Halyqtyq dástúrde án salý, jyraýlyq óner, ult aspaptarynda oınap, súıemeldeý dástúri búginde bizge atadan-balaǵa, ǵasyrdan-ǵasyrǵa mıras bolyp kele jatqan qasıetti qundylyqtar bolyp sanalady. Sol dástúrli ónerdiń ókilderi týraly aıtqanda, kósh basynda marjandaı tizilip Dına Nurpeıisova, Kenen Ázirbaev, Maıra Shamsýtdınqyzy, Kúlásh Baıseıitova, Jamal Omarova, Rahııa Qoıshybaeva, Ámire Qashaýbaev, Ábiken Hasenov, Júsipbek Elebekov, Roza Baǵlanova, Rabıǵa Esimjanova sııaqty taǵy da basqa shoqtyǵy bıik tulǵalar turar edi. Solardyń ishinde men úshin ánshilik mektebiniń orny bólek, kezinde jeztańdaı ánshi atanǵan qońyr úndi aıaýly apamyz Qazaqstannyń halyq ártisi, ánshi-aktrısa Rabıǵa Esimjanqyzy týraly áli de aıtylmaǵan, shertilmegen syrlar ushan-teńiz.
Rabıǵa apamyz 1914 jyldyń 5 qańtarynda Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýdanynyń «Taldysaı» aýylynda dúnıege kelgen. Erekshe daryn ıesi ónerli otbasynan shyqqan jan. Arǵy atasy Babaq, ájesi О́rik ótken HIH ǵasyrda qazirgi Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynda týyp-ósken, ekeýi de el tanyǵan áıgili ánshi bolǵan kórinedi. Olardan týǵan balalary, tórt ul, tórt qyz, atap aıtqanda: Seıitjan, Qosymjan, Dosymjan, Esimjan, Gúljámıla, Bıjan, Qansha, Baǵıra bári de ánshilik, kúıshilik ónerdi súıgen saýyqshyl jandar bolǵan. Babaq qarttyń úıinde kún saıyn erteli-kesh án shyrqalyp, kúı tartylyp, dombyranyń ásem úni estilip jatqan. О́ıtkeni, ózderiniń ónerli ul-qyzdaryn jınap alyp, olarǵa kezekpen án aıtqyzyp, kúı tartqyzyp, saýyqshyl jastardyń kókiregine ónerdiń otyn mazdatyp otyrý otbasynda ádetke aınalǵan. Babaqtyń ózi án salǵanda daýsy alty shaqyrym jerge jetedi eken. Rabıǵa sol Babaq aqsaqaldyń Esimjan balasynan týǵan jalǵyz qyz. Anasynyń aty – Taıken. Rabıǵanyń boıyndaǵy ónerdiń ushtalýyna aǵasy Qosymjannyń kóp yqpaly tıgen. Al onyń ózi kezinde áıgili ánshi, /daýsy tenor/ belgili kompozıtor edi. Qosymjannyń «Temirshi», «Zavod», «Mashına», «Otan úshin» degen belgili ánderi qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» saqtaýly. Kezinde M.Áýezov Qosymjan Babaqovtyń daýsyn erekshe unatyp, jyly pikir bildirgen. «Bolmasań da uqsap baq» degendeı, jas Rabıǵa aldyńǵy aǵa-apalarynyń ónerlerin kóre júrip, ánge bala kúnnen ǵashyq bolyp ósedi. Sóıtip, syrnaıdyń súıemeldeýimen jurt aldyna shyǵyp án shyrqaı bastaıdy. Mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen kezinde-aq, «ánshi qyz» atanyp, aýdandyq, aımaqtyq án jarystarynda júldelerge ıe bolady. О́ziniń tabıǵı daryndylyǵymen halyqtyq dástúrdegi ánderdi úırenip, onyń mektebinen ótip, mýzykalyq saýatyn ashady.
Syrnaıǵa qosylyp salǵan onyń Márııam Jagorqyzynyń «Dýdaraıy», halyq ánderi «Ápıtók», «Áýpildek», «Maýsymjan», «Mańmańger», «Láılim shyraq», «Jalǵyz arsha», «Sekirtpe», t.b. halyq ánderi aýyldy uıytyp, qońyr únge qoıly aýyldyń aspany túgel terbelip turdy.
