Amanat

Men týǵan anamdy kórmeı óstim, biraq ana meıirimin, onyń aıaly alaqanyn sezinbeı óstim dep aıta almaımyn. Aýrýy ábden dendep, máńgilikke kóz jumaıyn dep jatqan anadan tórt aılyq meni ózine amanat etip alyp baýyryna basqan, qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı aıalap ósirgen meniń sút anam. Múmkin báz bireýler: «Kimdi-kim asyrap alyp adam etpeı jatyr. Júregi meıirimge toly halqymyzdyń ómirinde mundaı mysaldar jetilip artylady», – dep aıtar. Dese de, meniń mysalym tipti, ózgeshe. Ol sonaý Uly Otan soǵysynan keıingi qıyndyǵy mol jyldardan, dálirek aıtsam, men dúnıege kelgen 1947 jyldan bastaý alady. Áńgime, sol týmasa da týǵandaı bolǵan, qıyn-qystaý zamandy basynan ótkerip, oǵan qaıyspaǵan, ómiriniń aqyryna deıin adamgershiligin, jan jylýyn saqtaı bilgen ekinshi anam týraly. Jumystan úıge kelsem, anam kereýettiń ústinde shapanyn qymtanyp, arqasymen qabyr­ǵaǵa súıengen qalpy otyr eken. О́zi eki beti albyrap, býsanyp terlegen sııaqty. – Apa, ne syrqattanyp qalǵansyń ba? – dep abyrjyp janyna bardym. – Kópten beri ter qysyp mazam bolmaı júr edi, búgin azyraq býsanǵan syńaılymyn, – dedi ol maǵan janyma otyrshy degendeı ıshara jasap. – Sen, balam, ne oılap júrsiń osy. Ákeńniń dúnıeden ozǵanyna da, mine, úsh jyldaı bolyp qaldy, – dedi ol 1970 jyldyń jeltoqsanynda qaıtys bolǵan maıdanger ákemdi esime salyp. – Marqum aqtyq demi bitkenshe seniń atyńdy atap shaqyryp jatty ǵoı. «Eki ulym, bir qyzym óz aldaryna shańyraq qurdy. Endi, osy kenje balam­dy úılendirip, nemere súısem armanym bolmas edi», – dep otyrýshy edi. Jazǵanǵa amal bar ma? Ol maqsatyna jete almaı ketti. Oqý, oqý dep ediń, qudaıǵa shúkir, ony da bitirip, kerekti qaǵazyńdy aldyń, istep júrgen qyzmetiń de bar, al meniń otyrysym mynaý. Ajal aıtyp kelmeıdi. Olaı-bulaı bolyp ketsem, osy úı­de, ákeńniń shańyraǵynda, jalǵyz óziń qalmaq­py­syń?! Qashan ákelesiń myna úıge bir shúıkebasty?! Anamnyń buryn da qoıyp júretin osy saýalyna jaýap bermekshi bolyp yńǵaılana bastap edim, ol alaqanyn tik kóterip toqtaı tur degendeı meni bógep tastady da izinshe: – Búgingi saǵan aıtar basty áńgimem bul emes. Kópten beri meni bir oı mazalap júr. «Seniń shesheń túrmede otyrǵan, halyq jaýynyń áıeli bolǵan», – degen kórshi-kólemniń alyp-qashty sózderinen basqa sen men týraly naqty eshteńe bilmeısiń. Inshalla, kelin de keler, nemereli de bolarmyn. Olar óskennen keıin osy bizdiń ájemiz kim degendeı suraq qoısa, sen ne aıtasyń? Ol sonaý ońtústikten, Shymkent jaqtan, soltústikke, Kókshe óńirine, qalaı keldi dese, sen ne deısiń? О́lim bar da, qaza bar. Oılana kele ómir tarıhymdy óz aýzymnan saǵan aıtyp keteıin degen sheshimge keldim búgin. О́tti ǵoı nebir zaman basymyzdan. Sony bilgiń kelip talaı qolqa da salyp ediń. Endi jaıǵasyp