Sol jyly áldebir sebeppen Betpaqqa kóshpeıtin boldyq. Jaz jaılaýymyz – Qarataýdyń bir pushpaǵy Qaraqur qoınaýynyń orta tusyndaǵy Kókbulaq aýmaǵy bolyp belgilengen. Keńshar basshylyǵy ákemniń ótinishin eskere kelip solaı sheshipti... Mamyrdyń sońǵy aptasynan bastap shopandar jappaı Betpaqqa kósh túzedi. Myńǵyrǵan maldyń aýzy men tuıaǵynan tól qoralar mańy jylan jalaǵandaı bolǵan soń jurttyń bári qonys aýdarýǵa qumbyl. Biz de Kókbulaqqa kóshemiz dep etek-jeńimizdi jınaı bastaǵanymyzda ákem Baıdaly: Bala-shaǵa taýynyń etegindegi Jarma tumaǵa eki-úsh apta aıaldaımyz, qozylardyń aıaqtanǵanyn kútemiz», dedi.
Ákem jer sholyp kelgen-di. Ol kisiniń aıtýynsha, Jarmatuma mańaıynyń oty da jaman emes kórinedi. Otarǵa eki-úsh aptaǵa shydap beredi. Shynynda Jarmatuma mańy qyrtysty keletin. Qysy jazy tósi maldan bosamasa da jaıylǵandy, tisin salǵandy ash qursaq qaıtarmaıtyn jer edi.
Sonymen, Jarmatumaǵa kóship keldik. Kıiz úıdi tuma bulaǵynyń shyǵys jaǵyna uqshatyp turyp tiktik. Úıden alystatpaı sym qora qurdyq. It-qus kóp, sondyqtan qorany úıden alys ornalastyrýǵa bolmaıdy. Qasekeń degen qaskóı bar.
Jańa qonys janymyzdy jadyratyp jibergendeı. Bárimiz kóńildimiz. Ásirese, bizder, balalar jaǵy mázbiz. Mektepten qol bosaǵan. Aldymyzda murty da kertilmegen tutas úsh aı demalys bar.
Keshki as ústinde kókem árqaısymyzǵa atqarýǵa tıis mindetterimizdi bólip berdi. Maǵan buıyrylǵan mindet – jaman maldy úıden uzatpaı jaıý. Qoıshylardyń barlyǵy úlken otarǵa qospaı bólek alyp qaraıtyn aqsaq-toqsaq, qurttaǵan maldar tobyn jaman mal dep ataıdy. Onyń ishinde úlken otarǵa ilese almaıtyn jas tólder de enesimen birge bolady.
Jarmatumanyń jelke tusynda, úsh júz metrdeı jerde ıesi kóship ketken tól qora bar. Keshke sol qoranyń áýlisine emes, jabyǵyna álgi jaman maldy qamaıtyn boldyq. Áýlisi qaýipti. It-qus ońaı kirip shyǵady. Al jabyǵy qaýipsiz. Esigin, sosyn dýaldyń qıdy syrtqa laqtyratyn tesikterin jaqsylap bekitseń, bitti sharýa. Qasakeń qoıdyń shýashyn ıskeıdi de qoıady, basqa amaly bolmaıdy.
Kóship kelgen kúni ákem bas bolyp álgi jabyq qoraǵa sańylaýy joq aǵash esik qoıyp, syrtqa qı laqtyratyn tesikterdi ábden kepken, tastaı, kirpishten kem emes kóńmen jaqsylap bekitkenbiz. Sońǵy, ıaǵnı shetki tesikti bekitip jatqanymyzda úıge qonaq kelip qaldy da, isti aıaqtaýdy ákem bizge, dáliregi menen úlken balalaryna tapsyryp, ózi úı jaqqa ketti.
Bastaýysh mektep jasyndaǵy aǵalarym sońǵy tesikti ynty-shyntysymen bekitti. Tastaı boldy. Biz solaı eseptedik. Sharýaqor ákemniń istegenindeı qaıdan bolsyn dep oılamadyq. Úıge «qatyrdyq, tas qyldyq, shybyn kirer sańlaý qaldyrmadyq, myqtylyǵyn tankimen soǵyp tekserip kórýge bolady» dep bir nárseden qury qalǵandaı úıge jetip bardyq. Úıge qonaq kelse aldymen mináıi sebeptermen bala-shaǵa qýanbaı ba?.. Bizdiki de sol áýen ǵoı.
