Bıyldan bastap elimizde elektr energııasy, sý, gaz syndy mańyzdy resýrstarǵa tarıfti esepteýdiń tutyný kólemi tólem qunyna tikeleı áser etetin jańa erejeleri kúshine enedi. Kommýnaldyq saladaǵy aýqymdy reformalardyń bir bóligi ınfraqurylymdy jańǵyrtý qajettiligimen qatar, tabıǵı resýrstardy únemdeý men tıimdi paıdalaný faktorlaryna negizdelgen.
Tirshiliktiń ıgiligin eshqashan taýsylmastaı kórip, jaýapsyz paıdalaný – bolashaq urpaqtyń nesibesine qııanat jasaýmen birdeı. Alaıda elektr energııasynyń, jylýdyń, ystyq sýdyń salystyrmaly túrde qoljetimdiligine boıy úırengen kóp jurttyń túsinigi «bar nárseni nege barynsha tutynbasqa» degennen ári asa almaı keledi.
Tarıhı turǵydan qalyptasqan arzan resýrs, qoljetimdi tarıf júıesi turǵyndardy únemshildikke yntalandyrmaǵany anyq. Aqylǵa qonymdy kózqarastyń, únemdeý mádenıetiniń bolmaýy, sheksiz, josyqsyz tutyný qorlardyń sarqylýyna, tapshylyǵyna ákeletini belgili bolsa da, kópshilik áli kúnge deıin úırenshikti ádetin ózgertýge asyqpaıtyn sııaqty.
Ekologııalyq uıymdar men qoǵam belsendileri sýdy, energııany, jylýdy utymdy paıdalaný máselelerin talaı márte kótergenimen, jalpy ekologııalyq sananyń qozǵalysy áli bastama kúıinde. Al ómirlik qajettilikti alańsyz turmystyń aıasyna toǵytyp, urpaq qamyn ýaqyttyń enshisine qaldyrýǵa áste bolmaıdy. Qala berdi, adamnyń beıjaı qarym-qatynasyn tozǵan ınfraqurylym da, lastanǵan orta da kótere almaýy múmkin.
Eldiń ekologııalyq jaǵdaıy men ulttyń áleýmettik ál-aýqaty sýdy sarabdal tutynýǵa tikeleı baılanysty. Búginde álemniń zerttelgen 90 eliniń ishinde bizdiń el sýmen jabdyqtaý jaǵynan eń arzan úshtiktiń qataryna kiredi. Salystyrar bolsaq, Shvesııa, Danııa sekildi damyǵan memleketterde sýdyń quny elimizge qaraǵanda 22-25 ese joǵary, bul rette bizde jan basyna shaqqandaǵy tutyný 5-8 ese artyq. Osy mysaldyń ózi tómen tarıftiń sýdy tıimsiz paıdalanýǵa ákelgenin aıqyn kórsetedi.
Numbeo sarapshylarynyń jańa derekteri boıynsha, keıingi jyldary elimizde aýdany 85 sharshy metr páter úshin elektrmen jabdyqtaý, jylytý, aýany baptaý, sýmen jabdyqtaý, qoqys shyǵarý qunyn qamtıtyn kommýnaldyq qyzmetterdiń ortasha aılyq quny 57 dollardan (nemese 27 myń teńgege jýyq) sál asady. Salystyra alǵanda, mundaı turǵyn úı úshin kommýnaldyq qyzmetterdiń aılyq quny Reseıde 90,5 dollarǵa, Armenııada – 130,4 dollarǵa, Moldovada – 218,5 dollarǵa jetip úlgergenin mysalǵa keltirýge bolady. Iаǵnı kommýnaldyq ıgilik bizde TMD-daǵy kóptegen kórshige, tipti Eýropanyń jetekshi elderine (Ulybrıtanııada – 328,4 dollar, Germanııada – 336,9 dollar, Aýstrııada – 390,5 dollar) qaraǵanda áli de birneshe ese arzan.