otyr, aıtqandarymnyń bárin jadyńa quıyp al. Osydan keıin anam taǵy da az-maz bógelip baryp áńgimesin bastap ketti. – Men meshin jyly dúnıege kelippin. Týǵan jerim Talas degen óńir. Dálirek aıtsam, Qarataýdyń Moıynqumǵa ulasatyn teriskeı tusy. Ákem Orazbaı oshaqty rýynan, onyń ishinde tasjúrek degen tarmaq bar. Ákemniń Orazymbet, Orazbaq degen eki inisi boldy. Qudaı bermeımin dese bermeıdi eken. Baladan osy úsh shańyraqtyń mańdaıyna bitken jalǵyz qyz men ǵana edim. Sodan bolar, óte erke bolyp óstim. Men er balasha kıinip, sonyń saltymen júrdim, betimnen eshkim qaqpady. Úsh úıdiń maly kóp, kúıli turdy. Qystaı tórt túlik Moıynqumnyń jazyǵynda jaıylady da, jazda aǵyp jatqan bulaq, ózeni kóp saıaly Qarataýdyń qoınaýyna oralady. Shyǵysynda Bessaz, batysynda Qarjantaý men Uǵam jotalary menmundalap kórinip turady. Atqa minip alyp, qurbylarymmen qyzyq qýyp, Qarataýdyń qoınaý-qoınaýyn talaı sharlaıtynbyz. Qarataý qazaqtyń bir qasıetti jeri ǵoı. On úshke tolǵanymda maǵan er balanyń kıimderin tastattyryp, qyzsha jasandyryp, úlde men búldege orady. Unatpasam da, zatym qyz bol­ǵan soń, amal bar ma, oǵan kónýge týra keldi. Bizdiń úıge ákemniń erterekte dúnıe sal­ǵan dosy Sársembaıdyń Júsipbek degen balasy kelip júretin. Ol menen 6 jas úlken, ózi tepse temir úzetin deneli, jaıdary, alǵyr jigit. Ákem jan aıaspas dosynyń urpaǵy bolǵan soń ba, ony óz balasyndaı kóretin. Keıin bildim, eki dos bizdi bala kezimizden atastyryp qoıǵan eken. Qyz bala jat jurttyq degen sol eken. On altyǵa tolar-tolmasymda yrǵap-jyrǵap, toıymdy jasap, meni uzatty. Jylap-syqtap kete bardym. О́z aǵamdaı kórip júrgen jigit meniń kúıeýim bolady dep eshqashan oılamappyn. Ol da maǵan óz qaryndasyndaı qaraıtyn. Biz biraz ýaqyt erli-zaıyptylarsha turma­dyq. Osy jaǵdaı týystarymnyń qulaǵyna jet­ken bolýy kerek. Sonaý Moıynqumnan áke-sheshem ádeıi kelip, bir jaǵy ursyp, bir jaǵy ata saltty túsindirip, taǵy da joralǵylaryn istep, ekeýmizdi qaıtadan qosty. Qudaıdyń jazýy bolar, sodan keıin dám-tuzymyz jarasyp jubaı­lar sııaqty turyp kettik. Júsipbekti Tash­kentte oqý bitirgennen keıin Saryaǵash aýda­nynda jer bólimine bastyq qylyp qoıdy. 1928 jyly tuńǵyshymyz Medet, eki jyldan keıin qyzymyz Raýshan týdy. Turmysymyz da jaı­ly bastaldy. Áýlettiń jalǵyz qyzymyn, kúıli turatyn tórkin jurtymnan túrli kómek ke­lip jatty. Kámpeskeleý jyldary áýeli ákem, sodan soń sheshem dúnıeden ótti. Olardy jerlep, qalǵan mal-múlikti alyp qaıttyq. Basqa usaq-túıekti, qymbat áshekeılerdi aıtpaǵanda, solardyń ishinde eń qundysy altyndaǵan er-turman, tórt taıtuıaq kúmis bar edi. Júsipbek bilimdi, pysyq, aqkóńil, jumysyna adal bolǵan soń, bedeldi de boldy. Jumystan bylaıǵy ýaqytta da ony izdep adamdar úıge sabylyp kelip jatatyn. Ol solardyń báriniń kóńilin