Jonynda barys jortqan Arshaty aýyly – Altaıdyń qıyr qýysynda. Odan ári aýyl joq. Araılap atqan kúnniń shapaǵy da áýeli osynaý eldi mekenge túsedi. Demek ulan-ǵaıyr atyrapty alyp jatqan qazaqtyń jeri Arshatydan bastalady. Túneýgúni taýtekeniń tuıaq tyqyry qulaq túbinen estiletin jumaq mekenge jolymyz aıaq asty tústi. Áıtpese, qaqaǵan qysta nemiz bar? Taý-tasty, ásirese jazdyń jaıma shýaǵynda aralaýǵa yntyqpyz ǵoı. Sarsha tamyzǵa deıin topyrlap jatatyn týrıster de mynaý aıazda Altaıǵa aıaq baspaıdy. Tabıǵattyń qys ishi aq kúmistenip qulpyryp turatynyn bilse, kók taıǵaq, aq boranǵa qaramas ta edi.
Berelge burylmastan, qazany ottan túspeıtin, aırandaı uıyǵan Arshatyǵa týra tarttyq. Kúre joldan on tórt-aq shaqyrym qashyqtaǵy aýyl. Asfalty joq demese, joly táp-táýir. Júıitkip kelemiz. Qos qaptalymyz qarmen kómkerilgen jasyl shyrsha, jalt-jult etken appaq qaıyń. Saparǵa aıaqasty shyqqandaǵy túpki oıymyz, fototuzaqqa topyrlatyp barys túsirip júrgen Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq park qyzmetkerlerimen qaýqyldasyp qaıtý edi. Topyrlatyp dep otyrǵanym, ótken aptada ǵana Búrkit shyńynyń sileminde qar qabylany qylań berse, kúni keshe Arshatynyń Sarybetinde tuzaqqa taǵy ilbis ilingen. Fotosandyqtyń túsirýi ońaı da, ony taý basyndaǵy taǵylardyń jymyna qurý – áýreniń áýresi. Dese de, Taýteke jaılaıtyn shapshyma shyńdarǵa ormanshylar apparattaryn arqalap aparyp, qurady. Odan keıin ony únemi tekserip otyrady. Jady kartasyn ár ashqan saıyn qart Altaıdyń búkken syryn ashqysy keledi.
Buqtyrmanyń oń ańǵaryna óttik te, Arshaty aýylynyń ortańǵy kóshesinen shyǵa keldik. Ortańǵy deımin, bul aýylda jalǵyz-aq kóshe. 62 tútin qalǵan. Halyq sany – úsh júzge jeter-jetpes. Mektebindegi bala da jyldan-jylǵa azaıyp, 41-ge túsipti. Qıyr qýysta jatqan soń da shyǵar, bul jaq kásipkerlikke qolaısyzdaý. Jazdyń kúni ǵana bıe baılap, nápaqa aıyratyndar bar. Aýyldaǵy turaqty jumys – mektep pen Ulttyq parkte ǵana. Týrızm deıtindeı, Arshatyǵa ara-tura ǵana demalýshy keledi. Ertegidegideı sulý kórinisti kórse, bilse, bálkim kóptiń ańsary aýar.
Aǵyndatyp kelip, ormanshylyqtyń aldyna toqtadyq. Bara jatqandyǵymyzdy Katonqaraǵaı ulttyq parkiniń basshylyǵyna, janýarlardy qorǵaý jáne óndirý bóliminiń bastyǵy Erik Qasymovqa kúni buryn aıtqanbyz. Maqsatymyzdy da aıqyndaǵanbyz: aýyldyń tynys-tirshiligimen tanyssaq, barys baqqan batyrlardyń áńgimelerin túrtip alsaq dep... Jınalystyń ústinen tústik. 85 myń 967 gektar alqapty alyp jatqan Arshaty ormanshylyǵyn qyzǵyshtaı qoryp júrgen ınspektorlar basshylyq tapsyrmasyn qup alyp, tarqasyp jatyr eken. Biz ormanshy Jomart Amanbaevtyń bastaýymen bir saǵattyq jerdegi fototuzaqty baqylap qaıtýǵa bekindik. Syrtta saýyry qyraýlanǵan attar daıyn tur edi. Shý-shýlep, kúnshyǵysty mańdaıǵa aldyq. Aýyldyń anaý basyna shyǵa bere tory dónen tizgindegen aqsaqalmen japa-tarmaǵaı amandasyp jatyrmyz. Toptaǵy ınspektorlardyń biri osy kisi tótesinen Qytaıǵa, Qanasqa baryp kelgen dep qaldy. Bul kúnde irgedegi elge tóte joldy biletinder ileý de bireý shyǵar. Qyzyldardyń qylyshy jalańdap turǵan ýaqytta ǵoı, aýyl-aýyl qoparyla taý tasalap, Altaı asqan.