Rabıǵanyń oryndaýyndaǵy sazdy da nazdy ánder júregińdi eleń etkizbeı qoımaıdy. Án erkesi atanǵan arqanyń arýy Rabıǵa Esimjanqyzy KSRO halyq ártisi, halqymyzdyń bulbuly atanǵan Kúlásh Baıseıitova, Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov, Shara Jıenqulova, Ábiken Hasenovtermen qatar án qanatynda samǵady.
Rabıǵa apamyz óner jolyndaǵy aǵa-apalary týraly bylaı tebirengen eken: «Biz Sáken Seıfýllın aǵaıdy qonaqqa shaqyrdyq ( ol 1932 jyl). Ámire, Júsipbek, Kúlásh jáne men án saldyq. Ábiken birneshe kúı tartyp berdi. Tyńdap bolǵan soń, bizge Sáken aǵaı: «Tórteýiń tórt túrli ánshisińder, biraq Kúlásh aldyna jan salmaıtyn ánshi bolady» – dedi. Minekı, Sáken aǵanyń bul sózi kóregendik ekenine kózimiz jetti. Kúlásh meni erkeletip Rásh deýshi edi. Teatrǵa jıi alyp baratyn. «Sen meniń zalda otyrǵan kózimsiń» – deıtin. Meniń Kúlásh Baıseıitovamen uzaq jyldar jastyq shaǵym birge ótti. Elden kelgen betimde Kúlásh qushaǵyn jaıyp «ánshi qyz keldi!» dep qýanyp qarsy aldy. Úıinde úsh jyl ózimen birge turdym. Birge júrdik, ol kezde teatr kıimge kedeı bolatyn. Bir kóılekti sahnaǵa kezek kıip shyqtyq. Konsertke Kúlásh buryn shyqsa, ol kıip, men buryn shyqsam, men kıetinmin. Nómirimizdiń arasynda ýaqyt tyǵyz bolsa, kútip turyp, «tez shesh!» dep birimizdi-birimiz asyqtyratynbyz. Jarty nandy birge bólip jedik, birge án saldyq osy kúndi saǵynamyn, izdeımin».
Sóıtip, Rabıǵa otbasy jaǵdaıymen Semeıge kóshedi. Eńbek joly Semeı oblystyq mýzykalyq drama teatrynda aktrısa bolýdan bastalady. Boıyndaǵy talantymen, ánshiligimen ónerli aǵa-apalarynyń nazaryna iligedi. Semeı oblystyq mýzykalyq drama teatrynyń beldi múshesi atanyp, óziniń armandaǵan «ánshi-akter» bolý maqsatyna jetedi.
1931-1946 jyldary Qaraǵandy, Almaty qalalaryndaǵy teatr trýppasynda qyzmet etedi. M.Áýezovtyń «Eńlik-Kebeginde» – Eńliktiń, «Aıman-Sholpanda» – Aımannyń, E.G.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibeginde» Jibektiń beınelerin, t.b. rólderdi sheberlikpen somdap, halyqtyń sheksiz rızashylyǵyna ıe bolady. О́ziniń kóp qyrly, alýan syrly darynynyń arqasynda, dramalyq beınelerdi somdap, akterlik sheberliginiń shyńdalǵanyn kórsete aldy.
Rabıǵa apamyzdyń Almaty qalasynda 1946 jyly Qazaq radıosynyń ánshisi bolyp qyzmet isteı júrip, kóptegen halyq ánderin radıoǵa jazdyrýy óz aldyna bólek áńgime. Ásirese, óziniń týyp-ósken, balalyq shaǵynyń ótken jeri Qorǵaljyn aýdanyna konserttik brıgadamen baryp, Arqanyń aıazyna qaramastan, qańtar-aqpan aılarynda «Qumkól», «Maıshuqyr», t.b. sovhoz-kolhozdardy aralap, eńbekshi halyqtyń kóńilin kótergen qyrýar eńbekteri dala qyzynyń tabıǵatyna ǵana tán ónege edi.
