Halyqtyń ál-aýqatynyń sapasy – basty kórsetkish

Sheshimin tappaǵan túıtkilder az emes

Keńeıtilgen otyrysty ashqan Mem­leket basshysy osy jıynda dúnıejúzi túbegeıli ózgeriske ushyrap jatqan tustaǵy ózekti máseleler talqylanaty­nyn aıtyp, jahandyq úderister, eń aldymen, elimizdiń ekonomıkalyq ahýalyna áserin tıgizetini anyq ekenin atap ótti. Sondaı-aq Prezıdent Úkimet jumysynyń basty baǵyttaryn aıqyndap, jappaı sıfrlandyrý dáýiri, ıaǵnı jańa tehnologııalyq kezeń bastalǵanyna toqtaldy.

– Kúlli álem múldem basqa jaǵdaıda ómir súredi. Biz soǵan mindetti túrde da­ıyn bo­lýymyz kerek. Jańa tehnologııalyq ahýal­ǵa saqadaı saı bolýymyz qajet. Bul – eli­mizdiń básekege qabiletin artty­ryp, tu­raqty damýyna jol ashatyn asa mańyzdy faktor, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent Úkimet pen ákimderdiń jumysy qanshalyqty tıimdi ekeni aldymen ekonomıkanyń damý kórsetkishteri men azamattardyń turmys sapasyna qaraı baǵalanatynyn aıtty. Qysqasy, Úkimettiń jyl boıy atqarǵan jumysy mindet pen mejeniń údesinen shyǵa aldy ma? Byltyrǵy jumystyń nátıjesi qandaı boldy? Basty tapsyrmalar oryndaldy ma? Prezıdent otyrysta osy suraqtarǵa toqtalyp, jaqyn arada sheshimin tabýǵa tıis ózekti máseleler talqylanatynyn jetkizdi.

Qasym-Jomart Toqaev syrttaǵy ­ahýal kúrdeli bolsa da, elimizde jaqsy nátı­jeler bar ekenin aıtty. El ekonomıkasy ósse de, sheshimin tappaǵan túıtkilder áli de az emes ekenin málimdedi.

– Qazirgi tańdaǵy basty másele mynadaı. Álem ekonomıkasynda bolyp jat­qan tarıftik tartystar men sanksııa­lyq teketirester qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Bul úderistiń saldary joıqyn bolýy múmkin. Klımatqa baılanysty ustanymdar da úlken ózgeriske ushyraıtyn boldy. Mundaı jaǵdaıda «jasyl energetıkany» damytý tásilderin qaıta qaraýǵa týra keledi. Bir jaǵynan, dástúrli qýat kóz­derine degen suranys saqtalady. Ekin­shi jaǵynan, bul munaı, gaz jáne kómir baǵasynyń turaqsyzdyǵyna ákep soqty­rady. Qarjy salasynda krıptovalıýtalar men basqa da sıfrlyq aktıvter keńi­nen qoldanyla bastady. Jasandy ıntel­lektini damytý aldyńǵy qatarǵa shyqty, soǵan baılanysty tehnologııasy da­my­ǵan alyp elder arasynda báseke qyza túspek. Jańa dáýirdiń syn-qaterleri az emes. Ony eńserý úshin bizge tıisti strate­g­ııa kerek. Men reformalardyń naqty baǵy­ty men ony júzege asyrý joldary týraly osyǵan deıin de aıttym. Úkimet el ekono­mıkasyn turalap qalýdan saqtap, ornyq­ty damýdy qamtamasyz etý úshin kúr­deli sheshimder qabyldaýy kerek jáne eń bastysy sol sheshimderdi iske asyrý­ǵa tıis, – degen Prezıdent buny joǵa­ry bilikti ári jaýapkershilik alýǵa daıyn mem­lekettik qyzmetshilerdiń qolynan keletin jumys ekenin aıtty. Iаǵnı álemdik tájirıbege qarasaq, memlekettik apparattyń tıimdiligi osyndaı kúrdeli kezeńderde aıqyn kórinedi.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Kemeluly Úkimet qanshalyqty qıyn bolsa da, jappaı únemdeýge kóship, bıýdjet qarjysyn asa ózekti máselelerdi sheshýge ǵana jumsaýy kerektigin basa aıtty. Kórpege qaraı kósiletin ýaqyt kelgenin jáne orynsyz shyǵyndy toqtatyp, aıaǵymyzdy tartyp basý qajettigimizdi eskertti.

 

Ekonomıkany ártaraptandyrýdyń artyqshylyǵy

Jıyn barysynda Memleket basshysy Úkimettiń jáne basqa da quzyrly organdardyń jaqyn aradaǵy negizgi mindetterine toqtaldy. Onyń birinshisi – ekonomıkany ártaraptandyrý.

Byltyr elimizde óńdeý ónerkásibi salasynda 180 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp, jobalardyń jalpy quny 1,3 trln teńgeni quraǵan. Nátıjesinde osy saladaǵy ósim 6 paıyzǵa jýyqtapty. Prezıdent muny keıingi on jyldaǵy eń joǵary kórsetkish dep baǵalap, osy jaqsy úrdisti birjola ornyqtyryp, saqtap qalý kerektigin atap ótti.

Memleket basshysy taǵy bir asa mańyzdy másele retinde ekonomıkaǵa ınves­tısııa tartýǵa da nazar aýdardy. BUU málimetterine sáıkes Qazaqstan bul kórsetkish boıynsha aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizipti. Alaıda buǵan toqmeıilsýge bolmaıtynyn aıtqan Qasym-Jomart Toqaev eldegi tutas ınvestısııa­lyq ahýaldy jaqsartý úshin memlekettik qyzmetshiler ınvestısııalyq jobalardy ázirleý barysyndaǵy bıýrokratııadan arylyp, jedel jumys isteýi kerektigin tapsyrdy.

Jalpy, Úkimetke ınvestısııa sala­syndaǵy jumysty kúsheıtý qajettigin mindettedi.

– Basqa jol joq. Áıtpese, ınvestısııa naryǵynda báseke qyzyp turǵan kezeńde zaman aǵymynan kesh qalamyz. Bizge sapaly ınvestısııa qajet ekeni anyq. Ozyq tehnologııaǵa negizdelgen jáne syrtqy naryqqa arnalǵan jobalardy ádette shetel ınvestorlary usynady. Byltyrǵy 9 aıda elimizge 12,7 mlrd dollar tikeleı shetel ınvestısııasy tartyldy. Kórsetkishke kóńil tolǵanymen, bul 2023 jyldyń esepti kezeńimen salystyrǵanda 36 paıyzǵa kem, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynda jáne Almaty qalasynda tikeleı shetel ınvestısııasyn tartý qarqyny tómendegenin synǵa aldy.

– Al jeke ınvestısııanyń azaıýy bıýdjet esebinen ótelip jatyr. Biraq búgin ǵana damý bıýdjeti shekteýli ekeni aıtyldy. Ol ishki jalpy ónim kóleminiń nebári 8 paıyzyn quraıdy. Investısııalyq jobalardy bıýdjet esebinen óteý qysqa merzimdik qana nátıje bere alady. Biz muny túsinýimiz kerek. Qazir bıýdjet tapshylyǵy bar ekenin bilesizder. Sondyqtan sapaly ınvestısııa ákeletin jaýapkershiligi joǵary ınvestorlarǵa qosymsha jeńildikter berý máselesin qarastyrǵan jón. Mundaı saıasat meniń el ekonomıkasyn yryqtandyrý týraly strategııama tolyq saı keledi. Bul – mańyzdy sát, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Úkimet ınvestordy izdeýge, qoldaýǵa jáne qorǵaýǵa qatysty jumystyń bárin júıeli júrgizetin birtutas ekojúıe qurý qajettigin aıtyp, bul jumys barlyq deńgeıde, ıaǵnı aımaqta, ortalyqta jáne shetelde birdeı atqarylýy kerektigin atap ótti.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev keńeı­tilgen otyrysta iri ónerkásip jobalaryn iske qosý jumystary baıaý júrip jatqanyna toqtaldy. Muny kezinde elden zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qazynaǵa qaıtarý isimen qatar júrgizý qajet ekenin eske saldy.

– Men bul jóninde iri bıznes ókil­deri­men kezdesýlerde aıtqanmyn. Qazaqstanda orta býynǵa jatatyn kóshbasshy kompanııa­lar shoǵyryn qalyptastyrý mindeti áli de ózekti. Úkimet bıylǵy maýsym aıynyń sońyna deıin keleshegi zor árbir orta kásiporynnyń jumys josparyn ázirleýge tıis. Elimizdiń sırek kezdesetin metall kenishin, sonyń ishinde álemde suranys artyp kele jatqan lıtııdi óndirý men óńdeý áleýeti óte úlken. Búgin Premer-mınıstr baıandamasynda osyndaı 17 ken ornynyń ashylǵanyn aıtty. Demek biz osy salaǵa ınvestısııa men ozyq tehnologııalardy tartýymyz qajet. Bul rette sheteldik ınvestorlarǵa da, otandyq bıznesmenderge de basymdyq bergen jón, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Qazaqstan naryǵy­na geologııalyq barlaýmen aınalysatyn iri sheteldik kompanııalar kelip, jer qoı­naýyn paıdalaný quqyǵyn ashyq ári qarapaıym tártippen bóletin Biryńǵaı platformanyń da iske qosylǵanyn atap ótti. Al Parlament sessııasynyń sońyna deıin bul jumystyń zańnamalyq negizin qamtamasyz etý kerek.

Prezıdent iri ken oryndarynyń óni­min bólý jónindegi kelisimdi iske asyrý nátıjesinde Qazaqstan jahandyq naryqqa qýat kózin senimdi jetkizýshige aınalǵa­nyn atap ótti. О́z kezeginde bul jobalar elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­na aıtarlyqtaı úles qospaq. Sondyqtan Úkimet ónimdi bólý jónindegi kelisimderdi elimizge anaǵurlym tıimdi ári jańa sharttarmen uzartý úshin kelissózderdi jandandyrýy qajet.

Buǵan qosa Memleket basshysy ıge­rilýi tehnologııalyq turǵydan kúr­deli birqatar munaı ken ornyn, sondaı-aq aıtarlyqtaı qory bar taqta­tas munaı kenishterin ekonomıkalyq aına­lymǵa engizý jón ekenin aıtty. Mundaı jobalardyń kommersııa­lyq tartym­dylyǵyn arttyrý úshin Úkimet memlekettik qoldaý sharalaryn qarastyrýy kerek.

– Taǵy da qaıtalap aıtamyn: qazirgi jańa geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıda ındýstrııaǵa bolsyn, aýyl sharýashylyǵyna bolsyn, jalpy el ekonomıkasyna jeke ınvestısııa tartý – Úkimettiń basty mindeti. Bul strategııa elimizdiń uzaq merzimge arnalǵan ulttyq múddesine saı keledi. Sondyqtan munda otanshyldyqty jeleý etken jalǵan urandar orynsyz dep kúmánsiz aıtýǵa bolady. Sonda ǵana Qazaqstan óz ekonomıkasyna qosymsha ınvestısııa tartady, resýrstyq áleýetin arttyrady, jańa óndiristik kásiporyndardyń paıda bolýyna jaǵdaı jasaıdy. Qoǵam meniń ustanymymdy bilsin dep muny ádeıi aıtyp otyrmyn, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev álem Qazaq­stanǵa zor senim artatynyn, bizdi «orta derjava» retinde tanıtynyn aıryqsha atap ótti. Alaıda bul joǵary mártebe syrtqy saıasattaǵy naqty nátıjelermen ǵana emes, ekonomıka, ınvestısııa, ǵylym jáne tehnologııa salalaryndaǵy jetistiktermen de bekitilýge tıis ekenin aıtty.

– Qazirgi geosaıası jaǵdaı kórshilermen, atap aıtqanda, Ortalyq Azııa jáne EAEO elderimen yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterýdi qajet etedi. Bul aımaqtyń básekege qabiletin kúsheıtedi. Úkimet ónerkásip, kólik jáne logıstıka, IT sektor, agroónerkásip kesheni jáne basqa da salalardaǵy ózara tıimdi baılanystar boıynsha naqty sharalar ázirleýi kerek, – dedi Memleket basshysy.

Buǵan qosa Prezıdent Qytaı, Reseı, AQSh, EO, Taıaý Shyǵys, Azııa elderimen jáne basqa da memlekettermen iri ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý barysyn aıryqsha nazarda ustaýdy atap ótti.

Qasym-Jomart Toqaev kezek kúttir­meıtin kelesi másele retinde týrızm ekonomıkanyń ósýine jańasha serpin beretin sala bolýy qajettigin atady.

– Bul baǵytta biz artta qalyp baramyz, jumys mardymsyz júrip jatyr. Elimizdiń ár aımaǵynda kórikti jerler bar. Shetelden jáne el ishinen kelgen týrıs­ter bizdiń qaıtalanbas qoryqtarymyzdy aralap kórgisi keledi. Biraq belsendi jáne aýqymdy týrızmdi damytý úshin jaǵdaıymyz jetkilikti emes. Sondyqtan jeke ınvestorlardy da tarta otyryp, qajetti ınfraqurylym salý jumysyn dereý bastaý qajet. Týrızm salasynyń ınvestısııalyq áleýetin kúsheıtýge arnalǵan kez kelgen bastamaǵa qarsy shyǵatyn adamdardyń jeteginde ketpeý kerek. Mańǵystaýda áıgili Bozjyraǵa baılanysty sondaı jaǵdaı bolǵanyn bilesizder. Úkimet pen jergilikti mekeme ókilderi iskerlik ahýaldy jaqsartý úshin neǵurlym batyl sharalar qabyldaýǵa tıis, – degen Prezıdent ekonomıkaǵa ınvestısııa tartý máselesin bekerden-beker basty orynǵa qoıyp otyrmaǵanyn jet­kizip, munyń da strategııalyq mańyzy zor ekenin atap ótti.

 

Infraqurylymdy damytýdy ilgeriletý kerek

Ekinshiden, Prezıdent ınfra­qurylymdy damytý isin jańa deńgeıge kóterý kerektigin aıtty.

– Úkimettiń jáne jergilikti at­qarýshy organdardyń kúsh-jigerimen biz energetıkalyq jáne kommýnaldyq saladaǵy aýyr daǵdarysty eńserdik. Endi Úkimet mundaı jaǵdaıǵa jol bermeýge tıis. Jylý stansalaryndaǵy apattar elimizge abyroı ápermeıdi, bedeline nuqsan keltiredi jáne bul memlekettik qyzmetshilerdiń jaýapsyzdyǵy men bilik­sizdigin kórsetedi. Aımaqtarda kom­mýnaldyq sharýashylyqtaǵy basshy­lyq oryndarda kásibı mamandar emes, zańgerler men basqa da gýmanıtarlyq sala ókilderi otyr. Energetıkalyq jáne kommýnaldyq nysandardyń jumysyn jańa standarttarǵa jedel túrde kóshirý kerek. Úkimet jańa tarıf saıasatyn júzege asyrýdy jalǵastyrýǵa tıis. Tarıfter naryq talaptaryna saı bolmasa, elektr energııasymen, jylýmen jáne sýmen úzdiksiz qamtamasyz etý múmkin emes, – degen Memleket basshysy TMD elderiniń bárinde derlik elektr energııasynyń, gazdyń jáne munaı ónimderiniń baǵasy Qazaqstanǵa qaraǵanda qymbat ekenin aıtty. Al mundaı jaǵdaı ekonomıka balansynyń buzylyp, shatqaıaqtaýyna ákep soqpaq.

Prezıdent sondaı-aq qoǵamda resýrs­tardy únemdep paıdalaný mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyna toq­taldy. Endigi jerde azamattarǵa únem­deý jaıly úndeý tastap qana qoımaı, budan bólek, resýrstardy tutynýdyń áleýmettik normalaryn engizý qajettigin aıtyp, úlgi etýge bolatyn jaqsy mysaldar bar ekenin jetkizdi.

– Kórshi Qytaı elinde álemdik deńgeıdegi ozyq tehnologııalar bar, olar tájirıbesin bólisýge daıyn. Biraq bizdiń jaq qulyqsyz, onyń ústine batyl sheshimder joq. Úkimetke osy sharýamen belsendi aınalysyp, 1 maýsymǵa qaraı jumys barysy týraly esep berýdi tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.

Jıynda Prezıdent áleýmettik kómek máselesine de toqtaldy.

– Taǵy bir másele – memleket tarapynan beriletin áleýmettik kómektiń naqty ıesine jetýi. Kómek shyn muqtaj adamdarǵa berilýge tıis ekeni qanshama ret aıtyldy. Qazaqstan – shyn máninde áleýmettik memleket. Biraq bul – azamattarymyzdyń, ásirese óskeleń urpaqtyń eńbek etýge yntasyn azaıtyp, olardy masyldyqqa úıretý degen sóz emes, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Prezıdent mańyzdy mindetterdiń biri retinde turǵyn úı qoryn basqarý júıesin jappaı reformalaý­dy atap ótti. Bul baǵyttaǵy Biryńǵaı aqparat júıesin jyl sońyna deıin ázirleý kerektigin tapsyrdy.

Byltyr elimiz turǵyn úı qurylysy boıynsha rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgenin (19 mıllıon sharshy metr) aıtqan Prezıdent turǵyn úıdiń sanyna emes, sapasyna jáne onyń qoljetimdi bolýyna basa nazar aýdarǵan jón ekenin eskertti.

Memleket basshysy kólik-logıstıka ınfraqurylymyna toqtalyp, Qazaqstan arqyly ótetin temirjol dálizin damytý jumysyn tezdetý qajettigin atap ótti. Sebebi bul joba Transkaspıı baǵdarynyń negizgi bóligi bolmaq.

– «Moıynty – Qyzyljar» baǵytynda jańa temirjol qurylysyn bastaýdy tapsyramyn. Sondaı-aq Qyzyljar beketinen Aqtaý portyna deıingi kúre joldyń qozǵalysy asa kóp ýchaskelerin jańǵyrtý kerek. «Altynkól – Jetigen» temirjolyn da keńeıtý qajet. Bul Qytaı men Ortalyq Azııa arasyndaǵy kólik dáliziniń áleýetin edáýir arttyrady. Budan bólek, temirjol tasymalyn sıfr­landyrý jobalaryn ýaqtyly aıaqtaý mańyzdy. Mýltımodaldy kólik toraptaryn damytýǵa basa mán bergen jón. Sol arqyly tasymaldyń barlyq túrin ózara kiriktirýge múmkindik týady. Bıyl jáne kelesi jyly osy baǵytta aýqymdy jumys atqarylýǵa tıis, – dedi Q.Toqaev.

Qysqasy, Qazaqstanǵa ozyq logıstıka júıesi qajettigin aıtqan Prezıdent bul strategııalyq sıpatqa ıe sala sanalsa da, biz avtokólik tasymalynyń áleýe­tin tolyǵymen paıdalanyp otyr­maǵany­myzdy jasyrmady.

– Zamanaýı tehnologııalardy engiz­beıinshe, logıstıkany tabysty damytý múmkin emes. Sondyqtan qoımalardy avtomattandyrý, marshrýttardy sıfr­landyrý, kólik aǵynyn basqarý isinde jasandy ıntellektini qoldaný Úkimet jumysynyń basym baǵyttary bolýǵa tıis. Shuǵyl atqaratyn sharýanyń biri – elimiz aýmaǵynda halyqaralyq áýe habyn qurý. Iri áýejaılarymyzdy básekege qabiletti halyqaralyq habqa aınaldyrý úshin tez arada batyl sheshimder qabyldaý qajet. Aldymyzda júk jáne jolaýshylar termınaldary, logıstıkalyq ortalyqtar men zamanaýı servısteri bar tolyqqandy ekojúıe qurý mindeti tur. Júk tasymalynyń barlyq rási­min jeńildetip, avıaotynǵa qoljetim­di baǵa qoıý kerek. Keıingi másele óte ózekti. О́ıtkeni bizdiń áýejaılardaǵy, atap aıtqanda Astana áýejaıyndaǵy avıakerosınniń baǵasy tym qymbat. Úkimet Básekelestikti qorǵaý vedomstvosymen birge atalǵan mindetti alǵashqy jartyjyldyqta oryndaýy kerek, – dedi Prezıdent.

Munan keıin qazir álemde áýemen júk tasymaldaý naryǵy 140 mlrd dollarǵa baǵalanǵany aıtyldy. Alaıda birde-bir qazaqstandyq avıakompanııa osy orasan zor múmkindikke mán bermegen, atalǵan salada tolyq jumys istemeı otyr.

 

Sıfrlandyrý salasynda edáýir jetistik bar

Úshinshi eskertilgen másele – sıfrlyq tehnologııany jan-jaqty engizý qajettigi. Prezıdent bul rette elimiz sıfrlandyrý isinde, ásirese memlekettik qyzmet kórsetý salasyn sıfrlandyrý jolynda edáýir jetistikke jetkenimizdi atap ótti. Biraq bul – aldaǵy úlken jumystyń basy ǵana.

– Tolyqqandy sıfrlyq ekojúıe jasaý úshin onyń irgesi berik bolýǵa tıis, ıaǵnı sapaly málimetter men ony qorǵaıtyn senimdi júıe qajet. Elimizde jasandy ıntellekt tehnologııasyn qarqyndy damytý kerek. Jyl sońyna deıin onyń keıbir tustaryn Elektrondy úkimet júıesine engizý qajet. Bul tehnologııany «Smart City» jobalarynda keńinen qoldaný máselesine aıryqsha nazar aýdarǵan jón. Adam kapıtalyn damytýdy jáne joǵary oqý oryndaryn bilim berýden ǵylymı zertteý tásilderine kóshirýdi kózdeıtin «AI-Sana» jasandy ıntellektini oqytý baǵdarlamasynyń mańyzy artyp keledi. Úkimet sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini qoldanýdyń birtutas júıesin qurýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Prezıdent qazir jasandy ıntellekt naryǵynda qytaılyq kompanııa 6,5 mln dollarǵa DeepSeek platformasyn jasap shyǵarǵanyn, onyń tıimdiligi mıllıardtaǵan dollar jumsalǵan platformalardan asyp túskenin jetkizdi. Jýyrda Qytaı tarapynyń sıfrlandyrý máselesimen, jasandy ıntellektini oılap tabýmen aınalysatyn ókilimen kezdeskenin aıtqan Memleket basshysy elimizge Qytaı tájirıbesin mindetti túrde qoldaný kerektigin basa aıtty. Sóıtip, Úkimetke memlekettik organdar men ulttyq kompanııalarǵa jasandy ıntellekt tehnologııasyn engizý jumysyn qolǵa alýdy tapsyrdy.

Alaıda sıfrlandyrýdy damytamyz dep alaıaqtyqtyń da alshań basýyna jol bermeý kerektigin eskertti. Biraq Prezıdent kıberqaýipsizdikti kúsheıtý sharalary sıfrlandyrý úderisine tosqaýyl bolmaýǵa tıistigin mindettedi.

Dese de kıberqylmystyń statıstıkasy da kóńil kónshitpeıdi. Jyl saıyn 20 myńnan asa ınternettegi alaıaqtyq faktisi tirkelse, onyń 80 paıyzǵa jýyǵy áshkerelen­beıdi. Memleket basshysy Úkimet, Ult­tyq qaýipsizdik komıteti, Bas pro­kýratýra jáne basqa da vedomstvo­lar kúsh-jiger biriktirip, Ishki ister mınıstr­ligi de kómekke kelý kerektigin tapsyrdy.

 

Iаdrolyq klaster qurý – úlken mindet

Úkimettiń aldyna qoıylǵan negizgi mindetterdiń tórtinshisine toqtalsaq. Prezıdent energetıkany damytý jáne ıadrolyq klaster qurý máselesine nazar aýdaryp, elimiz ózin-ózi elektr energııasymen tolyq qamtamasyz etip, 15–20 paıyz shamasynda rezerv qalyptastyrýǵa tıis ekenin alǵa tartty.

– Bul – Úkimettiń aldynda turǵan min­det. Sondyqtan aldaǵy eki jylda ke­minde 3 gıgavattyq jańa qýat kózderin iske qosý qajet. Bul – aldyńǵy jyldar­­dyń kór­set­kishinen 2,5 esedeı artyq meje (1,3 GVt). Bizdiń kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jet­kizý týraly strategııalyq baǵdary­myz ózgermeıdi. Alaıda ony júzege asyrýǵa barynsha baıyppen, salmaqty túrde qaraǵan jón. Biz qolda bar tabıǵı baılyqtarymyz ben múmkindikterimizdi utymdy paıdalanýymyz qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent kezinde Balqashta kómir elektr stansasy salynbaı qalǵanynyń kesirinen elimiz myqty qýat kózinen aıyrylyp qalǵanyn jetkizdi. Memleket basshysy elimizdegi energııa tapshylyǵy artyp kele jatqanyn alǵa tartyp, alǵashqy Atom elektr stansasynyń qurylysyn tezdetý qajettigin aıtty.

– Jalpy elimizde ıadrolyq klaster qurý isin qolǵa alý kerek. Bul elimizdiń bolashaqta oıdaǵydaı damýyna qatysty asa mańyzdy mindet. Úkimetke «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, atom salasyn damytýdyń uzaq merzimge arnalǵan josparyn ázirleýdi tapsyrdym. Naqty nátıje kerek. Jan-jaqty taldaý júrgizip, atom elektr stansalaryn salýǵa barynsha qolaıly jerlerdi, sondaı-aq zamanaýı jáne qaýipsiz tehnologııalardy anyqtaý qajet. Úkimet pen Parlament ekinshi ıadrolyq stansany qaı aımaqta salý qajet ekeni jóninde maǵan usynys berýi kerek. Biraq atap ótkim keledi: elimizge ıadrolyq qýat kerek, onsyz Qazaqstan keleshekte oıdaǵydaı damı almaıdy. Qýat degenimiz – búkil ekonomıkanyń damýy degen sóz. Ekinshiden, qýat jetkilikti bolsa, barlyq aımaq gúldenip, órkendeı túsedi, halyqtyń turmysy jaqsarady. Bul – aıdan anyq, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Úkimet 2027 jyly Batys aımaqtaǵy elektr jelisin elimizdiń Biryńǵaı elektrenergetıkalyq júıesimen biriktirýi kerektigin aıtty. Sondaı-aq Ońtústik aımaqtaǵy elektr jelilerin kúsheıtý jobasyn jedeldetý kerektigin eskertti.

 

Aýyl sharýashylyǵy – alǵy shepte

Besinshi, agroónerkásip kesheniniń áleýetin arttyrý qajettigi aıtyldy. Byltyr ekonomıkanyń basqa salalaryna qaraǵanda aýyl sharýashylyǵy damý qarqyny boıynsha alǵa shyqqan eken. Buǵan kóktemgi egis naýqanyna beriletin arzan nesıe kólemin edáýir arttyrýdyń arqasynda qol jetkizdik. Prezıdent bıyl osy naýqanǵa keminde 700 mlrd teńge bólý kerektigin aıtyp, arzan nesıeni malshylarǵa jáne aýyl sharýashylyǵy ónimin óńdeýshilerge bergen jón ekenin alǵa tartty. Sonymen qatar sharýalarǵa tıimdiligi tómen sýbsıdııa bere bergenshe, jeńildikpen nesıe berý tásiline kóshý qajettigin taǵy aıtty. Jáne osy mindetti oryndaý kerektigin tapsyrdy.

– Byltyr dıqandarymyz mol astyq jınady. Biraq bıdaı baǵasy tym arzandap ketti. Sharýalardy qoldaýǵa jáne ishki naryqty turaqtandyrýǵa Azyq-túlik korporasııasy atsalysty. Biraq bul – ýaqytsha sheshim. Kóbirek tabys ákeletin dándi-daqylǵa kóshýdi jalǵastyrý qajet. Sondaı-aq shıkizatty saqtaý jáne ony tereń óńdeý múmkindikterin arttyrý mańyzdy. О́nimdi shetelge shyǵarýǵa qoldaý kórsetý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar maldyń juqpaly aýrýlaryna qatysty ahýaldy, sonyń ishinde ekpe egý máselesin erekshe baqylaýda ustaýdy da qatań eskertti. Bul óz kezeginde mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetine áser etpek.

Buǵan qosa Prezıdent aýyldy damytý­ǵa arnalǵan negizgi mindetterge arnaıy toqtaldy. Bul jerde ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa jáne bıznesti qoldaýǵa basymdyq berilýi kerektigin aıtty.

– Aýyldyq aımaqtardy jan-jaqty damytýǵa arnalǵan memlekettik qoldaý sharalarynyń bárin bir baǵdarlamaǵa biriktirý durys sheshim bolmaq, ıaǵnı «Aýyl amanaty», «Aýyl – el besigi» jáne taǵy basqa baǵdarlamalar. Úkimet pen ákimderden jańa, júıeli ári tyń tásilder kútemin. Jalpy, aýyl sharýashylyǵynda sheshilmegen máseleler az emes. Fermerler, sarapshylar túrli túıtkilder týraly jazyp jatyr. Mysaly, bordaqylaý oryndary malsyz, jartylaı bos tur, sebebi mal kórshi elderge tómen baǵamen satylyp jatyr. Aýyldaǵy aǵaıynnyń turmys sapasyna yqpal etetin barlyq máselege basa mán berý qajet. Aýyl halqy qarjylyq jáne memlekettik qyzmetterden qol úzip qal­maýy kerek. Qazir bul mindet, negizi­nen, «Qazposhta» arqyly oryndalyp ja­tyr, – degen Memlket basshysy Úkimet­ke ákim­diktermen birlesip, poshta bólimshe­leri­niń shalǵaı eldi mekenderde úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

 

Salyq-bıýdjet saıasatyna reforma qajet

Altynshy mindet – salyq-bıýdjet saıa­satyn reformalaý.

– Jańa óndiris oryndaryn ashý, ınfra­qurylymdy damytý jáne úderister­di sıfrlandyrý úshin ınvestor qarjysyn tartý qajet ekeni túsinikti. Bir jaǵynan memleket te ekonomıkaǵa salynatyn ın­ve­stısııa kólemin ulǵaıta beredi. Son­dyq­tan Úkimet barlyq qarjyny basty basym­dyqtarǵa saı bólýi kerek. Bul – Úkimet pen ákimder buljytpaı oryndaýǵa tıis negizgi bıýdjet qaǵıdatynyń biri. Elimizde jańa ári barynsha qatań bıýdjet erejeleri qoldanysqa engizilgenine eki jyl boldy. Alaıda bul júıe árdaıym jumys istep turǵan joq. Nelikten olaı boldy? Oǵan Úkimet ózi jaýap berýge tıis, – degen Prezıdent Úkimet usynǵan sharalar bıýd­jetti Ulttyq qordan qosymsha qarjy al­maı-aq tolyqtyrýǵa múmkindik beretinin aıt­ty. Degenmen naqty eseptep, janama fak­tor­lardyń bárin eskerý kerek­tigin eskert­ti. Sol sebepti jańa Bıýdjet jáne Sa­lyq kodeksterin tyńǵylyqty ázirlep, qysqa mer­zimde qabyldaý mindeti turǵanyn aıtty.

Jáne qoǵam qalt jibermeı jiti baqy­lap otyrǵan bul másele tóńiregindegi bar ju­mys ashyq ári túsinikti, kásibı deńgeıde júr­gizilýge tıis ekenin jetkizdi. Iаǵnı ha­lyq­qa memlekettiń saıasatyn túsindirý kerek.

Prezıdent Memleket qarjysyn barlyq deńgeıdegi bıýdjetke rasıonaldy ári ádil bólýdiń mańyzy zor ekenin aıtyp, tipti aýyldyq okrýgterge deıin qamtylýǵa tıistigin atap ótti.

– Respýblıkalyq bıýdjetten, eń aldymen, kenjelep qalǵan belgili bir óńirdi jalpy eldiń damý deńgeıine jaqyndata­tyn jobalar qarjylandyrylýǵa tıis. Áıtse de barsha aımaqtyń máseleleri men qa­jettilikteri Úkimettiń jiti nazarynda bolýy kerek. О́ńirlerdiń damý qar­qyny báseńdeýine jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna múl­dem jol berýge bolmaıdy. Dál osy sebep­ti men búgin áleýmettik salyq prob­le­ma­syna nazar aýdardym. Taǵy da ba­ıyppen qarańyzdar. Qazir aımaq ákim­derin qarjylyq stımýldan aıyrýǵa bol­maıdy dep oılaımyn. Saıyp kelgende, óńir degenimiz – tutas el. Sondyqtan mu­nyń sheshimin tabyńyzdar. Aldaǵy ýaqyt­ta taǵy da kezdesip, bul máselelerdi talqy­laımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Jıyn barysynda Prezıdent óz Joldaýynda sıfrlyq aktıvter aınaly­myna qoldanylatyn tásilderdi ózgertý qajet ekenin aıtqanyna toqtalyp, qazir mundaı aktıvterdi tek Astana halyq­aralyq qarjy ortalyǵyndaǵy krıptobırja bazasynda ǵana zańdy túrde paıdalanýǵa bolatynyn aıtty.

– Alaıda sarapshylardyń baǵa­laýyn­sha, Ortalyqty saýda alańy retinde qazaqstandyq krıptoınvestorlardyń nebári 5 paıyzy paıdalanady. Qalǵany astyrtyn jumys isteıdi. Sıfrlyq aktıvterdiń zańdy túrde qoldaný aıasyn keńeıtýge arnalǵan ınfraqurylymdy jedel qurý kerek. Qarjy salasynyń retteýshileri tıisti zańnama bazasyn qalyptastyrýdy qolǵa alǵany jón, – dedi Memleket basshysy.

 

Bankter jaýapkershiligi jáne áleýmettik múmkindikter

Jetinshi mindet – Prezıdent mańyzdy jobalardy qarjy kózderimen qamtamasyz etý qajettigi.

Memleket basshysy ekinshi deńgeıdegi bankterdiń resýrstaryn úkimettik baǵdar­lama­larǵa, atap aıtqanda, iri ınfra­qury­­lymdyq jobalardyń qurylysy men jań­­ǵyrtý jumysyna tartýǵa bolady jáne tartý kerek degen másele kóp aıtyl­ǵanyn atap ótti. Iаǵnı memleket bóle­tin qarajatty kezeń-kezeńimen nesıe mól­sherlemesin sýbsıdııalaýǵa qaraı baǵyttaý kerek.

– Bul qarjylandyrý kólemin birneshe ese ul­ǵaıtyp, bankterdiń aqshasyn ekono­mıkalyq aınalymǵa qosýǵa múmkindik beredi. 2017 jyldan bastap 2020 jylǵa deıin birqatar iri bankke memleket tarapynan, sonyń ishinde Ulttyq qor esebinen 15 jyl merzimge qarjylaı qoldaý kór­setil­genin bilesizder. Bul kómek bank aksıo­ner­leri de ortaq jaýapkershilikke ıe bolady degen talappen berildi. Keıbir bankter óz shyǵyndaryn áldeqashan ótegen. Biraq memlekettiń ıeligindegi qarjyny qaıtarýǵa asyqpaıdy. Tipti ony joǵary paıyzben táýekeli az memleket­­tik qarjy quraldaryna salyp, kepildi tabys taýyp otyr, – degen Qasym-Jomart Kemeluly Úkimet pen Ulttyq bankke shara qabyldaýdy tapsyrdy.

– Bir nárseni atap ótkim keledi: bank­ter Úkimettiń, sonyń ishinde halyqtyń jaýy emes. Biraq dıalog negizindegi ádil seriktestik ornaýǵa tıis. Kezinde sizderge kómektestik, endi sizderdiń kezekterińiz keldi. Qomaqty qarajat bergenimiz ras, – dep sózin sabaqtady Prezıdent.

Osy rette bıznestiń kepilge qoıatyn múlkiniń bolmaýy naqty sektordy kredıtteýge kedergi keltirip otyrǵanyn aıta ketken jón. Sondyqtan Memleket basshysy zaımdy kepildendirý quraldaryn kóbeıtý qajettigin basa aıtty.

Segizinshi mindet – Prezıdent áleý­mettik qoldaý isin rettep, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne ǵylym salasyn odan ári damytý.

– Men memlekettiń áleýmettik baǵdarla­malaryn meılinshe ádil qarjylandyrý týra­ly tapsyrma berdim. Úkimet bul ju­mysty bastady. Byltyr densaýlyq saq­taý salasynyń ózinde 140 mlrd-tan asa teń­­ge orynsyz shyǵyn anyqtalyp, tıimdi jum­saldy. Demek jaýapkershilikpen qara­ǵan kezde qosymsha qarajat kózin de ta­býǵa bolady. Mindetti áleýmettik medı­sına­lyq saqtandyrý júıesin reformalaý­dy jalǵastyrý kerek. Sonymen qatar bir­qatar zańnamalyq shara qabyldaý qajet. Úkimet Parlamentpen birge mindetti áleý­mettik medısınalyq saqtandyrý júıesin je­til­dirý týraly zań jobasyn jedel py­syq­taýy kerek. Qujat osy sessııanyń sońy­na deıin qabyldanýǵa tıis, – dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy «Aýyldaǵy densaý­lyq saqtaý júıesin jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda eki jyldyń ishinde halyqqa alǵashqy dárigerlik kómek kórsetetin 460 nysan paıdalanýǵa berilgenin aıtty. Taǵy 195 nysan jyl sońyna deıin salynyp bitpek. Muny aýqymdy jumys dep baǵalaǵan Prezıdent kópbeıindi ortalyq aýdandyq aýrýhanalardy jańǵyrtý jumy­sy óte baıaý júrip jatqanyn atap ótti.

– Jospar boıynsha bıyl 32 aýrýha­na­ǵa jóndeý júrgizilýge tıis. Biraq onyń teń jartysynyń jobalyq-smetalyq qujaty endi ǵana ázirlenip, saraptama jasalyp jatyr. Jumys sozylyp ketti. Bul mekemelerdi medısınalyq quraldarmen jabdyqtaý máselesi de sheshimin tapqan joq. Atalǵan máseleni dereý sheshińizder. Úki­met pen ákimder alǵashqy kómek kór­setý ny­san­darynyń barlyǵyn jyl sońy­na deıin túgel iske qosýy kerek. Al kópbe­ıin­di ortalyq aýdandyq aýrýhanalardy jań­ǵyr­tý jumystaryn kelesi jyldyń sońy­na deıin aıaqtaýdy tapsyramyn, – dedi Prezıdent.

Mektepke deıingi jáne orta bilim berý salasynda ádil báseke bolýy qajet­ti­gin aıtqan Memleket basshysy bıýdjet qarjysyn únemdeýge jol ashatyn vaý­cher­lik tásilmen qarjylandyratyn pılot­tyq jobany atap ótti. Atalǵan joba eger ta­lapqa saı bolsa, bul tájirıbeni orta bilim berý salasyna engizýge bolatynyn aıtty.

Al bıyl «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıaqtalady. Barlyq aımaqta zaman talabyna saı tirek mektepter jelisi qurylyp jatyr. Prezıdent tapsyrmasymen úsh jyl ishinde taǵy 1 300 mektep jańǵyrtýdan ótpek.

Buǵan qosa otyrysta Úkimetke zamanaýı mektepter salýǵa qolaıly jaǵdaı jasap, orta bilim berý salasyna jeke ınvestısııa tartýy qajettigi tapsyryldy.

Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Jumysshy mamandyqtar jylyna oraı, mańyzdy is-sharalar men jobalar júzege asyrylatynyn aıtyp ótti.

– Eńbek adamynyń abyroı-bedelin art­tyrý úshin naqty jumys júrgiziledi. Teh­nıkalyq jáne kásiptik bilim berý jú­ıesin túbegeıli jańǵyrtý isin bastaý kerek. Jaýap­ty mekemeniń bári jáne eń basty­sy, jeke sektor bul iske belsene arala­sýǵa tıis. Bıznes bul salaǵa kóbirek kelýi úshin teh­nı­kalyq jáne kásiptik bilim beretin uıym­darǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys kó­lemi artady. Onyń mólsheri de birkel­ki bolady. Buǵan bıyl bıýdjetten qosym­sha 22 mlrd teńge bólinedi. Bul rette ákimderge zor jaýapkershilik júkteledi, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq ǵylym jáne joǵary bilim salasyndaǵy reformalardyń qarqyny men sapasyn saqtaý mańyzdylyǵyn atap ótti. Sebebi keıingi jyldary memleket ǵy­lymǵa bólinetin qarajat kólemin edáýir art­tyrǵan. Áli de arttyryla bermek. Biraq bul qar­jy naqty maqsatqa saı jumsalýy qajet.

