Daýdyń aıaǵy bitimge kelý bolmaq

Elimizde azamattardyń quqyn qorǵaý amaldary qanshalyqty jetildi degenimizben, naqty jaǵdaı barysynda ony júzege asyrý tetikteriniń oısyrap jatqany anyq baıqala bastaıdy. Bıyldan bastap ómirimizge engen tórt Kodekstiń basty qamy – adamdardyń quqyn órke­nıetti talapqa saı qorǵaý ekendigi belgili. Adamdardyń konstıtýsııalyq quqy qorǵalýy arqyly turmys salasyndaǵy áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı, saıası jaǵdaılardyń bári jaqsarýy tıis. О́mirdiń aǵymyna saı jazylǵan zań osy máselelerdi tutas jańa talap turǵysynan retteı alady. Alaıda bári biz oılaǵandaı bola bermeıdi. Máselen, ótkende Bas prokýratýrada Azamattyq prosestik kodeks keńinen talqylandy. Sonda baıandama jasaǵan Bas Prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asanov biraz mańyzdy jaıttardyń basyn ashyp berdi. Onyń aıtqan­darynyń el úshin, qoǵam úshin máni men mańyzy zor ekendigin kózi qaraqty oqyrman birden baı­qaıdy. Ol sózin mysal keltirýden bastady. Máselen, ómirden bir mysal, deıdi ol. Byltyr Qaraǵandyda eki kólik soǵysyp, ıeleri sottasady. Sot prosesinde talapker ashýǵa basyp, shybyn óltiretin mýho­boı­kamen sýdıany sabaǵan. Sodan tóbeles bastalyp, sot zaly shaıqas alańyna aınalyp ket­ken. Nátıjesinde buzaqy 3 jylǵa sottaldy. Bul oqıǵany BAQ arqyly búkil el bildi. Alma­tyda bir adam ákimdiktiń ǵımaratyn jaramyn dep, búkil qalany shýlatty. Keıin bergen túsiniginde ol bir daý boıynsha sottyń sheshimine narazy bolyp, osyndaı qadamǵa barýǵa májbúr bolǵanyn aıtty. Úshinshi mysal. Temirtaýda Zorın ózine erli-zaıypty Morozovtar 2 mln. qaryz dep, sotqa júginedi. Al Morozovtar «dáleliń jalǵan» dep, qaryzdy moıyndamaıdy. Bul tartys aýdandyq sottan Joǵarǵy Sot­qa deıin jetip, úsh jylǵa sozy­lady. Árbir sot, árbir prosess saıyn daý ýshyǵa túsedi. Buryn týysqandaı bolyp júrgen adam­dar qas jaýǵa aınalyp, sot zalynda bet tyrnasyp, jaǵa jyrtysady. Osyndaı bir oty­rystan keıin Morozovtyń zaıyby Zorınniń betine kıslota shashyp jibergen. Qudaı saqtap, ol betine emes, bas kıimine tıedi. Aıaǵynda daý Zorınniń paıdasyna sheshilgen. Morozovtardyń negizgi tabys kózi – týrıstik avtobýsyn sot oryndaýshysy qaryzdy óteý úshin alyp qoıady. Bul olardyń yzasyn qozdyra túsedi. Túbinde ne boldy? Morozov myltyq satyp alyp, kóshede Zorındi atyp óltiredi. Oǵy jetkende, múmkin, onyń áıelin de óltirýge barar edi. Bul mysaldardy nege keltirip otyrmyz? О́ıtkeni, daý kóp. Sheti men shegi kórinbeıdi. Saǵat saıyn, tipti mınýt saıyn jańa daýlar qosylyp jatyr. Nelikten? Bul qoǵam qaıda bara jatyr? Erteńgi kúni ne bolady? Eshkim bilmeıdi. Elimizde qazir adamdardyń deni kásipker. Sol kásipkerlerden «jaǵdaıyń qalaı?» dep suraı