Alash oqýlyqtary

Máselen, myna esep tapsyrmasyna qarańyzshy. «Qorada bir taýyq júr, so­ńynda tórt balapany bar. Ta­ýyqtyń eki balapany jo­ǵaldy, qanshasy qaldy?» nemese «Bórte eshki byltyr eki laq taýyp edi, bıyl úsh laq týdy. Sonda eki jylda bórte eshki neshe laq tapty?». Baıqa­sa­ńyz, avtor ma­tematıkalyq esepterdiń ózin qarapaıym úı qustary nemese janýarlar arqyly balaǵa túsin­di­re­di. Bul tapsyrma arqyly bala matematıkalyq esep­ti she­ship qana qoımaı, úı ja­nýarlarynyń atyn, onyń ba­la­synyń qalaı atalatynyn esi­ne saqtap alady. Bunyń ózi birinshiden, jaýapkershilik, ekinshiden, ult isine arala­syp júrgen Alash zııalysynyń qazaq balasyna oqý-bilim nárin qaıtsek tez sińiremiz degen suraqqa jaýap izdegenin ańǵaramyz.

Al kelesi mysalǵa (Mir­jaqyp Dýlatuly mısaly dep bergen) nazar aýdarsaq. Atalǵan tapsyrma «Jetiniń ishindegi kúnder» dep atalady. Tolyq mazmuny bylaı: «Bir jetiniń ishinde neshe kún bar? Beısenbiden keıin qaı kún? Seısenbi qaı kúnniń artynan keledi? Sersenbiden ­eki kún ótkende qaı kún bola­dy?» deı kele kúnderdi reti­men sanap shyǵýdy tapsyr­ǵan. Qazaq ishinde ósken, óz tilinde sóıleıtin mektep balasy úshin bul asa qıyn emes. Tip­ti buny balalar mektep­ke deıin kókeıine toqyp, jat­qa aıta beretin bolǵan. Al qaı­­ratker bul tapsyrmany bas­taýyshtyń birinshi jyly oqy­latyn oqýlyǵyna engiz­geni tegin emes.

Halqymyzdyń kóshpeli ómi­rin matematıkalyq esepke engizgen Dýlatulynyń qııa­ly men úmitinde shek joq. «Myr­qymbaı­dyń bir qal­ta­syn­da 4, ekinshi qaltasynda 3 asyǵy bar, sonda onyń asy­ǵy nesheý?» nemese «Bizdiń úıde qyrqylǵan toqty 5, qyr­qylmaǵany 4, sonda bizde ne­she toqty bar?», «Jelide 9 qu­lyn baılaýly, úsheýi aǵy­tyldy, sonda jelide neshe qu­lyn qaldy?» degen esepter ti­keleı qazaq balalary­nyń kún­delikti ómirimen, tur­mys-tirshiligimen qabysyp jatatyny anyq. Osydan keıin balalar atalǵan esepti túsin­beı qalatynyna esh kúmánińiz bolmas.

Bizdi qyzyqtyrǵany, Mir­jaqyp Dýlatulynyń «Esep quralyndaǵy» árbir keste men amaldardyń balanyń jas ereksheligine qaraı túsinikti til­men jazylǵany. Bylaısha aıtqanda, avtor endi ǵana mektep tabaldyryǵyn attaǵan oqý­shy matematıkalyq oqý­lyqty ashqanda, odan zerikpeıtin kitap qurastyrǵan.

Bir ǵasyr buryn jaryq kórgen qazaqsha oqýlyqtar­dyń ishinde «Qazaqstan» mem­leket baspasynyń Kún­shyǵys bóliminen shyqqan Halel Dosmuhamedulynyń «Oqýshynyń saýlyǵyn saq­taý» atty shaǵyn oqýlyq – qa­zaq balasyna qajetti kitap­tyń biri. Onda avtor oqý­shy­lardyń kúndelikti oqý ba­­ry­syndaǵy jeke áreket­teri men turmystyq tanym­dary toptastyrylǵan. «Shy­lym tartpa, nasybaı atpa, temekiniń zııandy eke­nin umyt­pa», «Ymyrtta, ala­kó­le­ń­kede, nashar jaryqta oqy­ma, jazba, jumys qylma» degen sııaqty kúndelikti tártip, gıgıena, oqý men saýlyqqa qa­tysty eskertpelerdi bala sa­­na­syna quıýǵa qulshynǵan. H.Dosmuhameduly osy kita­bynyń sońyna mynadaı lebiz qosqan: «Osy «Oqýshynyń saý­lyǵyn saqtaý» atty kitap­shany Hollandııa úkime­tiniń buıryǵymen naǵyz bilgish degen doqtyrlar jaz­ǵan eken. Kitapshada mektepte saý­lyq saqtaý sharttary úgit re­tin­de jazylǵan, «mynaý zııan, mynaý paıdaly» dep us­ta­zy shákirtine úgitteý tú­rin­de aıtylǵan», deı kele atal­ǵan oqýlyq-kitapsha­nyń den­saýlyqty saqtaýǵa úı­rete­­tin tolyq qural dep túsinýge bol­masa da, osynda aıtylǵan shart­tar oryndalyp tursa, jas býynnyń taza bolyp, du­rys ósýine az bolsa da sebepker bolatynyn alǵa tartady.

Ári qaraı avtor osy kitap­ty ne úshin aýdaryp, qazaq halqynyń turmys-tirshili­gi­ne beıimdegenin de aıtady: «Qa­zaq-qyrǵyz mektepte­rin­de saýlyq saqtaý jumysta­ry­nyń nashar ekenine kúıi­­nip, tilimizde saýlyq saqtaý týraly eshbir quraldyń joq­ty­ǵyn eskerip, osy kitapsha­ny ­aýdaryp basýdy maqul kórdik». Kórdińiz be, keshegi ult zııalylary ár isinde, ár sharýa­synda ult múddesin basty oryn­ǵa qoıyp, hal­qy­myzdyń bo­lashaǵy úshin jumys iste­gen.

Sonymen birge «Qazaqsha-oryssha tilmásh» atty sózdik te osydan 100 jyl buryn Qosh­ke Kemeńgerulynyń jetek­shi­ligimen jaryq kór­geni má­lim. Bul muralar qaıta basylyp shyq­ty da. Ultty oıatý jolyna bel sheshe kirisken Alash zııalylarynyń qıyn jyldary talaı oqýlyq jazyp, aýdaryp, ony qazaq ba­la­synyń kádesine jaratýǵa ­at­­salysqany – tarıhı eńbek.