Elimizdegi kommýnaldyq qyzmet qunynyń álemdik standarttarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómen bolýy kóp jaǵdaıda memlekettik saıasattyń áleýmettik baǵyttylyǵymen túsindiriledi. Alaıda kommýnaldyq sharýashylyqtyń jylýmen, sýmen jabdyqtaý, sondaı-aq elektr energetıkasy sııaqty mańyzdy salalary energııany óndirý men taratýǵa arnalǵan shyǵyndardyń ósýimen betpe-bet kelip otyr. Bul shyǵyndar energııa tasyǵyshtarǵa baǵanyń ósýi, sondaı-aq sapany jaqsartý jónindegi talaptar men ekologııalyq standarttar aıasynda edáýir ulǵaıyp jatsa da tarıfter burynǵysynsha esep aıyrysýdan edáýir tómen kúıde qaldy. Infraqurylymdy qoldaý men damytýǵa arnalǵan shyǵystardyń azdyǵy onyń moraldyq, fızıkalyq tozýyna ákeledi. Tehnologııalardyń eskirýi, avtomattandyrylǵan basqarý júıeleriniń bolmaýy sebepti kommýnaldyq kásiporyndarǵa ınfraqurylymnyń jaı-kúıin baqylaý eki ese qıyn. Kommýnaldyq sharýashylyq nysandarynyń tehnıkalyq jaı-kúıi, sýmen, sý burýmen, jylýmen jabdyqtaý, gazben qamtý jelileri, ınfraqurylymnyń basqa da elementteri shuǵyl jóndeýdi, keı jerde tolyq aýystyrýdy qajet etedi. Birqatar qalada, ásirese eski turǵyn úı oramdarynda TKSh júıesi kóne jabdyqtarmen, nashar jańǵyrtylǵan jelilermen jumys isteıdi. Tipti zamanaýı turǵyn úı keshenderin tıimdilik pen qaýipsizdikke tıisinshe kepildik bere almaıtyn eski qazandyqtarmen jylytatyn óńirler de bar. Bul jaǵdaı kórsetiletin kommýnaldyq qyzmet sapasynyń nasharlaýyna, jergilikti bıýdjet shyǵyndarynyń ulǵaıýyna ulasady. Osyǵan baılanysty qazirde halyqty sapaly sýmen, jylýmen, energııamen jabdyqtaýdy qamtamasyz etý maqsatynda jelilerdi jańǵyrtý, jabdyqtardy jańartý, jańa nysandar salýǵa qatysty aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Infraqurylymdy jaqsartý men qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý baǵytynda memleket tarapynan jasalyp jatqan qalypty is-qımylǵa qaramastan, kóp azamat sýdy, elektr energııasyn, gazdy únemdeýdiń, tıimdi paıdalanýdyń mańyzdylyǵyn túsinbeıdi. Tıisti baqylaýsyz, tutynýǵa saýatty kózqarassyz resýrstar ekonomıkanyń turaqty jumys isteýine qajetti kólemdi de óteı almaýy múmkin.
Kommýnaldyq saladaǵy qat-qabat sharýanyń, san qıly syn-qaterdiń jan-jaǵynda resýrstardy múmkindigi shekteýli jaǵdaıda ómir súretinderge qaraǵanda edáýir úlken kólemde tutynatyn aýqatty azamattar nemese iri kásiporyndar halyqtyń qalyń jigine aralasyp ketip jatyr. Ádilinde, shyǵys tutynýdyń naqty kólemine baılanysty bolýy kerek. Kommýnaldyq resýrstardy únemdeý mádenıetin qalyptastyrýdyń ózektiligine, «kóp tutynsań – kóp tóleısiń» qaǵıdasy kommýnaldyq sektordaǵy aýqymdy reformalardyń bir bóligine aınalýy tıistigine Memleket basshysy byltyrǵy halyqqa Joldaýynda basa nazar aýdardy. Únemdeý mádenıetin qalyptastyrý memleket, bıznes, qoǵam tarapynan keshendi kúsh-jigerdi talap etedi. Neǵurlym tıimdi, ornyqty ınfraqurylymdar salý, energııa únemdeıtin tehnologııalardy engizý, únemshildikke baýlıtyn aǵartý bastamalaryn damytý, tarıf saıasatyn ózgertý – resýrstardy ornyqty paıdalanýǵa baǵyttalǵan strategııanyń bir bóligi bolýǵa tıis. Sonda ǵana elimiz ekonomıkalyq turaqtylyqty ǵana emes, ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz ete otyryp, kommýnaldyq resýrstardy únemdeýde jańa deńgeıge shyǵa alady.
