorlyq-oqytýshylyq quramǵa arnalǵan 1080 páterlik 10 turǵyn úı salý kózdelgen.

Sondaı-aq tehnopark, zamanaýı ýnıversıtet klınıkasy, ákimshilik ǵımarattar salý josparlandy. О́mirbek Joldasbekov atyndaǵy Stýdentter saraıy men sport-saýyqtyrý kesheni qaıta jańǵyrtyldy. Joǵary sapadaǵy, zamanaýı úlgidegi QazUÝ stadıony ÝEFA men FIFA uıymdarynyń talaptaryna saı kúrdeli jóndeýden ótti. Fýtbol alańynyń jasandy jabyndysy men drenaj júıesi álemdegi Top-3, Ortalyq Azııadaǵy Top-1 talabyna sáıkes keledi.

Memleket basshysynyń Túrkııaǵa resmı sapary aıasynda Ystanbulda QazUÝ fılıalynyń ashylý rásimi ótti. Osy jyldyń 26 mamyrynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Bishkekke sapary barysynda QazUÝ fılıalynyń tusaýyn kesti. Qazir munda bakalavrıat pen magıstratýranyń 13 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha stýdentter bilim alady. Sonymen qatar QazUÝ bazasynda ınjenerlik bilim berýdiń halyqaralyq standarttaryna sáıkes keletin MIFI Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń (Máskeý ın­jenerlik-fızıkalyq ınstıtýty) fılıaly jumys isteıdi.

Jaqynda QazUÝ fılıaly eki el prezıdentteriniń qatysýymen Reseıdiń F.M.Dostoevskıı atyndaǵy Omby mem­lekettik ýnıversıteti bazasynda ashyldy. QazUÝ-dyń Ombydaǵy fılıaly «Halyqaralyq quqyq», «Qazaq fılologııasy» jáne «Keden isi» sııaqty bilim berý baǵdarlamalary boıynsha bakalavrlar men magıstrlardy daıarlaıdy. Bolashaqta qosdıplomdy bilim berý baǵdarlamasy júzege asyrylady. Son­daı-aq Qytaıdyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń QazUÝ-da iske qosylǵan fılıalynda teh­­nıkalyq mamandar daıarlanady. QazUÝ men Qytaıdyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıteti memorandým sheńberinde 2025 jyly ǵaryshqa mıkrospýtnık ushyryp, ǵaryshty baqylap, alynǵan derekter boıynsha taldaý jumystaryn júrgizedi.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ – bú­ginde qanatyn keńge jaıǵan álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıteti. Halyq­aralyq ǵylymı qoǵamdastyqqa odan ári ıntegrasııalaý, ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­­mys­tardy ınternasıonaldandyrý – bilim ordasyn damytýdyń basym baǵyttarynyń biri. Ýnıversıtettiń ǵylymı bazasyn damytý maqsatynda shetelden kóptegen ǵalym tartylýda. Oqý ordasy ǵalymdar jáne stýdentter almasý, halyqaralyq bilim berý baǵdarlamalary men jobalaryn jú­zege asyrý, birlesken ǵylymı jáne bilim berý qyzmetin oryndaý maqsatynda jetekshi sheteldik ýnıversıtettermen yn­tymaqtastyq baǵdarlamalaryn júzege asy­ryp keledi.

QazUÝ halyqaralyq «QS WUR» reı­tınginde 163-orynǵa kóterildi. Post­keńestik elderden bul topqa tek eki ýnı­versıtet – M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti men Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ kiredi. Bıyl ýnıversıtet «Times Higher Education University Impact Rankings» – 2024 halyqaralyq reıtınginde Top 401-600 orynǵa, «QS Asia University Rankings» halyqaralyq reıtınginde 29-orynǵa ıe boldy. Bul reıtıngte QazUÝ Beı­jiń ýnıversıteti, Sıngapýr ulttyq ýnıversıteti, Koreıa ýnıversıteti sııaqty álemdik ýnıversıtettermen qatar, Top-30-ǵa endi. QazUÝ men Batys jáne Shyǵys Eýropa, Soltústik Amerıka, Azııa jáne Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy joǵary oqý oryn­dary men uıymdary, sonyń ishinde álem­niń jetekshi ýnıversıtetteri men ortalyqtary arasynda sátti júzege asyrylyp jatqan 700-den astam kelisim bar.

Bilim ordasynda 120 mamandyq bo­ıyn­sha Eýropa, AQSh, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Reseı ýnıversıtetterimen qos dıplom baǵdarlamasy júzege asyrylady. QazUÝ bazasynda «Geoenergetıka» Qazaqstan-Fransııa ǵylymı-bilim berý ortalyǵy quryldy. Bul ortalyqta qos dıplom beredi.

QazUÝ ǵalymdary álemniń úzdik ǵy­lymı ortalyqtary men ýnıver­sı­tet­terinde taǵylymdamadan ótýge múm­­kindik beretin «Bolashaq» baǵdar­lamasynyń «500 ǵalym» jobasyna belsendi qatysady. 2021-2024 jyldar ishinde ýnıversıtettiń 70 ǵalymy men qyzmetkeri AQSh, Eýropa, Azııa elderiniń bedeldi ýnıversıtetter ordasynda taǵylymdamadan ótip, basym baǵyttar boıynsha áleýetin arttyrdy.

Sońǵy jyldardaǵy TMD-ǵa múshe memleketterdiń Parlamentaralyq Assambleıasy keńesiniń hatshylyǵy ara­syndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim, I halyqaralyq Farabı forý­mynyń ashylýy, Eýropalyq Par­la­ment dele­gasııasynyń QazUÝ-ǵa ar­naıy sapary, Halyqaralyq bilim be­rý jó­nindegi amerıkalyq keńespen (ACCELS) yntymaqtastyq týraly keli­sim sııaqty mańyzdy sharalar QazUÝ-dyń halyqaralyq bedelin jańa satyǵa kóterdi.

Ýnıversıtettiń ǵylym sapasyn arttyrý, bilim alýshylardy yntalandyrý, jas ǵalymdardyń izdenisterin qol­daý, QazUÝ qalashyǵyn jandandyrý jumystary júıeli jalǵasatyn bolady. Toqsan jyldyq mereıli beleske kóterilgen Farabı ýnıversıteti memleket qoldaýymen, bilikti ǵalymdarymyz ben oqytýshy-professorlarymyzdyń eńbegi arqyly aldaǵy kezeńde de mejeli bıikterdi baǵyndyra bermek.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor