Elimizdiń bilim brendine aınalǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń «500 ǵalym» jobasymen jyl saıyn kóptegen izdenýshi sheteldiń mańdaı aldy oqý oryndarynda bilim alyp, ǵylymı taǵylymdamadan ótip jatyr. Olardyń sheteldegi bilim sapary qalaı bolǵany, ne úırenip, nelerdi túıgeni jáne alǵan bilimin elge qaıtyp kelgen soń, óz salasynda qalaı paıdalanatyny talaıdy qyzyqtyratyny sózsiz. Osyǵan oraı AQSh-tyń Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde bilim alyp jatqan Aınur Slámǵajy, Ulybrıtanııanyń «King’s College»-inde ǵylymı taǵylymdamadan ótken Beıimbet Dáribaev, Kalıfornııa ýnıversıtetinde oqyǵan Shyryn Qadylqyzy, Beılor ýnıversıtetinde oqyǵan Dostilek Dáýitbekti sózge tartqan edik.
Aınur Slámǵajy:
Zertteýimiz Lexington Books-te jaryq kórdi
Taǵylymdamanyń mańyzy sheteldik ǵalymdarmen tanysý, baılanys ornatý, tájirıbe almasý keremet múmkindik boldy. Meni erekshe qýantqan jaıt, biz taǵylymdamadan ótip jatqan Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde ózim eńbekterin, kitap, maqalalaryn doktorantýrada oqyp júrgen kezimde, odan keıin de talaı oqyp, ǵylymı jumystarymda basshylyqqa alǵan, silteme jasaǵan Sebasten Peırýs, Marlen Larýel syndy ǵalymdarmen júzbe-júz tanysý, olar uıymdastyrǵan dóńgelek ústel, konferensııalaryna qatysý múmkindigi boldy. Ekeýimen de júrgizip jatqan zertteýimdi talqylap, pikir almastym. Zertteý jumysym olardyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, Sebasten Peırýs aldaǵy ýaqytta zertteýime baılanysty «Central Asia Program» aıasynda semınar ótkizýge usynys bildirdi.
Qazir taǵylymdamadan ótip jatqanymyzǵa jarty jyldan asty, bul meniń eńbek jolymdaǵy eń bir jemisti kezeń der edim. Máselen, kúzde, taǵylymdamamyzdyń tórtinshi aıynda nepaldyq zertteýshilermen birge kóshi-qonnyń BAQ-taǵy kórinisi týraly zertteýimiz «Lexington Books» baspasynan shyqqan «Displacement and Refugee Issues in South Asia: Uncovering the Contested Realities» atty kitapta bólim bolyp jarııalandy.
Odan bólek, «Palgrave Macmillan» baspasynan jaryq kóretin eki kitapqa bólim jazdym. Biri Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy áıelderdiń medıadaǵy reprezentasııasyna baılanysty bolsa, ekinshisi – COVID-19-dyń Qytaı ımıdjine, «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna áseri, BAQ-taǵy kórinisine baılanysty zertteý. Dál osy zertteýime baılanysty kúzde Sırakıýs qalasynda ótken Ortalyq Azııany zertteıtin ǵalymdardyń basyn qosqan CESS (Central Eurasian Studies Society) konferensııasynda baıandama jasadym. Bul eki kitap ta shilde aıynda jaryq kóredi. Jaqynda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń otandyq medıadaǵy kórinisi jaıyndaǵy zertteýimizdi aıaqtadyq. Aldaǵy ýaqytta sheteldik jáne taǵylymdamadan ótip jatqan ǵalymdar birlesip ǵylymı konferensııa uıymdastyrý, sondaı-aq ýnıversıtet oqytýshylarymen birlesip zertteý jasaýdy josparlap otyrmyz.
Mundaǵy meni qyzyqtyrǵan bir jaıtty aıta ketkim keledi, múmkin aldaǵy ýaqytta elimizde de júzege asar... Men ýnıversıtet uıymdastyrǵan leksııasynan bólek, kóp ýaqytymdy kitaphanada ótkizemin. Munda kitaphana tek kitap qory, bilim qoınaýy ǵana emes, ıntellektýaldy orta, ol 24 saǵat, aptasyna 7 kún jumys isteıdi. Qaınap jatqan tirshilik, ár bólmesinde zertteý metodologııasy, sandyq zertteýde qoldanylatyn baǵdarlamalar, statıstıkalyq taldaý, ózge de baǵytta sheberlik saǵattary ótkiziledi. Kitaphana qyzmetkerleriniń bári ǵylymı dárejesi bar, akademııalyq eńbek jazyp júrgen zertteýshiler. Olar qandaı baǵytta sheberlik saǵatyn ótkizse, sol salany zerttep júrgen naǵyz mamandar. Kitaphana qory da baı, elimizdegi ǵylymmen aınalysyp júrgen áriptesterim, tanystarym qandaı da bir ǵylymı eńbekti izdegende «Osy eńbekti jibere alasyń ba?» dep maǵan júginedi. Bul, ókinishke qaraı, bizdiń ýnıversıtetter ǵalymdardy jetkilikti túrde qajetti materıalmen qamtamasyz ete almaıtynyn baıqatady. Aldaǵy ýaqytta, osy máseleler sheshiler dep oılaımyn.