Alǵashqy úsh kún tynysh ótti. Soıqan sodan keıin bastaldy. Úlkender úshin bul jaı ǵana nárse bolýy múmkin, al maǵan aýyr tıdi... Ol ne deısiz be?
Azanda jaman maldy sanap aldyma salyp beredi. Uzyn sany – jıyrma jeti.
Jaman maldy sondaǵy jaıatyn jerim álgi tól qoradan eki júz ne úsh júz metrdeı jerdegi jazyq kók alań. Ol jerde shı de, qamys ta, tas ta, jyra da, saı-sala da joq. Jaman malmen uzap eshqaıda bara almaısyń.
Jaman maldy tańǵy shaıdy iship bolǵan soń qoradan asyqpaı sanap shyǵaramyz. Túske jaqyn shý-shýlep aıdap kelip bulaq basyna ıirip tastaımyn. Tústen keıin, dáliregi besten óte taǵy sol kók alańǵa jaıýǵa aıdap ketemin. Bári alaqandaı kóz aldymda. Biraq, keshte apaq-sapaqta qoraǵa eshkim sanap kirgizbeıdi. Jaman maldyń bárin tústep alǵanmyn. Qarakól jas qozylardyń túsi birdeı. Nuqyl shymqaı qara. Quıryǵynyń poshymynan ǵana ajyratasyń. Olardyń áýelgidegi sany erte týǵan eki-úsh aqsaq qozyny qospaǵanda altaý-tuǵyn.
Kóship kelgenimizdiń tórtinshi kúni jaman maldy qoradan sanap shyǵarǵanymyzda bir bas kem shyqty. Bul meniń mal joǵaltýymnyń alǵashqy «oqıǵasy» edi. Joǵalǵany qoı ma álde qozy ma anyqtap jatpadyq. О́ıtkeni, ákem sonshalyqty mán bere qoımady. «Jaraıdy, endi muqııat bol, uzatyp jaıma, qora mańynan alystama», dedi de odan ári eshteńe aıtpady. Aldymda barlyǵy jıyrma alty bas qaldy. Kúni boıy aldymdaǵy maldy kózimnen tasa qylmadym. Keshkisin qoraǵa ádettegideı ózim qamadym. Esikti tars bekittim. Kúnde keshke jaqyn eresekter jaǵy úlken otarmen, basqa da sharýalarmen qarbalas bolady da, jaman malǵa mán bere qoımaıdy.
Sodan ertesine qoradan shyǵarda jaman maldy taǵy da sanadyq. Taǵy bireýi kem. Ákem synaı qarady da qoıdy. Maǵan sonyń ózi de jetedi. Súmireıdim de qaldym kózimmen jer shuqylap. Ákem jaman maldy syrttaı kózimen bir sholyp shyqty da: «Alty jas qozy bar edi, tórteýi ǵana qalypty ǵoı. Jas tól qalǵyp-múlgigish keledi. Áldeneniń túbinde jatyp qala beredi. Enesinen ne tobynan ajyrap qalsa ne bolsa sony qara tutyp qańǵyp ketedi. Solaı bolǵan ǵoı. Abaı bol», dedi. Men de óz kezegimde myna alaqandaı kók alańqaıdan maldy shyǵarmaǵanymdy, muqııat bolǵanymdy aıtyp jylarman boldym. Biraq, mal joǵaltqannyń sózi qurysyn.
Sodan ákem tórt-bes kúnge bir jaqqa jolaýshylap ketti de, azanda óriske jaman maldy sanap shyǵarý ózimizge – balalar jaǵyna júkteldi. Azanda sanap shyǵarǵan tórt kúnde de bir-bir qozydan kem shyqty. (Keıin keshke jaman maldy qoraǵa nege sanap kirgizbedim eken dep oılap júrdim). Úı betine qaraýǵa bet joq. Kúnde kúlkiden, túnde uıqydan maqurym qaldym. «Malǵa qarasa mendeı-aq bolsyn» dep qoıamyn. Kinásizbin. Biraq qozylardyń joǵalǵany ras. Ishim órtenip barady. Qozylardyń joǵalǵanyna emes, barynsha saqtyq jasaǵan esil eńbegimniń esh bolǵanyna. Ákem men sheshemnen basqalardyń bári maǵan alaryp qaraıdy, beıne bir alapes kórgendeı.
