Buralqy ıtter týraly qoǵamdaǵy pikir ekige jarylyp tur. «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa baılanysty árqıly kózqaras bolǵanymen, qısynǵa keletin pikirler aıtylǵanymen, ózgeris engiziler emes.
Jaqynda Shortandy aýdanynda bir áıeldi buralqy ıtterdiń talap tastaǵany týraly sýyt habar tarady. It ıttigin istegen oqıǵa bir bul emes. Áleýmettik jelide ımanyńdy qasym etetin nebir oqys oqıǵalar kóz súrindiredi. О́tken jyly elimizde qyryq myńnan astam adamdy ıt qapqan. Aıdyń-kúnniń amanynda buralqy ıtti buǵalyqtaı almaı otyrǵanymyz qalaı? Zań sheńberinde jumys istep, úı janýarlaryna janashyrlyqpen qarap, túpki nátıjege qol jetkize almaı otyrǵanymyzdyń sebebi olardy ýaqytsha ustaıtyn arnaıy oryndardyń azdyǵy. Ázirge Kókshetaý qalasynda, oblys ortalyǵynyń irgesindegi Krasnoıar selosynda ǵana bar. Al ıesiz ıt degenińiz top-tobymen órip júr. Qalada ǵana emes, dalada da.
– О́ńirde birneshe aýyldardyń jabylyp qalǵany belgili, – deıdi el aǵasy Marat Ybyraev. – Kóshken adamdar ıtin alyp ketpeıdi ǵoı, qotanǵa tastap ketedi. Tyshqanshylap kún kórgen buralqy ıt kóbeıe beredi. Adam qyzyǵatyn asyl tuqymdy tazy, tóbet emes, áldeneshe ret býdandasyp, jabaıylanyp ketken mundaı ıtterge kim qyzyqsyn? Eń jamany ash ıtter adal malǵa aýyzdanyp, usaq malǵa shaýyp, eldiń berekesin ketirip tur.
Taıaýda taǵy bir oqys oqıǵa oryn aldy. Oblys ortalyǵyndaǵy kóshelerdiń birinde atyp óltirilgen buralqy ıtterge baılanysty jan-janýardy qorǵaýshylar másele kóterdi. Jergilikti bılik bolsa bul ispen quqyq qorǵaý organdary aınalysyp jatqanyn, aldaǵy ýaqytta oblystyń barlyq aýdandarynda buralqy ıtterdi ýaqytsha ustaý beketteri salynatynyn jetkizdi.
– Barlyǵy zań aıasynda sheshilýge tıis, – deıdi Kókshetaý qalasynyń ákimi Ánýar Kúmpekeev, – sany tym kóbeıip ketti dep zańdy buzýǵa bolmaıdy.
Derekterge qaraǵanda, 2022 jyly «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zań kúshine engennen keıin buralqy ıtter men mysyqtardy aýlaý pyshaq keskendeı toqtatylǵan. Sodan keıin ıesiz ıtterdiń sany burynǵy mólsherden áldeqaıda artqan. Kóshe-kósheni kezip júrgen ıesiz ıtterdiń naqty esebin eshkim de bilmeıdi. Áıtse de, sanyn qysqartyp, sterıldeýge talpynys jasalyp jatyr. О́tken jyly buralqy ıtterdiń sanyn retteýge oblystyq bıýdjetten 96,5 mıllıon teńge qarajat bólingen. Jyl basynan oblys aýmaǵynda alty myńǵa jýyq buralqy ıt aýlanǵan. Degenmen ıesiz ıt qaýyp alǵan adamnyń da sany azaımaı tur. Oblys aýmaǵynda 1700-den astam adamdy ıt qapsa, onyń jartysy oblys ortalyǵynyń turǵyndary. Zardap shekkenderdiń buralqy ıtti basyndyryp qoıǵandarǵa ókpesi qara qazandaı bolsa, janashyrlar óz ýájderin aıtady.
– Eń soraqysy, buralqy ıtterdi balalardyń kózinshe atý oqıǵalarynyń oryn alǵandyǵy, – deıdi erikti, janýarlar qorǵaýshysy Angelına Meletenko. – Oqıǵa bylaı órbigen. Áldekimder ıesi bar ıtti atqan. Balalar ózderiniń ıtin qutqaryp qalýǵa tyrysqan. Olardyń kózinshe osyndaı óreskel oqıǵa oryn aldy. Biz buralqy ıtterdiń shamadan tys kóbeıip ketkenin túsinip otyrmyz. Memleket tarapynan qamqorlyq ta jasalyp jatyr. Degenmen, ókinishke qaraı, bólingen qarajat ázirge paıdalanylǵan joq.