Beıimbet Dáribaev:
«Bolashaqtyń» bereri mol
Men álemge tanymal ýnıversıtetterdiń biri – «King’s College London»-da taǵylymdamadan ótý múmkindigine ıe boldym. Zertteıtin salam bilim berý menedjmentine qatysty, al zertteý jumysym «Joǵary bilimdegi baǵalaýlar úshin jasandy ıntellekt kómegimen derbestendirilgen keri baılanys» taqyrybyn qamtıdy. Bul taqyryp qazirgi tańda jasandy ıntellektiniń bilim berýdegi róline qatysty jahandyq talqylaýlarmen tyǵyz baılanysty.
Bir jyldyq taǵylymdama kásibı jáne jeke turǵydan damý barysynda mańyzdy ról atqardy. «King’s College London»-da oqý maǵan úzdik zertteýshilermen jumys jasaýǵa, aldyńǵy qatarly resýrstarǵa qol jetkizýge múmkindik berdi. Eńbegim jasandy ıntellekt kómegimen stýdentterdiń jeke oqý qajettilikterine beıimdelgen keri baılanys usynýdyń joldaryn zertteýge baǵyttaldy. Bilim berý jáne tehnologııa salasyndaǵy mamandarmen yntymaqtastyqta jumys isteý dástúrli baǵalaý ádisterindegi olqylyqtardy toltyrýǵa múmkindik beretin jańa quraldar týraly túsinigimdi keńeıtti. Bul joba álemdegi joǵary bilim júıesi úshin mańyzdy áseri bar salaǵa óz úlesimdi qosýǵa múmkindik beretini anyq.
Akademııalyq mádenıet synı oılaýdy jáne yntymaqtastyqty qoldap, ár talqylaý jańa oı men kózqarasty usyndy. Semınarlar men konferensııalarǵa qatysyp, óz salamdaǵy áriptesterim men tálimgerlerimnen ǵana emes, ózge sala ǵalymdary bólisken ıdeıalardyń alýan túrliliginen de úırendim. Bul tájirıbe bilim júıesine ınklıýzıvtilik pen qoljetimdilikti arttyrý úshin jasandy ıntellektini tıimdi ıntegrasııalaý qajettiligi týraly túsinigimdi tereńdete tústi. Árıne, bul tájirıbede qıyndyq ta kezdesti. Álemge tanymal oqý ornynda qarqyndy zertteý ortasyna beıimdelý maǵan shydamdylyq pen ıkemdilik daǵdylaryn damytýǵa túrtki boldy. Biraq bul qıyndyq meniń máseleni sheshý daǵdylarymdy nyǵaıtyp, bilim berý menedjmentinde aıtarlyqtaı úles qosýǵa degen umtylysymdy odan ári arttyrdy.
Sondaı-aq qazaq mádenıetin óz áriptesterimmen bólisýge tyrystym. Olarǵa dástúrli qazaq taǵamdaryn tanystyryp, ulttyq merekeler men dástúrimizdiń mańyzdylyǵyn túsindirdim. Bul mádenı almasý ózara túsinistikke yqpal etip, kásibı yntymaqtastyqtan tys qarym-qatynasty nyǵaıtty. Taǵylymdama maǵan tereń áser qaldyrdy. Ol tek bilim menedjmenti salasyndaǵy saýatymdy jetildirip qana qoımaı, oılaý kókjıegimdi de keńeıtti. Bul maǵan elimizde jáne jahandyq deńgeıde joǵary bilim salasynda ınnovasııalyq sheshimder usynýǵa múmkindik berdi. Bul sapar jahandyq yntymaqtastyq pen mádenı almasýdyń óz salamyzdy oń baǵytta ózgertýge qabiletti kúsh ekenine senimimdi nyǵaıtty. Osyǵan oraı, maǵan osy keremet múmkindik bergen «Bolashaq» baǵdarlamasy men «King’s College London»-ǵa alǵysymdy bildirgim keledi. Bul jyl men úshin damý, zertteý jáne shabyt jylyna aınaldy. Taǵylymdamadan alǵan bilimimdi akademııalyq jáne kásibı jolymnyń irgetasy dep tolyq senimmen aıta alamyn.