 

Memlekettik apparat tıimdi jumys isteýge tıis

Sóziniń sońynda Qasym-Jomart Toqaev alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin tutas memlekettik apparat tıim­di ju­mys isteýi kerektigin basa aıtty. Ákim­der­di tikeleı saılaýdyń nátıjesinde mem­le­ket­tik qyzmetshilerdiń jańa sanaty – saı­­la­natyn basshylar paıda bolatynyn atap ótti.

– Bul – 2,5 myńnan asa basshy laýa­zymyndaǵy qyzmetker degen sóz. Olardyń arasynda buryn memlekettik qyzmette jumys istemegen azamattar, sonyń ishinde jastar kóp. Sol sebepti saılanǵan ákimder men túrli deńgeıdegi basshylardy keshendi daıyndyqtan ótkizý máselesi óte ózekti bo­­lyp tur. Úkimetke Memlekettik qyzmet is­­teri agenttigimen birlesip, «Ákimder mek­te­bi» oqytý jobasyn iske qosýdy tapsyra­myn. Bul rette osyndaı jumysty júr­gizip jat­qan «Amanat» partııasynyń tájirı­be­sin eskergen jón, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent halyqtan kelip túsetin ótinishterge aıryqsha nazar aýdarý qajet­tigine erekshe toqtaldy. Byltyrdyń ózinde Prezıdent Ákimshiligine 50 myńnan asa ótinish kelip túsken, al elimizdegi barlyq memlekettik organdarǵa shamamen 4 mıllıon ótinish joldanǵan. Bul kórsetkish jyldan-jylǵa kóbeıip keledi.

– Bir jaǵynan, bul jurttyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­damasyna senetinin kórsetedi. Alaıda sonymen birge bul olardyń ótinishteri men máseleleri memlekettik organdardyń kúndelikti jumysy barysynda sheshimin tappaı jatqanyn ańǵartady. Sondyqtan olqylyqtar men kemshilikterdi joıý úshin tııanaqty jumys júrgizý qajet. Ádette, azamattardyń ótinishteriniń artynda adam taǵdyry turady, sondyqtan bul jerde barlyq quzyrly organdar jumyla jumys isteýge tıis, – dedi Q.Toqaev.

Ol aqparattyq jumys ýaqtyly ári sapaly júrgizilgen jaǵdaıda kóptegen máseleni, sonyń ishinde qoǵamda dúrbeleń týdyrǵan túıtkilderdi ýshyqtyrmaı sheshýge bolatynyn aıtty. Sondyqtan muqııat oılastyrylǵan qoǵamdyq kommýnıkasııa strategııasy qajet.

– Úkimettiń jáne ákimderdiń qyzmeti óz halqymyzǵa da, syrtqy álemge de ashyq ári túsinikti bolýy kerek. Birinshi basshylar azamattardy jeke qabyldaýǵa tıis. Bul – óte mańyzdy. Ásirese aımaq, qala, aýdan basshylary halyqpen tikeleı baılanysta jumys isteýi qajet. Degenmen memleket pen qo­ǵamnyń seriktestigi azamattarǵa da zor ja­ýap­kershilik júkteıdi, – dedi Q.Toqaev.

 

Zań men tártip qaǵıdasyn ornyqtyrý mańyzdy

Sonymen qatar Prezıdent sońǵy kezde zań ústemdigine jáne qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyna basymdyq berý qajettigi damyǵan elderde, tipti AQSh-tyń ózinde jıi aıtyla bastaǵanyn mysal etip keltirip, biz mundaı paıymǵa áldeqashan kelgenimizdi atap ótti.

– «Zań men tártip» qaǵıdasy halyqtyń sanasyna tereń ornyǵýǵa tıis. Ol úshin kez kelgen quqyq buzýshylyqqa «múldem tózbeýshilik» qaǵıdasyn berik ustaný qajet. Bul baǵyttaǵy jumystar barlyq deńgeıde uıymdastyrylýy kerek. Muny ásirese, aımaq ákimderi myqtap qolǵa alǵany jón. Biraq shekteýler men aıyppuldarǵa qatysty memlekettiń de, qoǵam belsendileriniń de ustanymy kóńilge qonymdy bolýǵa tıis. Májbúrleý sharalary bolmasa, tártip ornatý múmkin emes ekenin álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Sondyqtan memlekettiń is-áreketterine túsinistikpen qaraǵan jón. Bul oraıda dıalog arqyly qoǵamdyq kelisimge kelý kerek. Qalaı desek te, memleket zań tártibin qamtamasyz etý úshin qabyldaıtyn sharalar óz elin kústánalaýǵa sebep bolmaýǵa tıis. Keıbir azamattar elimizdi mazaq qylýǵa áýestenip barady. Mysaly, ózge elderdiń ókilderi joq jerden «keremet jetistikterdi, tabystardy» taýyp alyp, ony shetelge jan-jaqty nasıhattap jatady. Al bizdiń azamattar, olardyń ishinde shoý-bıznes ókilderi, ózin-ózi «qoǵam belsendisi» sanaıtyn jastar, tipti depýtattar da bar. Qazaqstanǵa neshe túrli laqap at qoıatyn boldy. Bul – endi múldem túsiniksiz, aqylǵa syımaıtyn nárse, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Jalpy alǵanda, segiz baǵytqa jeke-jeke, egjeı-tegjeıli toqtalǵan Pre­zıdent Úkimet jumysynyń basty baǵyt­taryn aıqyndap berdi. Atap aıtsaq, iri ınfraqurylym jobalary, sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt, ıadro­lyq energetıkany damytý, agroónerkásip keshenin nyǵaıtý jáne ınvestısııa tartý máseleleri Úkimettiń endigi kezeńdegi basty mejesi men mindeti bolmaq.

Ekonomıkamyz damyp jatqanymen, qarqyny kóńil kónshitpeıtinin aıtqan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aldymyzda aýqymdy mindetter turǵanyn jáne ony aldaǵy bes jylda oryndaýymyz kerektigin aıtty. Ol úshin eń aldymen bilikti ári eldik múddege saı oılana alatyn otanshyl kadrlar kerektigin aıryqsha atap ótti.

Elimizdiń 2024 jylǵy damý nátıjesi men qordalanǵan máseleler talqylanyp, aldaǵy mindetter aıqyndalǵan Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý maqsatynda aldaǵy jospardyń bárin sapaly oryndaý qajettigi qatań eskertildi. Memleket basshysy sóziniń sońynda bizge naqty nátıje kerektigin, nátıje bolsa ǵana damý bolatynyn nyqtaı tústi.

 

Strategııalyq mindetterdi iske asyrý jalǵasady

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov 2024 jyldyń qorytyndylaryna toqtaldy. Alda turǵan maqsat-mindetterdi de jarııa etti. Aıtýynsha, byltyrǵy ekonomıkalyq ósim 4,8% boldy. Aýyl sharýashylyǵynda – 13,7%, qurylysta – 13,1%, saýdada – 9,1%, kólikte – 8,5%. О́ńdeý ónerkásibiniń kólemi 5,9%-ǵa artyp, agrarlyq sektor men óńdeýshi salada sońǵy 10 jyl ishindegi eń qarqyndy ósim tirkeldi.

Munaı óndirý kólemi 2,4 mln tonnaǵa tómendep, ishki jalpy ónimniń ósý qarqynyna keri áserin tıgizgen. Bul kóbine elimizdiń OPEK+ sheńberindegi mindettemege jáne iri ken oryndaryndaǵy kúrdeli jóndeý jumysyna baılanysty boldy dedi Úkimet basshysy. Aıtýynsha, elimizde 29 iri zaýyt salyndy, olardyń qatarynda Qostanaı oblysyndaǵy sho­ıyn quıatyn; Almaty oblysyndaǵy volfram men jylý oqshaýlaǵysh materıal óndiretin; Shymkentte baǵaly metal óńdeıtin; Qaraǵandy oblysynda katodty mys, avtokólik shınasy men turmystyq tehnıka shyǵaratyn jáne basqa da kásiporyndar bar. Saran qalasynda zamanaýı óndiristerdiń iske qosylýy onyń monoqalalar sanatynan shyǵýyna múmkindik berdi.

«Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler byltyr 26 mln tonnadan astam astyq jáne 3 mln tonnadan astam maıly daqyl jınady. 4 mln tonna astyq eksportqa jóneltildi. Eginshiler tolyq kólemde sýarmaly sýmen qamtamasyz etildi. Bul rette Aral teńizine 2 mlrd 600 mln tekshe metr sý jiberildi, bul ótken jyldardaǵy kórsetkishterden edáýir joǵary. Jalpy uzyndyǵy 400 km-den asatyn 80 sý arnasyn jańǵyrtý jumysy aıaqtaldy. Sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylǵan egis alqaby 1,5 ese artyp, 470 myń ga boldy. Qurylysta da naqty nátıje bar. Alǵash ret elimizde 19 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy. 397 densaýlyq saqtaý, 298 bilim berý nysany boı kóterdi. 11 myń orynǵa arnalǵan 40 stýdenttik jataqhana paıdalanýǵa berildi. 12 myń km avtomobıl, 2,8 myń km temirjol jóndeldi. Almaty, Qyzylorda jáne Shymkent áýejaıynda 3 jańa termınal paıdalanýǵa berildi. Jalpy, ótken jyly júk tasymaldaý kólemi 10%-ǵa ósip, 1 mlrd tonnaǵa jetti», dedi Úkimet basshysy.

Ol sonymen qatar byltyr qosymsha 300 myńnan asa adam gazben qamtylyp, 200 myńnan asa adam ortalyq sý júıesine qosylǵanyn da aıtyp ótti. 542 km jylý jelisi men 55 jylý kózi jańǵyrtylyp, 6,5 myń km ınjenerlik jeli jóndelgen. Jalpy qýaty 700 MVt-tan asatyn qosym­sha elektr qýatyn óndirý kózderi iske qosylǵan.

«Investısııalyq shtabta jalpy quny 50 mlrd dollar bolatyn 115 joba boıynsha túıtkildi másele jedel sheshimin tapty. Bıýrokratııalyq máselelerge qaramastan, elimiz úshin qajetti jobalardy der kezinde bastaýǵa múmkindik beretin sheshimder qabyldanýda. Investshtab iskerlik ahýaldy jaqsartý úshin naqty keıster negizinde zańnamalyq ózgeristerdi ázirleıdi. Qazir 97 túzetý boıynsha jumys júrgizilip jatyr», dedi.

О́ńirler boıynsha ótken jyldyń qorytyndysyna sáıkes, eń joǵary ekonomıkalyq ósim Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Túrkistan, Qyzylorda oblys­tary men Astana jáne Shymkent qala­laryn­da tirkeldi. Kórsetkishterdiń tómen dı­­na­mıkasy Ulytaý, Atyraý, Batys Qazaq­stan, Jambyl oblystarynda qalyptasty.

«Úkimet Memleket basshysynyń saılaý­aldy tuǵyrnamasynda, joldaýlarynda jáne basqa da baǵdarlamalyq qujattarda belgilengen strategııalyq mindetterdi iske asyrýdy jalǵastyryp jatyr. Sapaly ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý jáne azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartý, bizdiń basymdyǵymyz bolyp qala beredi», dedi O.Bektenov.

 

Salyq júıesi retteledi

Úkimet basshysy jekelegen oń nátı­jelerge qaramastan, qazirgi ekono­mıkalyq ósý qarqyny baıaý ekenin aıtty. Eldiń ónerkásiptik áleýetin tolyq kólemde iske asyrý men keleshegi bar joba sanyn arttyrýǵa qomaqty ınvestısııalyq kapıtal jasaqtap alý qajet. Alaıda buǵan «damý bıýdjetiniń» jetkiliksiz kólemi kedergi keltiredi: damyǵan elderde ol memlekettiń barlyq shyǵysynyń 25%-yna, Qazaqstanda – 8%-ǵa jetedi. Búginde 26 trln teńgege jýyq respýblıkalyq bıýdjettiń nebári 2 trln teńgesi ǵana damýǵa jumsalady. Qalǵanynyń barlyǵy – aýqymdy bóligin áleýmettik shyǵystar quraıtyn aǵymdaǵy bıýdjet. Osy oraıda Úkimet basshysy salyq-bıýdjet júıesin saýyqtyrý úshin keshendi sharalar qajet dep, QQS mólsherlemesin arttyrýdyń mańyzdy ekenin aıtty.

«Bul otandyq kásiporyndardyń báse­kege qabilettiligin arttyryp, olarǵa qajet­ti qarjylyq qor jasaqtaýǵa jol ashady. Eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júk­temeniń azaıýy bızneske jumys­shy­lardyń jalaqysyn kóbeıtýge múmkin­dik beredi. Qosymsha salyq túsimi ekono­mı­kalyq ósýdi yntalandyrýǵa, ınfra­qurylymdy damytýǵa, basym sala­daǵy keleshegi zor bıznes-jobalardy qoldaýǵa baǵyttalady. Ulttyq qor qara­jaty tek iri ınfraqurylymdyq jobalardy salýǵa ǵana suralady. Sonymen qatar mem­lekettik shyǵystar tıimdiligi artyp, bıýd­jet tártibi nyǵaıady», dedi Úkimet basshysy.

Elimizde qosylǵan qun salyǵy shegin 15 mln teńgege deıin tómendetý usynyldy. Bul shara shaǵyn jáne orta bızneske aıtarlyqtaı áser etpeıdi. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda nelikten QQS shegin kóterý qajet ekenin túsindirdi.

Qazirgi ýaqytta Parlamentte jańa Salyq kodeksiniń jobasy talqylanyp jatyr. Onda salyqtyq jeńildikterdi qysqartý, ekinshi deńgeıli bankterge, oıyn bıznesine, sán-saltanat buıymdaryna salyqty arttyrý sııaqty birqatar shara qarastyrylǵan. Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary bul sharalar sapaly ekonomıkalyq ósim máselelerin tolyq sheshýge jetkiliksiz ekenin aıtty.

«Bizde damý bıýdjeti jetkiliksiz deńgeıde, bul salyqtyń az jınalýymen baılanysty. Shoǵyrlandyrylǵan bıýdjettiń salyq túsimderiniń ishki jalpy ónimge qatysty úlesi 20%-dy quraıdy, al respýblıkalyq bıýdjettiń salyq túsimderiniń IJО́-ge qatynasy tipti az – 10,8%. Bul kórsetkish damyǵan elderde 40%-dan asady», dedi ol.

Negizgi salyqtardyń biri – qosylǵan qun salyǵynyń jalpy jınalǵan salyq qurylymyndaǵy úlesi 24%-dan asady.

«Desek te, QQS-nyń máni burmalanyp otyr, bul – burynǵy jyldary júrgizil­gen salyq reformalarynyń saldary. 1995 jyldan 2009 jylǵa deıin QQS mólsherlemesi 20%-dan 12%-ǵa deıin, al korporatıvtik tabys salyǵy 30%-dan 20%-ǵa deıin tómendetildi. Bul sharalar salyq jáne ınvestısııa klımatyn jaqsartý, elde kásiporyndar men ınvestısııalardy kóbeıtýdi maqsat etti. Bir ýaqytta kóptegen salyqtyq jeńildikter berilip, jalpy salyq júıesi lıberaldandy, al salyqtardyń jınalýy azaıdy. Salyqty ońtaılandyrýǵa múmkindik beretin zańdy joldar paıda boldy, bıznes usaqtalyp ketti. Al QQS is júzinde 12%-dyq bólshek salyqqa aınaldy», dedi S.Jumanǵarın.

Búginde elimizde tirkelgen 2 mln 300 myńnan astam salyq tóleýshiniń 137,7 myńy ǵana QQS tóleıdi, bul jalpy sanynyń 6%-y ǵana. Olardyń ishinde naqty QQS tóleıtinder 88 myń nemese barlyq salyq tóleýshilerdiń 4%-y ǵana.