Joǵarydaǵy oqıǵa qoǵamda kádimgideı pikirtalas týǵyzdy. «Shans na spasenıe» qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Anton Malııdiń aıtýynsha, tıisti oryndarǵa aryz jazylǵanymen, is qozǵalmaǵan. Jaýapty adamdardyń málimdeýinshe, uıyqtatatyn dárimen atylǵan. Oqqa saraptama da jasalǵan joq.
Qoǵamdaǵy pikirdiń ekige jarylyp, ár tarap óz ýájin aıtyp jatqany belgili. Biri buralqy ıt-mysyqty aýlaǵannan keıin 15 táýlik ishinde ıeleri taýyp alyp ketpegen jaǵdaıda evtanazııalaýdy engizý týraly usynys bildiredi. Bul usynysty jaqtaýshylardyń pikirinshe, buralqy ıtterdiń sanyn azaıtýǵa yqpal etetin tıimdi tetik osy. Al qarsylar «Aýlaý, sterıldeý, ekpe egý jáne keri qaıtarý» baǵdarlamasynyń yqpaly mol bolatynyna senimdi. Ári janýarlardy baqpaı, qaraýsyz tastap ketkenderge jaýapkershilik júkteý kerektigi de aıtylady.
– Buryn da ıtterdi atqan, biraq odan túıtkildi máseleniń túıini sheshile qoıǵan joq, – deıdi erikti Angelına Meletenko. – Eger baǵdarlama boıynsha durys jumys istelse, birer jyldyń ishinde buralqy ıtterdiń sany azaıýy múmkin. Birinshiden, sterıldengen ıtter topqa qosylmaıdy. Tabıǵı kóbeımegendikten, ósýi toqyraıdy. Negizinde buralqy ıtter kóp ómir súrmeıdi. Únemi ash júretin olar soltústiktiń qatań qysyn kótere almaıdy.
Eriktiniń aıtýyna qaraǵanda, sterıldeýdiń qymbat bolýyna baılanysty, qala turǵyndary ıtteri kúshiktese, kúshikterin áldebir qaltarystarǵa aparyp tastaıdy. Sterıldeýdiń quny – 35 myń teńge. Mundaı baǵany qarapaıym halyqtyń qaltasy kótere bermeıdi. Máseleni túpkilikti sheshý úshin áli de birshama qarajat bólinýge tıis. Damyǵan elderde úı janýarlaryn baqpaı, kóshege shyǵaryp tastasa aıyppul salynady.
Ekinshi tarap qaıtarýsyz aýlaýdy usynady. Qaıtarýsyz aýlaýdyń ózi ekige bólinbek. Birinshisi ómir boıy ustaý bolsa, ekinshisi evtanızasııa jasaý. Saıyp kelgende, qaıtarýsyz aýlaýdy qoldaıtyndardyń qatary basym.
Sońǵy málimetterge júginsek, elimizde 300 myńnan astam buralqy ıt bar. Naqty esebin júrgizgen eshkim joq. Joramal. Bálkim odan da kóp bolýy. Aldyn ala jasalǵan esepke qaraǵanda qyrýar ıtti sterıldeýge 15 mıllıard teńgege jýyq qarajat qajet. Onyń ústine jyl saıyn ekpe júrgizý mindeti tur. Osynyń barlyǵy memlekettik bıýdjetke salmaq.
Buralqy ıtterdiń tarapynan týyndaıtyn endigi bir qaýip – juqpaly aýrýlardyń etek alýy. Jyl saıyn qutyrýǵa qarsy eki júz myńǵa jýyq ekpe egiledi. Sebebi, buralqy ıtterden japa shekken adamdardyń sany kóbeıip keledi. Naqty qansha ekenin de aıtý qıyn. О́tken jyldyń on aıy ishinde 44 myńnan astam adamdy ıt qaýypty.
– Aıdyń-kúnniń amanynda adamdardy ıtke talatyp qoıǵanymyz qalaı bolady, – deıdi oblys ortalyǵynyń turǵyny Darhan Ábilev. – Meniń bilýimshe, úı janýarlaryn sterıldeýge mindetteıtin zań da joq. Saıyp kelgende, biryńǵaı bekitilgen júıe de bolmaı tur. Oǵan qosa asyltuqymdy ıtterdi satatyndardyń qyzmetin retteıtin ereje de joq. Zań bolǵanymen, buralqy ıtterdi ýaqytsha baǵatyn oryndy ázirleı almaı otyrmyz.
Qalaı bolǵan kúnde de bir sheshimge keletin ýaqyt jetti.
Aqmola oblysy