– Qaı jyly baryp edińiz? – dep qııaq murtyn aq shalǵan aqsaqalmen úzeńgi qaǵystyra qatarlastym.
– 2001 jyly Ulttyq parkke jumysqa kirsem, 2010 jyly bolýy kerek, atpen bardyq Qytaı jaqqa. Zastavanyń komandırine jol bastap barǵam. Taǵy bes-alty sarbaz ilesti. Áne, anaý mańdaıdaǵy taýdy aınala jol bar. Sodan astyq. Ol joldy ertede ákem kórsetken, – dedi de, asyǵystaý jele jóneldi.
Taý bókterine qurylǵan fotoapparatqa qaraı syńar soqpaq jatyr. Zeńgir kókke qadala ósken shyrshalarǵa shalqalaı qarap qyzyqtap kelemiz. Meńireý ormannyń keı-keı tustaryna kún sáýlesin shashyp tur. Iá, bul aýylda da qysta kún qysqa. Jazda ǵoı, tún aýa tań syz beredi. Ár-ár jerden jorta basqan túlki men qorqa qashqan qoıannyń izderin baıqadyq. Ulttyq park qurylyp, ań aýlaýǵa tyıym salynǵaly mundaı izder kóbeıgen. Ásirese qorsyldaǵan qabannyń tuqymy kóbeıip barady.
– Qabannyń bir paıdasy bolsa, myń zııany bar, – dep daýystady artyna qaıyryla bergen ormanshy. – Bular tumsyǵymen jer qoparyp, shashylǵan aǵash tuqymdarynyń tamyrlanýyna sep bolady. Orman qory molaıady. Biraq qustardyń jumyrtqasyn, eliktiń laǵyn qorek qylady. Sonyń kesirinen qustar azaıyp bara jatyr ma deımin. О́zderi tez kóbeıedi. Myna jynystyń ishi tolǵan qaban, – dedi Jomart Amanbaev aty bulaqqa bas qoıa bergende.
Móldirep, taý bulaǵy aǵyp jatyr. Janýar betine qatqan qabyrshyq muzdy tumsyǵymen túrte jaryp, sý ishti. Tizgindi tarta tepsinip edik, aýyzdyqtaryn qarsh-qarsh shaınap, erinshektene jyljydy.
– It-qusyń da maza bermeı tur, – dep jalǵady áńgimesin ormanshy Amanbaev. – Qasqyr atýǵa ruqsat berilgenimen, lımıt Katon jaqqa jetpeı qalypty. Kúnde bir maldy tartyp ketip jatyr.
– Tartyp ketse, bul da qasqyrdyń týǵan jeri, óziniń aýmaǵy, – dep ázil aralastyra sóıledi janýarlardy qorǵaý bóliminiń basshysy Erik Qasymov.
Ázil de emes. Altaıdyń ań-qusyn qorǵaý tikeleı mindetteri. Qasqyr túgili qarsaq aýlaýǵa bolmaıdy dep memleket bekitip berdi me, olar qorǵaıdy. Taý ishinde aıańdap kele jatyp, aýyldaǵy ańkós aǵaıynnyń «Adam da tabıǵattyń bir bóligi. Adam da jyrtqysh» degen sózi eske tústi. Aıtpaǵy, jyrtqysh ańdar adamı faktorsyz rettelmeıdi degeni. Sondyqtan qasqyr, qaban, aıý sekildi azýly ańdy belgili mólsherde aýlaýǵa ruqsat berý kerek shyǵar. Baǵana ormanshylardyń kontorynan shyǵyp bara jatyp, kúzdegi sanaqqa kóz júgirtip edim, jıyrmadan astam túrli ańdy esepke alypty. Qoraly, Sarybet shatqaldarynan qar barysynyń jeteýi bar kórinedi. Olardyń negizgi qoregi – taýteke 700 basqa taıaý. Kúdir júzden asady. Eń kóbi elik eken: 311 bas ormanshylyq aýmaǵynda júr.
Qaraǵaıly, qaıyńdy ormandy aralaı kelip, fototuzaq qurylǵan alańǵa jetip, at baıladyq. Qurylǵynyń qarsy aldynda túz tuıaqtylaryna arnalǵan naýa qoıylǵan. Oǵan ormanshylar jem-shóbin salyp, qaıyń búrlerin baılaǵan. Anda-sanda tuz sebedi.
– Osydan eki jyl buryn aıý zertteıtin mamandar kelgen. Qoraly shatqalynda shatyr tigip, neshe kún jatty. Sondaǵy tańǵalǵandary, bir ǵana mańnan bes aıý kóripti. Bireýi qos qonjyǵymen júrse, ekeýi sál ór jaǵynan qorbańdaǵan. Aıýdyń toptasyp júretini óte sırek kezdesedi, – deıdi Jomart Amanbaev.