Ákem besinshi kúni tań qarańǵysynda keldi. Sol zamatta jaman maldyń ishindegi qalǵan tórt qozynyń da joǵalǵany teteles «jaýlarymnyń» tarapynan ákeme aıshyqtala baıandaldy. Ol kisi úndemedi. Uryspady. Uldardan kenjesi bolǵandyqtan ánsheıinde basqalarǵa qaraǵanda ákem aldynda erkin júretin men esik jaqta púsháıman jep, júzimdi tómen salyp otyrmyn. Balalaryna ádettegideı bazarlyqty úıip-tógip ákelgen ákem apyl-ǵupyl jınalǵan tósekterdiń ornyna jaıylǵan dastarhan basynda maǵan kúlimsirep qaraǵandaı boldy. Maı shamnyń jaryǵynan anyq kórdim, ákem maǵan jymııa, meıirlene qarady da ózine shyqyrdy. Oń tizesine qaryndasym jaıǵasqan. Oǵan daý joq. Maǵan sol tizesine kelip otyrýymdy nusqady. Men ornymnan áreń turyp, basymdy tómen salyp kelip sol tizesine jaıǵasa berip, jylap jiberdim. Ishteı tyǵylyp otyrǵan edim. Arqamnan qaǵyp jubatty. «Qoı endi, jigit degen jylaı ma eken? Joǵalsa – mal joǵalsyn» dedi kóp sozbaı. Túrli bazarlyq salynǵan sómkelerge basqa baýyrlarym jaltaq-jaltaq qarap qoıady. Mendik kúı – bazarlyq túgili bas qaıǵy. Mal joǵaltqanǵa bazarlyq ne teńim?
Apam Dildash syrtta samaýrynǵa shaı qaınatyp júr. Úıge apamnyń kirgenin asyǵyp kútip otyrmyz. Apam kirse, bazarlyq toly sómkeler ashylady da basqasy basqa, kámpıt-pechene dastarhanǵa molynan shashylady. Biraq ákem samaýrynnyń qaınaǵanyn kútpeı dastarhan basynan turdy da apama daýystap: «Áı, Dildash, maǵan qol fonardy taýyp bershi» dedi. Apamnan qol fonar alǵan ákem qaryndasym men apamnan basqalarymyzǵa sońymnan erińder degendeı belgi berdi. Biz eshteńe túsinbeı qaldyq. Ákem jaman mal qamap júrgen qorany asyǵys betke aldy. Ákemizdiń sońynan súrinip-qabynyp erip kelemiz.
Mine, qyzyq. Meni tolǵantqan syr op-ońaı sheshildi. Alty qozy joǵaltqan maǵan ákem kiná artpaı, qaıta meıirlene qaraǵanynyń syryn osydan keıin baryp uqtym. Ákem kún saıyn bir-bir qozydan joǵalyp otyrǵanynyń syryn baýyrlarym baıandaǵan álgi sátte-aq bilip qoıǵan eken, jaryqtyq. Men aq, kinásiz bolyp shyqtym. Sonda ne bolǵan deseńizshi...