«Negizgi sebepterdiń biri – QQS bo­ıynsha tirkeý sheginiń joǵary bolýy (78 mln teńge). Sondyqtan birinshi kezekte, biz QQS shegin 15 mln teńgege de­ıin tómendetýdi usynamyz. Qazirgi tańda osy shekterde ShOB-tyń 80%-y jumys isteıdi, sondyqtan bul shara olardyń kópshiligine aıtarlyqtaı áser etpeıdi. EYDU elderinde QQS tirkeý shegi budan da tómen, al keıbir jetekshi ekonomıkalarda ol tipti nólge teń. Osylaısha, QQS qaıtadan esepteýge arnalǵan salyqqa aınalady», dedi vıse-premer.

 

Qarjy sektoryndaǵy izdenister

Otyrysta sóz alǵan Ulttyq bank tóraǵa­sy Tımýr Súleımenov byltyr álemde kúr­deli geosaıası jaǵdaıdyń saqtalýy shıkizat baǵasyna, qarjy jáne valıýta naryǵyna aıtarlyqtaı yqpal etti dep málimdedi.

«О́tken jyly Ulttyq banktiń ustamdy qatań aqsha-kredıt saıasaty men Úkimet qabyldaǵan shara nátıjesinde ınflıasııa 2023 jylǵy eń joǵary kórsetkishten 2,5 ese tómendedi. О́tken jyly ınflıasııa 8,6%-dy qurady. Azyq-túlik taýarlar ınflıasııasy 5,5%-dy, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar ınflıasııasy 8,3%-dy qurady. Bul jalpy ınflıasııa kórsetkishin tómendetýge áser etti. Al negizgi proınflıasııalyq úlesti qosqan – retteletin jáne naryqtyq qyzmetter baǵasy», dedi T.Súleımenov.

Naryqtyq qyzmetter 11,5%-ǵa qymbat­taǵan. Kommýnaldyq tarıfter orta eseppen 21,1%-ǵa ósti. Bul «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyna baılanys­ty ekeni túsinikti. Degenmen baǵdarlama iske qosylǵaly turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq sektoryna 600 mlrd teńgeden astam ınvestısııa salynǵan. Kommýnaldyq tarıfterdiń ınflıasııaǵa naqty qosqan úlesi boljamdy kórsetkishten tómenirek qalyptasyp, 1,1% boldy.

«Ulttyq bank 2024 jyly qarjy naryǵynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin mańyzdy sharalar qabyldady. Bul áreketter teńge baǵamyn turaqtandyrýǵa, valıýta naryǵyndaǵy suranys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa jáne eldiń altyn-valıýta rezervterin arttyrý­ǵa baǵyttaldy. Altyn satyp alý opera­sııa­sy boıynsha monetarlyq beıtaraptyq engizý – sol sharalardyń biri. Bul ádis teńge emıssııasyn shamamen 3 trln teńgege qysqartýǵa jáne shetel valıýtasynyń usynysyn jylyna 5,5-6 mlrd dollarǵa ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar Úkimetpen birlesip kvazımemlekettik sektordyń valıýtalyq túsimderiniń 50%-yn mindetti túrde satý normasy qaıta jańartyldy. Qalyptasqan fıskaldyq jaǵdaıda Úkimet Ulttyq qordan qarajat alý kólemin 6,3 trln teńgege deıin ósirýge máj­búr boldy. Ol qarajattyń 5,6 trln teń­gesin tikeleı transfertter qurasa, 467 mlrd teńgesine aksııalar satyp alyndy. Inf­raqurylymdyq jobalardy qarjy­landyrý úshin 238 mlrd teńgege kvazı­mem­lekettik sektordyń oblıgasııa­lary satyp alyndy. Sonymen qatar ak­tıv­­terdiń teńgerimdi allokasııasyna kósh­­keni­­mizdiń arqasynda ınvestısııalyq kiristi jylyna 4,5 mlrd dollarǵa nemese 7,5%-ǵa art­tyrdyq. Bul ortasha tarıhı kiristilikten 2 ese joǵary», dedi Ulttyq bank tóraǵasy.

Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde valıýtaǵa degen shekten tys jáne ajıotajdy suranys azaıǵan. Ulttyq bank sarap­shylarynyń aıtýynsha, syrtqy nemese ishki kútpegen ózgerister bolmaǵan jaǵdaıda, teńge baǵamy óziniń jańa fýndamentaldy deńgeıin tapty dep esepteýge bolady.

Byltyr jahandyq qubylmalylyq pen syrtqy boryshtardy óteý qajettiligine qaramastan, elimizdiń altyn-valıýta rezervi 27,4%-ǵa ósip, tarıhı maksımým – 45,8 mlrd dollarǵa jetti. Bul kórsetkish halyqaralyq standarttarǵa sáıkes, ımporttyń 3-6 aılyq qajettiligin jabýǵa jetkilikti bolýǵa tıis.

«Ulttyq qordaǵy valıýtalyq aktıvter­diń jalpy kólemi 58,8 mlrd dollardy qurady. Ulttyq qordy basqarýshy retinde Úkimetpen birlesip qarajatty eldegi jobalarǵa ınvestısııalaýdyń ońtaıly tásilin taptyq. Osydan ondaǵan jyldar buryn Ulttyq qordyń qarajatyna oblıgasııalar uzaq merzimge jáne naryqtyq emes mólsherlemeler boıynsha satyp alynǵanyn bilemiz. Bul Ulttyq qor qarajatynyń tikeleı jáne qomaqty shyǵynyna alyp keldi. Al qazir qaryz alý sharty naryqtyq sharttarǵa jaqyn. Bul bolashaq urpaqqa arnalǵan qordyń múddesi men strategııalyq jobalardy iske asyrý mańyzdylyǵy arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi. Odan basqa qarjylyq tártip pen ekonomıkalyq qaıtarymnyń joǵary bolýyn qamtamasyz etý úshin Úkimetpen birlesip Ulttyq qordan qarjylandyrylatyn jobalardy baǵalaý tıimdiligin arttyrýdyń jańa tetigin ázirledik», dedi T.Súleımenov.

Ulttyq qor qarajatyn tıimdi paıdalaný maqsatynda el ekonomıkasynyń jańa sektorlaryn damytýǵa áli de basymdyq berilý kerek. Sondyqtan ınnovasııalyq startaptardy qoldaý úshin arnaıy ınves­tısııalyq baǵdarlama ázirlenip jatyr. Bul baǵdarlama shaǵyn startaptardy qar­jy­landyryp, jeke kapıtal naryǵyn damytady. Jobalardy qurylymdaý úshin Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ınfraqurylymy paıdalanylmaq. Bul sharalar qarjylyq saraptama, tehnologııalar transferti jáne qosymsha ınves­tısııa tartýǵa jol ashady.

Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń aktıvteri 2024 jyly 25,9%-ǵa ósip, 22,4 trln teńgege jetti. Investısııa­lyq kiris 3,4 trln teńgeni qurap, ınflıasııa deńgeıinen eki ese joǵary nátıje kórsetti. Bank sektory da turaqty damý ústinde. Ekinshi deńgeıli bankterdiń aktıvteri 61,6 trln teńgege jetip, depozıtterdiń dollarlaný deńgeıi 22,5%-ǵa deıin tómendedi. Bızneske berilgen kredıtterdiń kólemi 20,6%-ǵa ósip, 18,8 trln teńgeni qurady.

Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory arqyly 2024–2025 jyldary ekonomı­kany qarjylandyrýǵa 2 trln teńge bólý josparlanǵan. О́tken jyly «Báıterek» holdıngi arqyly 386 mlrd teńge ınves­tısııa tartylyp, onyń bir bóligi kólik ınfraqurylymyn damytýǵa baǵyttaldy. Ulttyq sıfrlyq qarjy ınfraqury­lymy engizilip, krıptoaktıvterdiń rettel­gen aınalymyn keńeıtý josparlanyp otyr. Bul tásil sıfrlyq qarjy aktıv­terin damytýǵa jáne jeke kapıtal naryqtaryn ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar jıynda Astana qala­synyń ákimi Jeńis Qasymbek, Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabıt Syzdyq­bekov, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev baıandama jasady.

 

Jasulan SEIILHAN,

Nurbaı JOLShYBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»