Qazirde elimizde engizilip jatqan qoǵamdyq normalar turǵyndarǵa kommýnaldyq qyzmetterdi paıdalaný kólemine qaraı tóleýge múmkindik beredi. Iаǵnı ereje kommýnaldyq qyzmet quny tutynylatyn resýrstar kólemine barabar, proporsıonaldy ósetinin boljaıdy. Mysaly, elektr energııasynyń alǵashqy birneshe kılovatyna naqty baǵa belgilense, kelesi aınalǵan árbir kılovatqa tıisti tólem jasaý kerek. Negizgi maqsat – energetıkalyq jelige túsetin júktemeni barynsha azaıtyp, resýrstardy paıdalaný tıimdiligin arttyrý. Sondaı-aq mundaı tásil jańartylatyn energııa kózderin damytýdy qoldap, tarıftiń ósýi balamaly kózderdi (kún panelderin, jel generatorlaryn, basqalaryn) neǵurlym keńinen qoldanýǵa yqpal etetin bolady. Tym kóp tutynǵandarǵa tarıfti ulǵaıtý ysyrapshyldyq áserin joıýǵa kómektesip, energııany paıdalanýdyń neǵurlym únemdi tásilderine kóshýdi yntalandyrady. Sý men gazǵa tarıfter de tutyný kólemine qaraı saralanady. Mysaly, sý nemese gaz tutyný normasy joǵary páterler úshin árbir kelesi tekshe metrge mólsherleme ósýi múmkin.
Jylytý júıesi de ózgeristerden tys qalmaıdy. Jylytý tarıfteri turǵyn úı alańyna ǵana emes, jylýdy naqty tutynýǵa da baılanysty esepteledi. Qazir qalalarda belsendi engizilip jatqan jylýdy tutynýdy jeke esepke alý júıeleri árbir tutynýshy úshin qundy naqty belgileýge múmkindik beredi. Turǵyndarǵa óz úılerindegi temperatýrany baqylaýǵa, naqty tutynylǵan jylýdy ǵana tóleýge kómektesetin termoretteý júıelerin engizýge erekshe nazar aýdarylady. Sóıtip, bıyldan bastap jylytý qunyn neǵurlym ádil bólý maqsatynda jańa tehnologııalar men tyń tájirıbe kezeń-kezeńimen engiziledi. Sol turǵyda qaltasynan qosymsha shyǵyn shyǵaryn sezingen azamattardyń únemdeýge kóbirek kóńil bólýine, sonyń ishinde energııalyq tıimdi quraldardy paıdalanýyna, eseptegishter ornatyp, óz qajettilikterin baqylaýyna týra keledi. Sonymen qatar halyqqa júktemeni barynsha azaıtý maqsatynda Úkimet tarıfterdiń ósýinen zardap shegýi múmkin halyqtyń turmysy tómen toptaryna arnalǵan túrli áleýmettik baǵdarlamalar men sýbsıdııalar engizýdi josparlap otyr. Bul rette tarıfterdiń ózgerýin, olardyń azamattardyń túrli toptaryna áserin qadaǵalaıtyn monıtorıng júıesin quryp, qajet bolǵan jaǵdaıda qosymsha áleýmettik qoldaý sharalary qarastyrylady.
Sýmen jabdyqtaý salasynda tutyný lımıtine baılanysty tórt deńgeıli tarıfti qoldaný kózdelgen, munda ekonomıkalyq shyǵyndar bylaısha bólingen:
aıyna 3 tekshe metrge deıin tutynatyn birinshi top, halyqqa arnalǵan tarıf deńgeıinde; aıyna 3-ten 5 tekshe metrge deıin tutynatyn ekinshi top, halyqqa arnalǵan tarıf deńgeıine 20 paıyz qosylady; aıyna 5-ten 10 tekshe metrge deıin tutynatyn úshinshi top, halyqqa arnalǵan tarıf deńgeıine 50 paıyz qosylady; aıyna 10 tekshe metrden kóp tutynatyn, esepteý quraldary joq tórtinshi top, halyqqa arnalǵan tarıf deńgeıine 100 paıyz qosylady.Jylýmen jabdyqtaý salasynda tarıfterdi saralaý turǵyn úı alańynyń bir abonentke shaqqandaǵy shamasy boıynsha júzege asyrylady:
100 sharshy metrge deıin – bekitilgen tarıf qoldanylady; 100-den 200 sharshy metrge deıin – tarıf bekitilgen tarıften 10 paıyzǵa kóp; 200 sharshy metrden kóp – ortasha jiberý tarıfi qoldanylady.Tabıǵı monopolııa sýbektileri alǵan qosymsha kiris TKSh salasyndaǵy basym mindetterdi sheshýge, onyń ishinde rettelip kórsetiletin qyzmetke qatysty jabdyqtar men jelilerdi jańartýǵa, qaıta qurylymdaýǵa, sondaı-aq negizgi qural-jabdyqtardy satyp alýǵa, túptep kelgende usynylatyn kommýnaldyq qyzmetterdiń sapasyn jaqsartýǵa jumsalatyn bolady. Bul qadam uzaq merzimde kommýnaldyq qyzmettiń neǵurlym tıimdi, ekologııalyq taza júıesin qurý úshin mańyzdy.