Rabıǵa apamyzdyń oryndaýyndaǵy halyq ánderi «Bir bala», «Eki jıren», «Ahaý, Semeı», «Bıpyl», «Kókemaı»,«Aǵajan, Látıpa», «Sekirtpe» jáne kompozıtor S.Kárimbaevtyń «Jetisý», t.b. ánderi búgingi kúnge deıin tyńdaýshylarynyń jadynda saqtaýly. Rabıǵa ánshi óner men ómirde birdeı shyńdalǵan jan. О́ziniń adamgershilik tulǵasymen de erekshelengen aıaýly apamyz, áriptesteriniń eshqashan kóńilin qaldyrǵan emes.
Bizder bala kezimizden Qazaq radıosynyń áýe tolqyny arqyly talaı kúmis kómeı ánshilerdi tyńdadyq, solaı bola turǵanmen, olardyń óneri men ómiri jaıly asa kóp bile qoımaıtynbyz. Al ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Almaty qalasynda qurylǵan halyq mýzyka aspaptary murajaıy janyndaǵy «Sazgen» etnografııalyq ansambliniń daıyndyǵy kezinde ánshimen jaqynyraq tanysýdyń sáti tústi. Orta boıly, burymdy, júzi jyly Rabıǵa apamyzdy sonda alǵash ret kórip edim. О́zimniń áke-sheshem de /marqum Bıhaıat Ǵalıahmetqyzy men Bahrıden Jaýbasuly/ Kúlásh Baıseıitova, Rahııa Qoıshybaeva, Jamal Omarova, kúıshi Ábiken Hasenov, Júsipbek Elebekov pen Rabıǵa Esimjanova sııaqty tanymal tulǵalardyń ónerlerine kýá bolǵandaryn talaı márte yqylastana áńgimelep edi. Sodan bolar bul esimder sanamyzda sary altyndaı saqtalǵan. О́z zamanynda ákem de, anam da ájeptáýir ánshi, syrnaıshy, dombyrashy bolǵan jandar.
Minekı, Babaq aqsaqaldyń urpaqtaryna kıeli ónerdiń darýy Qorǵaljynnyń qasıetti topyraǵynan-aý degen oı keledi keıde. Sebebi, Qorǵaljyn eli qut bereke qonǵan, qazaq halqynyń salt-dástúrleriniń qaımaǵy buzylmaı sol qalpynda saqtalǵan qasıetti topyraq desek, mundaǵy aına kólder men móldir bastaýlarǵa deıin syńǵyrlap án salyp, kúı shertip jatqandaı áserge bóleıdi.
Qorǵaljyn óńiri árqashan ónerli adamdardan kende bolmaǵan. Aıtalyq, áıgili týma talant aqyndar Qultýma men Úlebaı aqyn, Márııam Jagorqyzy, belgili qylqobyzshy Dáýlet Myqtybaev, kompozıtor Kenjebek Kúmisbekov, Qalımusa Qusaıynov, Esimjan, Qosymjan Babaqovtar men ánshi Rabıǵa Esimjanovalar. Osydan keıin Qorǵaljyn jerin qasıetti demeı ne deısiz? Tabıǵaty baı óńirde osyndaı adamdardyń dúnıege kelmeýi múmkin be?
Qorǵaljyn jerinen qanat qaǵyp, túlep ushqan Rabıǵa apamyz óziniń tabıǵı qońyr daýsymen (messo-soprano) tyńdaýshy júregine ásem de sazdy áýendi jetkize bilgen has sheber.
Búginde Qorǵaljynda apa-aǵalarynyń óner jolyn qýyp talaı talantty órender ósip keledi. Daýys dıapazony keń, ıirimderi erekshe ánshilerden Danıar Muqan, kompozıtor Marat Álimjanov, Dáýlet Tileýlesov, ánshi Baný Sádýaqasova sııaqty jáne t.b. ónerpazdardy aıtpaı kete almaımyz. Rabıǵa Esimjanqyzynyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı ózi eńbek etken Qaraǵandy oblysy men Semeıde, týyp-ósken Qorǵaljyn aýdanynda eske alý sharalary atalyp ótti. Rabıǵa apamyzdyń esimimen atalatyn mýzyka mektebine ánshiniń bıýsty qoıylyp, ózi kıgen ulttyq kıimi syıǵa tartyldy.
Tileýkesh JAÝBASOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, óner zertteýshi.
Sýrette: soldan ońǵa qaraı: G.Ǵalıeva, R.Baǵlanova, G.Ádilova, J.Omarova, Sh.Jıenqulova, R.Esimjanova 1962 jyl.