tabatyn. Ásirese, oblystan kelgen basshylar kóbine bizdiń úıge atbasyn tireı­tin. Solardyń biri oblystyń jer basshysy Ǵabdylkákim degen kisi. Ol aýdanǵa kele qal­sa, bizdiń shańyraqqa soqpaı ketpeıtin. О́zi bastyqtyǵynan buryn Júsipbekti týǵan ini­sin­deı jaqsy kóretin. Odan basqa bizdiń úıde Sultanbek, Uzaqbaı degen basshylar jáne basqa da ıgi jaqsylar bolyp, tústenip ketkeni bar. Sol kezde turmysymyz osylaı jaıly, jaqsy, san meımandy qarsy alatyndaı jaǵ­daıy­myz bola beredi dep oılaıtynmyn. Aldym­da nebir taýqymettiń kútip turǵanyn qaı­dan bileıin. Bizge degen zobalań 1937 jyly bastaldy ǵoı. Shamasy, mamyr aıynyń aıaǵy bolýy tıis, Júsipbek úıge óte kóńilsiz oraldy. Sebe­bin surap edim, Máskeýde Turar degen basshynyń ustalyp, abaqtyǵa jabylǵanyn aıtty. Sodan ne kerek, eki kúnniń birinde: «Anany túnde úndemester ustap alyp ketipti, mynany abaqtyǵa jaýypty», – degen gý-gý sóz. Elde bereke qalmady. Birde Júsipbek úıge taǵy da asa abyrjýly keldi. Surap bilsem, óziniń tikeleı bastyǵy Ǵabdylkákim aǵasy qamaýǵa alynypty. Úı ishin, tipti, kóńilsizdik basyp ketti. Sóıtip, qorqýmen alańdap júrgende qońyr kúz de jetti. Umytpasam, qarashanyń basy bolýy kerek, qas qaraıyp qarańǵy túsken shaqta, úıge saý etip úsh adam kirip keldi. – Azamat Sársembaev, siz qamaýǵa alyndyńyz. Qarsylyq kórsetpeńiz, tez kıinińiz de bizge erip júrińiz, – dedi olardyń mosqaldaý bireýi. – Ne úshin! Ol eshqandaı qylmys jasaǵan joq, – dep shyr-pyrym shyǵa kúıeýimdi kólegeıleı umtyldym. Olardyń bireýi keýdemnen qatty ıterip jibergende shalqalaı quladym. Esi kirip qalǵan balam men qyzym da shyryldap jylap jatyr. Osylaı qas pen kózdiń arasynda Júsipbekti aldy da ketti. Kórer tańdy kózben atyryp, tań eleń-alańnan aýdandyq mılısııaǵa bardym. Biri kirip, biri shyǵyp jatqan jandar, kóbiniń qabaqtary túsken, kózderi tolǵan muń, qaıǵy. Sodan baqytsyzdyqqa tap bolǵan jalǵyz men emes ekenimdi ańǵardym. Sol kúni Júsipbek týraly eshteńe bile almadym. Meniń sózimdi tyńdap, eleıtin eshkimdi tappaı, salym sýǵa ketip úıge qaıttym. Osylaısha, ári-beri sendelýmen kúz ótip, qys ta tústi. Buryn úıimizdi bosatpaıtyn týyssymaqtardyń, kórshi-kólemderdiń bireýi de endi bosaǵamyzdy attaýdy qoıdy. Jalǵyzdyqpen dińkeletip qys ta bitýge taıap qaldy. Kúni búginge deıin esimde, naýryzdyń 1-i kúni túnde taǵy da úsh adam saý etip úıge kirip kelip, qolyma kisen salyp, abaqtyǵa aparyp qamady da tastady. Úsh kún boıy meni eshkim kerek qylmady. Tórtinshi kúni qolymdy artyma qaıtaryp, bir bólmege alyp keldi. Onda murty edireıgen túsi susty bireý otyr eken. Ol maǵan ótkir kózderimen tesile qarap: – Sársembaeva Fatıma, 1908 jyly týǵan, ultyń qazaq, sensiń ǵoı?! – dedi jekire sóılep. – Seniń kúıeýiń Sársembaev Júsipbek Sovet ókimetine qarsy astyrtyn áreket etken