Shyryn Qadylqyzy:
Dúnıetanymymyz keńeıe tústi
Amerıkalyq bilim júıesin óz kózimmen kórip, sol júıe týraly tereńirek zerttedim. UC Davis ýnıversıtetinde ótkizgen 7 aıymda men jańa bilimmen qatar, kóptegen mádenı tájirıbe men ómirlik daǵdyǵa ıe boldym. UC Davis-te oqýdyń ereksheligi, tek teorııalyq bilimmen shektelmeı, tájirıbelik daǵdylarǵa da basymdyq tanytady. Amerıkalyq oqý júıesinde stýdentterdiń jeke pikirleri men zertteýlerine úlken mán beriledi. Kýrs materıaldaryn tereń talqylaý, toptyq jumystar, zertteýler men jobalar arqyly óz pikirińdi qorǵaı bilý daǵdylaryn meńgerý mańyzdy oryn alady. Ár sabaq saıyn maǵan jańa aqparattar men kózqarastar ashylyp, bilimge degen qushtarlyǵymdy odan ári arttyra tústi. UC Davis-tiń bilimdi oqytýshy-professorlary tek kásibı bilimmen ǵana emes, sondaı-aq adamgershilik qasıetteri men stýdenttermen qarym-qatynastaǵy ashyqtyǵymen de úlgi kórsetti. Olar árqashan stýdentterdiń suraqtaryna jaýap berýge daıyn ekendigin bildirip, ǵylymı izdenisterimizdi qoldady.
Taǵylymdama barysynda Japonııa, Koreıa, Saýd Arabııasy jáne basqa da elderden kelgen stýdenttermen tanysyp, olardyń mádenıeti men bilim júıeleri týraly bilip, túrli kózqaraspen tanystym. Bul halyqaralyq orta dúnıetanymymnyń keńeıýine úlken yqpal etti. Elge oralǵan soń, alǵan bilimimdi qoldaný arqyly bilim júıesin damytýǵa úles qosýǵa umtylyp otyrmyn. AQSh-taǵy tájirıbem men bilimimdi memleketimizdiń bilim salasynda paıdalanyp, joǵary oqý oryndarynyń oqý ádistemelerin jetildirýge, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge, stýdentterge álemdik deńgeıde bilim alý múmkindigin usynýǵa tyrysamyn. Basty maqsatym — stýdentterge sapaly bilim berip, olardyń bolashaqta bilikti maman bolýyna jol ashý.
Dostilek Dáýitbek:
Ozyq ýnıversıtetten úırenerimiz kóp
AQSh-ta ǵylymdy qarjylandyrý deńgeıi óte joǵary. Ǵylymı zertteýler memlekettik granttar, jekemenshik kompanııalardyń qoldaýy jáne venchýrlyq kapıtal arqyly qarjylandyrylady. Zertteýlerdi júzege asyrý úshin zamanaýı ınfraqurylym, ozyq tehnologııalar men jabdyqtar qoljetimdi. Ýnıversıtetter ıkemdi jumys kestesin usynady, bul ǵalymdarǵa zertteýlerin kez kelgen ýaqytta jalǵastyrýǵa múmkindik beredi. Elimizde ǵylym salasynda birqatar kúrdeli máseleler bar. Ǵalymdardyń eńbekaqysy tómen, al ýnıversıtetterde oqytýshylardyń júktemesi kóp. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesi men sapasyna emes, sandyq kórsetkishterge, ásirese Web of Science jáne Scopus bazasyndaǵy jarııalanymdarǵa basymdyq beriledi. Bul júıeniń artyqshylyǵy bolǵanymen, kemshiligi de joq emes. Máselen, sapasy kúmándi aqyly jýrnaldar men MDPI jýrnaldary da osy bazalarǵa kiredi. Aýstralııa men Qytaı bul máselelerdi sheshý úshin naqty qadamdar jasaǵan. Bul elderde Web of Science pen Scopus jýrnaldary sapasyna qaraı Q1, Q2, Q3 deńgeılerine bólinip, sapasyz basylymdar súzgiden ótkiziledi. Sonymen qatar Q1 deńgeıindegi bir maqala Q2 deńgeıindegi eki maqalaǵa, al Q3 deńgeıindegi úsh maqalaǵa teńestiriletin júıe engizilgen. Bul tásil ǵylymı sapany arttyrýǵa yqpal etedi. AQSh pen Qazaqstan ýnıversıtetterin salystyrsaq, bizde ýnıversıtettiń reıtıngisin kóterý úshin amaldar jasasa, al AQSh-ta sapasyn arttyrýǵa jumys jasaıdy. Mysaly: QazUÝ QS World University Rankings 2025 boıynsha 163-orynda tursa, Beılor ýnıversıteti 1001-1200 oryndar aralyǵynda ornalasqan. Alaıda ýnıversıtetterdiń ishki qurylymy men múmkindigi aıtarlyqtaı erekshelenedi, QazUÝ-de qarjylandyrý negizinen memlekettik bıýdjetke táýeldi. Zamanaýı jabdyqtar men ınfraqurylym jetkiliksiz. Taqtalar men kompıýterler eskirgen, ınternet jelisi álsiz. Oqytýshylarda júkteme kóp, jalaqysy mardymsyz. Al Beılor ýnıversıteti jekemenshik ýnıversıtet retinde oqý aqysy, qaıyrymdylyq qorlary men zertteý granttary arqyly qarjylandyrylady. Zamanaýı zerthanalar, kitaphanalar jáne tehnologııalyq múmkindikter keńinen qoljetimdi. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi bilim júıesi birtindep sapalanady degen oıdamyn.
Daıyndaǵan –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»