Ákem qoranyń esigin ashyp ishke kirgende aýzy-murny jabyq, tańnyń bozamyq belgileri túgili uly sáýlege oryn joq tas qarańǵy qoranyń ishin qol fonary jap-jaryq qylyp jiberdi. Jaman mal bir ýys bolyp túkpirge tyǵylysyp qalypty. Ákem ǵana baıqaǵan. qoranyń qı laqtyratyn shetki tesiginen qasqyrdyń kók shýlan quıryǵyn kózi shalyp qalypty. Qı laqtyratyn, álgi biz bekitken shetki tesikpen tuspa-tus bir úlken, erte týǵan qozy tur. Ústi-basy qan-qan, jyrym-jyrym. Qasqyr ony tesikten alyp shyǵamyn dep ábden áýrelegen. Sóıtip júrgende qozy baıǵustyń saý tamtyǵy qalmaǵan ǵoı. Bári belgili boldy: Biz «tastaı» qylyp bekitken qoranyń tesigindegi kóńdi qasekeń ońaı qulatqan. Mine, sol jerden kún saıyn bóltirikterin aýyzdandyrýǵa jas qozylardy alyp ketip otyrǵan. «Qı laqtyratyn tesikti myqtap bekittik» degen jalǵan aqparatqa senip, álgi tustan qaýip keler dep kútpegenbiz. Maldy qoraǵa sanap kirgizbeı, shyǵararda ǵana sanaǵanda kem bolýy qasqyrdyń tirliginen eken. Adamnyń qasqyry bolmasa túzdiń bórisi jabyq qoraǵa túsedi dep oılamaǵanbyz.
Úıge kelgen soń shaı ústinde ákem aıtty: «Myna Jetim shoqyda qasqyrdyń uıasy bar ekenin burynnan biletinmin. Eshkimge aıtpaǵanmyn, bireý-mireý bóltirigin alyp ketse, onyń zııany osy mańdaǵy sharýalarǵa zııany tıer dep. Qasqyr kekshil keledi. Muny búkil qazaq biledi... Degenmen, myna qasqyr márt eken. Áıtpese, bóri ataýly qoraǵa tússe tý-talapaıyn shyǵaryp qoı bitkendi tamaqtap tastaıdy emes pe? Ol bizdiń qoraǵa túskende basqa bir malǵa tıispeı óz keregin ǵana alyp otyrǵan. Al ana úlken, salmaǵy aýyr, erte týǵan qozyny tesikten alyp shyǵa almaǵan. Alyp shyǵýǵa baryn salǵan. Alyp keter me edi, eger biz kelip qalmaǵanda... Analyǵy syrtta qalyp, qoraǵa túsýge atalyǵy táýekel etken sekildi... О́ıtkeni turqy iri bolyp kórindi», dedi.
Ákem bizge qarap, «Sender shetki tesikti jóndep bekitpegen ekensińder. Senderge de bir mezgil seneıin degen edim. Jaraıdy, endi pysyq bolyńdar. Qasqyrdy da Qudaı óltirsin be? Ol da óz áreketin jasaǵan ǵoı. Muny qasqyrdyń qastyǵy emes, dostyǵy, urpaǵy úshin kúresi deý kerek. Bóltirikterin aýyzdandyrý, tamaǵyn aýlaýǵa úıretý úshin qastyq jasamaı, isin izetpen atqarǵan eken, bul túz taǵysy. Keıbir adamnan izet eken», dedi ákem.
Biz kóp uzamaı tanys-beıtanys kórshimizdi tastap Kókbulaqqa kóship kettik.
Ákem: «Qasqyr da adam sekildi. Olardyń da tektisi men teksizi bolady. Túzdegi malǵa shaýyp nemese qoraǵa túsip keregin ǵana mise tutqan bórige ashýlanba, óıtkeni bul olardyń kúnkóris amaly. Qudaı olarǵa tamaq etip jaratqan janýar ataýlyny azaıtyp, sanyn, órisin shektep, keıbirin ózine menshiktep alǵan adamzat ıeliginen qasqyrdyń da óz úlesi bar. Dúnıeńniń qasqyrǵa buıyrǵany sadaqa. Degenmen óz malyńa ıe bol. Al malyńdy tamaqtap, ash kózdene qyryp salatyndary kek qýǵanynyń nemese teksiziniń tirligi. Bóriniń bóltirigine tıispe, tıiskeniń álsizdigiń, myqty bolsań atalyǵy men analyǵyn usta», degeni esimde qalypty.
Ákemmen ilesip bir jıynǵa barǵanymda bir kisiniń Jetim shoqy jaqtaǵy bir úńgirden úsh bóltirik ustaǵanyn aıtqanyn estip qaldym. Sol jyly qoıshylarǵa eki kókjal kún kórsetpedi. Al bizdiń otardan alty jas qozydan basqa shyǵyn bolmady. Tanys-beıtanys úıdiń tynyshyn alǵysy kelmegen bolar, bálkim.