Mal kóp, tabys mardymsyz

Eksportty arttyrýǵa ne kedergi?

Salystyrmaly túrde qa­­ra­­saq, qoı etiniń bir kı­lo­­sy Shveı­sarııada – 9,5 myń teńge, Ger­ma­nııa men Nıderlandyda – 5,5 myń teńge, AQSh, Japonııa, Oń­tús­tik Koreıada 5 myń teń­ge­den asady. Elimizde 1 kg qoı etiniń naryqtaǵy baǵasy – 1,8–2 myń teńge. «Aýyl» par­tııasy Aqparattyq taldaý bó­liminiń meńgerýshisi Qýanysh Jumanovtyń aıtýynsha, baǵa­nyń tómen­digi álemdegi geosaıası máse­le­­lerge de baılanysty. Reseı men Belarýs elinen kelip jatqan ónimder ishki naryqqa áser etip, ekono­mı­kaǵa teris yqpalyn tı­giz­di.

«2024 jyldyń 1 qarasha­syn­daǵy málimette sút óndi­risi 3 mln tonnaǵa jetti. Onyń 1,1 mln tonnasy – aýyl sharýashylyǵy qurylym­da­ryna, 1,9 mln tonnasy jeke­men­shik sharýalarǵa tıesili. Taýyq jumyrtqasyn óndirý 3,7 mlrd danaǵa deıin jetti. Salada shaǵyn sharýashylyq pen jeke sharýashylyqtyń úlesi – 0,6 mlrd dana nemese 16,2%. Biraq osy jeke sharýa­shy­lyqtardy memleket tarapynan júıeli qoldaý aqsap tur. Bul baǵytty qol­daý úshin ar­naıy zań qajet», deıdi.

Usaq jáne qara mal eti­ne, ási­rese jaıylymda ósken malǵa Orta Azııa elde­rinen su­ra­nys joǵary. Alaıda ishki naryqty retteýge baılanys­ty Úkimettiń tiri mal basyn eks­porttaýǵa qoıylǵan shek­teýi bar. Iri qara mal basynyń 20,6%-ǵa ósýiniń eń basty sebep­teriniń biri de osy.

«Analyq maldy syrtqa áketýge tolyq tyıym salý men kvota túrinde tiri mal­dyń eksportyn tejeý sal­darynan aýyl sharýa­shy­lyǵy taýaryn óndirý­­shi­ler óz qyzmetinen joǵa­ry paıda ala almaı otyr. Qazaq­stan­nan tiri usaq jáne iri qara maldyń tu­raq­ty ımport­taýshysy – О́zbekstan eli. 2021 jyly 142,5 myń iri qara mal eksporttalsa, 2024 jyldyń 9 aıynda 47 myń bas shy­ǵa­rylǵan. 2021 jyly 115,3 myń qoı satylsa, 2024 jyl­dyń 9 aıynda 35,5 myń qoı satylyp nemese 2021 jylmen salystyrǵanda iri qara maldy eksporttaý 3 ese, qoı 3,2 ese azaıǵan», dedi Q.Jumanov.

Saladaǵy taǵy bir másele – mal sapasyn jaqsartý. Memleket seleksııalyq asyl tuqymdyq jumyspen aınalysatyn aýyl sharýa­shylyǵy taýaryn óndirý­shi­lerge sýbsıdııa beredi. Iаǵnı genetıkalyq áleýeti joǵary janýarlar ósimin kóbeıtýmen jáne olardy saqtaýmen, ósirýmen aına­ly­satyn óndirýshi shyǵy­nynyń bir bóligin óteıdi. Oǵan qosa asyl tuqymdy orta­­lyqtar, mal tuqymy men embrıo­nyn satý jónin­degi dıstrıbıýterlik orta­lyq­tar, aýyl sharýashy­lyǵy malynyń analyq basyn qoldan uryq­tan­dy­rý­da qyzmet kórsetetin uryq­tan­dyrý tehnıkasy da sýbsıdııa­lanady. 2023 jyly Úkimet tarapynan asyl tu­qym­dy mal sharýashylyǵyn damy­týǵa, onyń ónimdiligi men sapasyn arttyrýǵa sýbsıdııalaý retinde – 147 mlrd teńge, 2024 jyly 114,6 mlrd teńge bólingen. Biraq memleket tarapynan bólingen qyrýar qarajatqa qaramastan, el­degi asyl tuqymdy mal basy­nyń jalpy sandaǵy úlesi: iri qar mal boıynsha – 13,4%-dy, qoı boıynsha – 11,8%-dy, eshki bo­ıynsha – 0,08%-dy, jylqy bo­ıynsha – 1,2%-dy, túıe bo­ıynsha – 0,7%-dy, qus boıynsha 2,9%-dy qurap otyr.

«Osy baǵytty damytýǵa ke­der­gi bolyp turǵan bir­qatar másele bar. Birin­shiden, sýbsıdııalaý kezin­de asyl tu­qym­dy malǵa arnalǵan normatıvter sanaty saralanbaıdy. Osy­laı­sha, sýbsıdııa­laý birinshi sanattaǵy asyl tuqymdy jan­ýarlar sanyn kó­beıt­peıdi. Birinshi sanat­­taǵy etti asyl tuqymdy iri qara maldy ta­ǵaıyn­daý úshin mole­kýlalyq-ge­netı­kalyq sa­­rap­tama negi­zin­de ákesi boıynsha shyǵý tegin rastaý qajet. Biraq asyl tu­qym­dy mal palatalarynyń bul iske qyzyǵýshylyǵy joq. О́ıtkeni palatalar mal basyna ekin­shi sanatty asyl tuqymdy mártebe bere otyryp, asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý arqyly palata múshelerinen jarna jı­naı­­dy jáne mártebe bergeni úshin qyzmetine qun suraıdy. Osyǵan baılanys­ty eldegi ekinshi sanattaǵy asyl tu­qymdy etti iri qara mal sany jalpy asyl tu­qym­dy mal sany­­­nyń 99%-yna jetti. Birin­­­­shi sa­nat­taǵy asyl tuqym­dy mal basy­nyń az bolýy eksport baǵy­tyn­daǵy ettiń baǵasyna áser etip, syrtqy naryqqa ótki­zýge kedergi», dedi spıker.

Ekinshiden, otandyq zert­ha­­nalardyń materıal­dyq-teh­nı­kalyq bazasynyń álsizdi­ginen DNQ taldaýlary men maldy asyl tu­qymdy dep taný bo­ıynsha sapasyz zerthana­lyq máli­met­ter berý qaýpi úl­ken. Sapasyz, kúmándi ónim­derdi ákelýdi boldyrmaý úshin bıologııalyq materıal­dar zert­hanalyq taldaýdan ótýi kerek. Sapasyz, kúmándi ónimderdi qoldanýǵa, onyń qata­rynda ımporttyq asyl tu­qymdy ónimderdi ákelýdi bol­­dyrmas úshin bıo­lo­gııalyq materıal zert­ha­na­lyq taldaý­dan ótkeni jón. Úshinshiden, mal tuqy­myn jaqsartýmen jáne jańa tuqym ósirýmen aınalysa­tyn mamandandyrylǵan asyl tuqymdy sharýashylyq sanyn kóbeıtken durys. Tór­tin­shiden, Úkimet tarapy­nan jıi qabyldanatyn ákim­­shilik shekteýler sharýalardy asyl tuqymdy mal shar­ýashylyǵyn damytýǵa yn­ta­lan­­dyrmaıdy, óıtkeni túsetin paıda az dep oı qory­­­tady sarapshylar.