Kózge túse bermeıtin barysty da alǵash fotosýretke túsirip, Altaıdyń shyńdarynda mekendeıtinin dáleldegen osy azamattar. Áý basta ınspektorlar qar barysyn kádimgi qol fotoapparatyna tartqan. Sýret sapasyz bolǵanymen, tabıǵat janashyrlary úshin bul úlken jańalyq edi. Kóneniń kózin kórgenderden estigenim, ertede Arshatynyń ańshylary qaqpanǵa túsken ilbisti atqa óńgerip, aýylǵa da alyp kelgen. Odan beri qaı zaman? Qazir barys Qazaqstannyń Qyzyl kitabynda, qoryqshylardyń qorǵaýynda. Áńgime barystyń taqyrybyna oıysqanda bárimiz Arshaty aýmaǵyn bes saýsaǵyndaı biletin ınspektor Manarbek Omarovtyń áńgimesine uıydyq.
– Men balamyn ol kezde. Shaqabaı jaılaýy. Bireý qoıǵa barys shapty dep aıqaı saldy. О́re túregeldik. Qoı Oralbaı jurttyń bas jaǵyndaǵy alańda júrgen. Barys bettiń ortasymen shaǵylǵa qaraı ketip qaldy. Kózden ǵaıyp bolǵansha qarap turdyq. Ekinshi kórgenim, bertin. Áskerden kelgen soń ańshylarǵa jol bastap baryp, jaqynnan kezdestirdim. Qarny jer syzyp júre almaıdy. Tekege toıyp alǵan. Taǵy birde tik shaǵylda taýtekeni kóterip áketip bara jatqany kózge tústi. Keıin joǵalyp ketti. Ámbesinde ańdyǵan da joqpyz. 2014 jyly ǵoı, fototuzaqqa túsirip, barystyń baryn álemge áıgiledik. Oı qýanǵanymyzdy-aı. Ekrannan sýretin kórip, bılep júrmiz. Bálem bar ǵoı, mynaý Sarybet degen jerge kıe qonǵan. Taýeshkiler kóktemde aýyp, kúzde qaıta keledi. Barys izinde júredi. Jumbaq qubylys, – dep tańdanady Manarbek Omarov.
Taýeshkilerdiń Sarybetti mekendeıtini, kúngeı, kóktemi erte shyǵady. Ár-ár jeri qora sekildi tas qorshaý. Eshkiniń tóldeýine óte qolaıly. Áı, biraq tabıǵat qatal. Kókte qıqýlap júretin búrkit eshkilerdiń tóldegen ýaqytyn ańdı ushyp, qozyqalaryn ile jóneledi eken. Barys bolsa, baǵyp júrip, qartaıǵan tekege ǵana tis batyrady.
Etekke túskende fototuzaqtyń jady kartasyn ala ketken Jomart Amanbaev, úıine jete sala kompıýterge salyp teksergen. Biz de qyzyqtap, mańaıyna uıystyq. Nar táýekelge bel býatyn oıynǵa kirip ketkendeı kúıde bolady ekensiń. Kólbeń etip ań ótse eken dep tileısiń. Qybyr etken tirshilik baıqamasań, qap dep, kelesi faıldy ashasyń. Kezekti beıne. Buta-qaraǵandy japyryp, qaban shoshqa shyqty. Qors-qors etip, naýanyń mańaıyn timiskiledi. Bireý emes, birnesheý. Tap bulaı qaptasa, Altaıda qustan qus qalmaıtyn sııaqty. Jem-shóp salynǵan bul mańǵa anda-sanda elik te túsedi eken.
Aırandaı uıyǵan Arshaty. Biz bilgende, bul aýyldyń adamdary óte uıymshyl. Tentegin tezge salatyn úlkenderi bar, úlkendi syılap turatyn jastary bar. Jastar deımiz, aýyldan jastardyń ketip jatqany jasyryn emes. Kúni erteń taý-tasty jaıaý kezip, aıaqtan tozyp júrgen ormanshylardyń ornyn basatyn maman tabylmaı qalýy ábden múmkin. Bara-bara jumaq meken jetim qalmasa ıgi. Týrızm dep alashapqyn bolyp júrgenimizben, ony damytýdyń joly qaısy? Bir qýanarlyǵy, túkpirdegi bul aýyl aýyzsýǵa da, ınternetke de qol jetkizgen. Kelesi jyly on tórt shaqyrymǵa asfalt tóselýi múmkin. Arshatyǵa jete beriste buǵy sharýashylyǵynyń da qolǵa alynyp jatqanyn estidik. Tútini túzý ushqan eldiń eńsesi ámanda bıik bolsyn dep keshkisin keri qaıtqanbyz.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany,
Arshaty aýyly