ultshyl alashordashyl toptyń zııandy isterine belsene qatysqany úshin halyq jaýy dep tabylyp, Joǵarǵy sottyń sheshimimen atyldy. Ol budan ári taǵy da birdemelerdi aıtyp jatty. Olardy estigen joqpyn. Basym aınalyp, kózim qaraýytyp talyp qalyppyn. Esimdi kamerada jıdym. «Asyl ardaǵym-aı, senen máńgilik aıyrylǵan ekenmin. Endi, balala­rym­nyń jaǵdaıy ne bolady?», – degen ashy kúıik oı janymdy jegideı jedi. Sodan ne kerek, eki kúnniń birinde tergeýshige alyp barady, onyń suraǵanyn bilmeımin deseń boldy, tómpeshtep urady. «Úsh kúnnen keıin kórge de úırenedi», – deıdi, sol ras eken, óletin áke-sheshem óldi, kúıeýim bolsa endi joq, ne qylsa, ol qylsyn degendeı bir salǵyrt kúıge tústim. О́le qalar edim, biraq artymda qalǵan eki balamdy oıladym. Olar ne kúıde, ash pa, toq pa? Júsipbektiń, saǵan so­nyń atyn da aıtqym kelmeıdi, bir aǵasy bar edi. Múmkin, sol qolyna alǵan shyǵar dep ózimdi juba­tamyn. Sol aǵasy túrme baqylaýshysy arqy­ly maǵan jasyryn hat berip jiberipti. Ol: «Saǵan jaqyn arada úkim shyǵarylady, balalardy detdomǵa berme, olardy óz qolymyzǵa alamyz», – dep jazypty. Onyń maǵan hatty balalarǵa jany ashyǵany­nan emes, dúnıemizge qyzyqqanynan jazǵanyn keıin bildim. Ertesine, menimen birge bes-alty áıel bar, bárimizdi mashınaǵa tıep, Shymkentke jóneltti. Onda jetisimen bógeltpesten sotqa kirgizip, shyǵarylǵan úkimderin aıtty. Meni halyq jaýynyń áıeli retinde bes jyl qamaýda ustaýǵa sheshipti. Sodan keıin sol bizdi ákelgen mashınamen vokzalǵa jetkizip, temirmen torlanǵan vagonǵa ákelip tyqty. Ishi lyq tola men sııaqty sottalǵan áıelder. Bir táýlikteı turǵannan keıin bizdiń túrme-vagon tirkelgen poıyz soltústikke qaraı bet aldy. Vagon ishi ıis-qońys, jeıtin tamaqtyń qattyǵyn aıtpaǵanda, aǵyp jatqan sýdyń ózine zar boldyq. Poıyz jolshybaı toqtap, bireýlerdi túsirip, bireýlerdi mingizip jatady. Áýelde qapasqa shydaı almap edik, soltústikke jaqyndaǵan saıyn, ásirese, túnde sýyqqa tońyp dirdek qaqtyq. Osyndaı beınetke shydaı almaı ólip ketkender de boldy. Bir toqtap, bir júrip aıǵa jýyqtaı ýaqytta, kúzdiń qara sýyǵynda, Aqmola degen qalaǵa jet­tik. Bizdi qoıdaı topyrlatyp mashınaǵa tıep, kúzetpen qalanyń batys jaǵyndaǵy bir jerge alyp keldi. Keıin bildik, bul Malınovka degen selonyń janyndaǵy 26-shy núkte deıtin jer eken. Aınalasy at shaptyrym, tikenek symmen qorshalǵan, ortasynda qamysty kóli bar, tórt buryshynda ústinde kúzetshiler qarap turatyn bıik taǵandar ornatylǵan bul jerdi ALJIR dep ataıdy eken. Olaı da bulaı tizilip samannan salyn­ǵan baraqtar. Júz shaqty áıelden turatyn bizdiń topty ár baraqqa bólip tyqty. Sol kúni bir narǵa eki áıel qyrymyzdyn jatyp syǵylysyp qonyp shyqtyq. Erteńine qolymyzǵa oraq berip, kúzetpen qamys orýǵa alyp bardy. Jańadan kelgenderge dep samannan tórt baraq salyp jatyr eken, soǵan qamys, kirpish tasydyq. Bir apta degende olar da daıyn boldy. Ishine ózimizge qaz-qatar eki qabatty narlar jasattyrdy. Solarǵa bólip-bólip ornalastyrdy. Nar jetpegender astaryna saban tósep jerde jatty. Tósek degen atymen bolǵan joq. Onyń ornyna ishine saban tyǵyndaǵan qaptardy paıdalandyq. Ústimizge fýfaıka, shalbar berip, keýdemizge, arqamyzǵa jolaq shúberekke japsyrylǵan nómir taqty. Osylaısha, lagerdegi ómirim bastaldy. Tutqyndardyń uzyn sany segiz myńnan asyp jyǵyldy. Olardyń kóbi Máskeýden, Lenıngradtan, Reseıdiń basqa da qalalarynan kelgen áıelder, birazynyń qoldarynda emizýli náresteleri, bes-altyǵa da tolmaǵan balalary bar. Jalǵyz basty bizderdi qoıshy, tamaq tapshylyǵy, qysta baraqtarynda sýyq jaılaǵan lagerde, ásirese, solarǵa qıyn-aq boldy. Soǵan qaramastan, bizge jer qazý, kirpish soǵý, jyra qazý sııaqty aýyr jumystar istetti. Jaza basqandardy atyp tastap otyrdy. Anam osy jerde kózine kelgen jasty súrtip, kúrsinip biraz otyrdy da áńgimesin odan ári jalǵastyrdy. – Qazaq: «Jyrtyq úıdiń de qudaıy bar», – deıdi. Sol ras. Asa qıyn jaǵdaıda da aramyzda odan shyǵar jol taýyp, basymyzdy birik­tirgen jandar boldy. Solardyń biri – ózi jigerli, bilimdi, orys tilin jaqsy biletin Ázıza Rysqulova degen áıel. Aldynda aıttym ǵoı. Kúıeýi Máskeýde asa úlken qyzmette bolyp, halyq jaýy atalyp, atylyp ketken eken. Sol Ázıza basymyzdy biriktirip, bastyqtarǵa sózin ótkizip, qazaq áıelderine, umytpasam olar­dyń uzyn sany 90-ǵa taqaý boldy ǵoı deımin, jeńildeý jumys taýyp berip júrdi. Lager­de fermalar ashylyp, olarǵa otar-otar qoı, tabyn-tabyn sıyr ákelingen-tin. Ol bas­tyqtarǵa aıtyp, meni sıyr baǵýǵa tartty. Sot kesken jazanyń merzimi bitkenge deıin men baqtashylyqpen aınalystym. 1943 jyly naýryzda maǵan kesken úkimniń merzimi bitetin boldy. Áýelde bizge eshqaıda hat jazǵyzbaıtyn, keıin oǵan ruqsat bergen soń Júsipbektiń aǵasyna bosatylatyndyǵymdy aıtyp hat jazdym. Bir aıdan keıin odan: «Balań men qyzyń ólip qaldy. Endi seni eshkim elde saǵynyp kútip otyrǵan joq», – degen jaýap keldi. Hatty oqyp, egilip jylap, qatty qamyqtym. Sopıyp qara basym ǵana qaldy. Ábden túńilip kettim. Sonda ár ýaqyt janymda bolyp, kóńilimdi demep, jigerimdi janyǵan Gúlbahram, Rabıǵa, Áıish, Márııam, Kúnjamal, taǵy da basqa áıelder boldy. Birazynyń attaryn umytyp qalyppyn. Olardyń barlyǵy da búkil Qazaqstanǵa esimderi áıgili azamattardyń áıelderi edi. Keshikpeı lager bastyǵy meniń qamaýdan bosatylǵanymdy, alaıda, burynǵy turǵan jerime qaıtýyma ruqsat joq ekendigin jáne soǵys ýaqytyna baılanysty Aqmoladan 200 shaqyrymdaı jerde ornalasqan altyn shyǵatyn Stepnıak degen kenishke jiberiletindigimdi, sonda erkin qonysta bolatyndyǵymdy aıtty. Ertesine menimen birge bosatylǵan onshaqty áıeldi aıtylǵan kenishke alyp keldi. Ondaǵylar: «Áıelderge shahtalarda laıyq jumys joq, sondyqtan olardy aǵash daıyndaýǵa jiberý kerek», – degen soń, barlyǵymyzdy Stepnıak qalasynan 15-20 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Kishkentaı degen aýylǵa alyp kelip, ár úıge bólip-bólip ornalastyrdy. Kishkentaıdyń mańaıy shýlaǵan qalyń orman. Bıikteý jerden teriskeı jaqqa kóz salsań, Býrabaı taýynyń jotalary kórinip turady. Osyndaı tabıǵaty kórkem, ormandy alqapta, orysy bar, qazaǵy bar, basqa da ulty bar, áıelderden quralǵan bir brıgada, qol aramen kesip záýlim qaraǵaı, qaıyńdardy qulatamyz. Olardy butaǵynan arshyp, shaqtap bólip, ógizder jegilgen arba, shanalarǵa tıep ormannan shetke shyǵaryp, mashınalarǵa, traktorlarǵa tirkelgen kólikterge artyp kenishke jóneltemiz. Jumys jeńil bolǵan joq. Qysta – qaqaǵan aıaz, boran, jazda – gýlegen sona, masa. Basqa túsken soń, amal bar ma, oǵan da kóndiktik. 1945 jyly soǵys jeńispen aıaqtalyp, maıdanǵa ketkenderdiń aldy elge orala bastady. Aǵash daıyndaıtyndardyń qatary endi erlermen tolyqty. Solardyń arasynda jasy men shamalas, boıshań, qaıratty, ózi asa kóp sóılemeıtin, jumysqa epti bir adam erekshelenip kózge túsip turatyn. Bári ony «Áýe» dep syılaıdy, aıtqanyn eki etpeıdi. О́ziniń kóp jeri Júsipbekke uqsap ketetin sııaqty. Syrttaı unatyp qaldym. Ákeń Áýke, keıin bildim, shyn aty Ábýtálip eken, ekeýmiz 46 jyly aǵash kesip júrip osylaısha tanys-bilis boldyq. Aqyryn surastyrsam, onyń aldy on ekide, ortanshysy altyda, al kishisi tórt aılyq, ol – sen, úsh uly bar eken. Áıeli sońǵy balaǵa bosanǵannan keıin bir aýyr dertke shaldyǵypty. Ákeńniń osy jaǵdaıyn estip-bilip syrttaı aıap júrdim, biraq ózinen mán-jaıdy bilýge bata almadym. Birde onyń óte jabyrqaýly túrin kórip janyna bardym. – Bul ne, salyńyz sýǵa ketip otyrǵany? – dep jaılap qana suradym odan. Ol qolyndaǵy taıaǵymen jerdi shuqylap, sebebin aıtsam ba, aıtpasam ba degendeı biraz oıly qalpy otyrdy da: – Jaǵdaıym ábden qıyn bolyp tur. Úıde shıetteı jas balalar bar. Áıelim kópten beri naýqas edi, tósek tartyp jatyp qaldy. Ol: «Aý­rýym ábden dińkeletti. Endi, meniń betim beri qa­ramaıdy. Kózimniń tirisinde bireýdi ákel, bala­lardy, eń aldymen sábıimdi, óz qolymnan amanat etip tapsyryp keteıin», – deıdi. Buǵan keli­setin, bir úıdiń aýyr tirligin óz moınyna alatyn qandaı jan bar. Ásirese, emizýli balany kim baýyryna tartady deısiń. Sol janyma áb­den batyp tur. Ne isterimdi bilmeımin, – dedi kúrsinip. Mynadaı jaǵdaıdy estigen soń, qatty tebirenip kettim. Maǵan sol sátte ne bolǵanyn bilmeımin, bir sheshim sanama atoı berip kele qaldy. – Siz jalǵyz emessiz, qandaı qıyndyq bolsa da ony sizben bólisýge barmyn, – dep aıtyp saldym. Ol basyn kóterip maǵan barlaı biraz qarap otyrdy da: – Endeshe, jınal. Keshke seni úıge alyp qaıtamyn, – dedi sheshimdi túrde. Jınalatyn kóp múlik joq. Bar nárselerimdi sandyqqa saldym da sol kúni keshke ákeńe erip kete bardym. Úıge tún ortasynan aýa jettik. Shamy syǵyraıyp janǵan shaǵyn ǵana bir bólmeli shym úıdiń peshke taqaý tusynda aǵash tósekte aýrý anań jatyr eken. – Áýke, keldiń be? – dedi ol daýysy ázer shyǵyp. – Iá, Dárish, keldim, aıtqanyń­dy oryndadym, – dep meni alǵa qaraı ıtermeleı túsip, ózi qarsy jaqta uıyqtap jatqan balalarynyń janyna baryp otyrdy. Tósektegi naýqas beri kel degendeı suq saýsa­ǵyn ǵana qımyldatyp shaqyrdy. Janyna aqyryn jaqyndap baryp, bir tizerlep otyrdym. Endi ǵana baıqadym, qoınynda oraýly náreste jatyr eken. – Úziletin saǵatym jaqyn, – dedi ol ázer sóılep. – Áýke bárin túsindirip aıtqan shyǵar. Anaý jatqan eki bala, ólmese, adam bolar. Meni qınaıtyny myna sábı. Saǵan ony amanat etip tapsyraıyn dep edim... Budan ári ol talyqsyp sóıleı almaı qaldy. Kózimnen jas parlap, shydaı almaı syrtqa shyǵyp kettim. Tutqynda júrip nebir qoqaıdy kórdim desem, myna ananyń jan azaby menikinen de asyp túsken eken dep oıladym. Anań eki kúnnen keıin seni maǵan amanat etip, ózi o dúnıelik bolyp kete bardy. Shaǵyn ǵana úıdiń tirligin ıgerý maǵan qıyn bolǵan joq. Meni asa qınaǵany kishkene náresteniń, ıaǵnı seniń jaǵdaıyń boldy. Jańa ǵana saýylǵan sıyr súti bar bótelkeniń emizigin aýzyńa salamyn. Sen shyryldap jylap, ony tilińmen ıterip, shyǵaryp tastaısyń. Tym bolmasa jylaǵanyn qoıar dep aýyzyńa óz emshegimdi salyp kórip edim, sen kishkentaı ǵana qolyńmen tósimdi ustap, jylaǵanyńdy kúrt tıyp, ony borpyldatyp soryp, tynyshtalyp, balbyrap uıyqtap kettiń. Sol kezdegi jaǵdaıymdy bilseń ǵoı. Búkil tamyrym shymyrlap, bir adam aıtqysyz kúıge tústim, ómirimde búkil kórgen qorlyqtarym, óz balalarym esime túsip, ásirese, sábı kúıińde anasynan jetim qalǵan seni qatty aıap, baýyryma qysyp alyp, kóz jasym aǵyl-tegil aǵyp únsiz jyladym-aı kelip. Sherim tarqaǵannan keıin saǵan amalyn taýyp sıyr sútin de ishkizdim-aý, áıteýir. Sen maǵan tez baýyr basyp kettiń. Ákeń kóbine úıge kele almaı ormanda qonyp qalǵanda, ásirese, qystyń uzaq túninde, seni qushaqtap, qaıta-qaıta ıiskep, súıip jatyp, tátti uıqyǵa ketetinmin. Sen meniń qaıǵymdy umyttyrdyń, jalǵyz qalǵan sátterde aldanyshym boldyń, ómir súr dep jetelediń, qulynym! Seniń babyńdy taýyp, sabama tústim-aý degende aldymnan taǵy bir jaǵdaı kóldeneńdep shyǵa keldi. Endi ǵana eńbektep, júrýge talpyn­ǵan shaǵyńda dál jon arqańda kógergen bir daq paıda boldy. Dárigerlerge aparyp kórsetip edim, olar bul qunystyqtyń alǵashqy belgisi, ony joıý úshin araǵa kún salyp jaryq lampanyń astynda arqańdy bir aı boıy jarty saǵattaı qyzdyryp otyrý kerek dedi. О́ziń bilesiń, biz turǵan jer qaladan eki-úsh shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan shaǵyn aýyl ǵoı. Kúnara, tańerteń, seni arqalap alyp, emhanaǵa baramyn. Kóz qaratpaıtyn jaryq lampanyń astynda shyryldap jylap sen jatasyń. Dárigerler kózińniń nury ketedi, qarama dese de shydaı almaı saǵan qaraımyn. Seni qaıta-qaıta lampanyń astyna salyp emdetken soń, arqańdaǵy daq ta ketti, biraq jıi-jıi aýyra berdiń. Anasynyń ýyz sútine toımaǵan bala aýrýshań keledi. 1949 jyly qaryndasyń Oryntaı týǵan soń da seni emshekten aıyrmadym. Ekeýiń eki tósimdi jarysa emip, tel qozydaı óstińder ǵoı. Ákeńmen jarasyp turyp ketsem de, eki balamdy umyta almadym. Balalaryń ólip qaldy degenge onsha senbedim. Olardy izdep elge barǵym da keldi, biraq úıdiń kúıbiń tirligi buǵan mursha bermedi. Qudaı qosh kórip, sol balalarymmen qaýyshýdyń da sáti tústi ǵoı. Osy jerge kelgende anam áńgimesin úzip, bu­dan arǵysyn óziń de bilesiń degendeı únsiz qaldy. Iá, anamnyń uly men qyzynyń qalaı tabylǵanyn jaqsy bilemin. 1962 jyly aqpan aıynda aýdandyq aýrýhanada hırýrg bolyp isteıtin Tóleýhan degen aǵaıynymyz Tash­kentke dárigerlerdiń úsh aılyq kýrsyna baratyn boldy. Ol saparǵa shyǵar aldynda bizdiń úıge kelip, anamnan burynǵy mekenjaıyn alyp, balalarynyń bar-joǵyn anyqtap keletindigin aıtyp ýáde etip edi. Bir aıdan keıin aǵamyzdan: «Balalaryńdy taptym, olar Saryaǵash aýdanynyń Abaıbazar degen eldi mekeninde turady», – degen telegramma aldyq. Kóp keshikpeı Medet aǵam men Raýshan ápkem ózderi de keldi. Sonda analy-balalylardyń jylap kóriskenin kórgen kórshi-kólem, aǵaıyndardyń tebirenbegeni bolmady. Anammen bolǵan áńgimeden keıin men kóp keshikpeı ákemniń shańyraǵyna kelin ákelip túsir­dim. Muǵalimdik oqýdy qyzyl dıplommen bitirgen, ózi jaqsy otbasynyń ıbaly, ádepti qyzy anamnyń kóńilinen shyǵyp, qolynan bar sha­rýasyn alýǵa tyrysyp baqty. Tuńǵysh ulym týǵanda anam ony qolyna alyp, mańdaıynan súıip: – Balam, anańnyń amanatyn oryndadym, búgin moınymnan aýyr júk tústi. Mine, óziń de áke boldyń. Osyny kórsetken Allaǵa myń da bir shúkirshilik! Endi búgin ólip ketsem de armanym joq, – dep edi kózine jas alyp. Anam budan keıin bir emes, eki nemere súıip, 71 jasynda baqılyq boldy. Ol kisiniń bala kezimde aıtatyn áldıi áli qulaǵymnan ketpeıdi. Osy áldı meniń armanyma qanat bitirip, alǵa jeteledi. Azamat bolyp, týǵan jerimdi, elimdi súııýge, ata dástúrdi ári qaraı jalǵastyrýǵa, ózimniń azamattyq boryshymdy qaltqysyz, adal atqarýǵa talpyndyrdy. О́mirlik ustanymǵa berik, qajyrly, eńbekqor bolýdy, bar qıyndyqtardy qaıyspaı jeńe bilýdi men ózińnen úırendim, anam! О́mirdiń bar synynan súrinbeı ótip, adamgershilik týyńdy ár ýaqyt joǵary ustaı bilgen seni urpaqtaryń eshqashan umytpaıdy. Topyraǵyń torqa, janyń jánnatta bolsyn, jan anam!   Orynbaı ShÁIKENOV,                jýrnalıst.