qalsań, «bireýmen sottasyp jatyr­myn» degen jaýapty ǵana estısiń. Bireý menshigin daýlaı­dy, ekinshisi qaryzyn talap etedi, úshinshisi eńbekaqysyn óndirgisi keledi. Otbasyndaǵy problemalaryn sotta sheshemin deýshiler de kóp – aǵasy inisimen, ákesi balasymen sottasyp jatqan jaǵdaılar, ókinishke oraı, astasyp ketken. Kúmánińiz bolsa, naqty san­darǵa júgineıik. Máselen, 2014 jyly sottarǵa 750 myń talap-aryzdar túsken eken. Ár is boıynsha keminde 2 tarap qaty­sady dep eseptesek, sotqa daýy­men, shamamen 1,5 mln. adam tartylyp júr. Sonda qalaı, tabı­ǵatynan sabyrly, qońyr minezdi, janjaldy jaqtyr­maı­tyn halqymyz daýǵa qumar bolyp bara jatqany ma? Bul týraly biz buryn da jazǵanbyz, alaıda «baıaǵy jartas bir jartas» degendeı de emes, tipti adamdar bir-birine odan ári órshelene túskendeı kórinedi. Olar, árıne, bala-shaǵa, qalshyldaǵan qart emes, kóbisi bıznes jasap, jumys oryndaryn ashyp, qoǵamǵa paıda keltirip júrgen atqaminer eresekter. Kásibin ysyryp qoıyp, altyn ýaqyttaryn sottasýǵa jumsaý­da. Daýlasyp jatqandarǵa sýdıalardy, sot qyzmetkerlerin, pro­kýrorlardy, advokattardy, zańgerlerdi, sarapshylardy, sot oryndaýshylardy, «jan­kúıer­lerdi» qosyńyz. Onyń ústi­ne ister ártúrli satylarda bir­neshe retten qaralady. Astana qalasynda bir sýdıa kúnine 10 shaqty azamattyq is qaraıdy eken. Sottardy «adam taǵdyrynyń konveıerine» aınaldyrsaq, olar­dan qandaı sapaly sheshimder kútýge bolady? Al sot eki jaqty birdeı qanaǵattandyra almaıdy. Alǵashqyda bir jaǵy rıza bolsa, ekinshi jaǵy ókpeli. Keıin sottyń sheshimi oryndalmasa, daýda jeńgender de renjip jatady. Qazaqtyń ǵulama ǵalymy Shoqan Ýálıhanov óziniń ataqty eńbegi «Sot reformasy týraly jazbalarynda» bıler sotynyń basty mindeti – «jeńý ne bolmasa jeńilý emes, jeńildetý» degen eken. Mine, osyǵan oraı daýdy sheshý júıesi memleket úshin úlken salmaq bolyp otyr. Mundaı jaǵdaıdyń negizgi sebebi – qoldanystaǵy Azamattyq prosestik kodekstiń kemshiligi. Ol 99-shy jyly qabyldanǵan. Negizinen keńestik kodekstiń kóshirmesi deýge bolady. Ol kezde zaman múldem basqa. Naryqtyq ekonomıka endi ǵana bas kótergen kez. 15 jylda APK-ǵa 50 ret túzetý­ler engizilgen eken. Biraq, bul ózgertýler jyrtyqqa jamaý bolyp, kodekstiń tujyrym­damasyn zaman talabyna saı keltire almaı otyr. Nelikten? Birinshiden, daýlar kez kelgen qoǵamda bar. Biraq, olardyń barlyǵyn sot arqyly sheshý múm­kin emes. Sondyqtan damy­ǵan memleketterde osyndaı tar­tys­tardy sheshetin balama ınstıtýttar kóp. Onyń ústine olardyń sottary baryn salyp, eki jaqty kelistirýge umtylady. Árıne, taraptar óz erkimen kelisip, bir ymyraǵa kelip jatsa, onda daý sol jerde bitip, joǵary satylarǵa ketpes edi. Keıbir adamdar alǵashqyda ashýǵa berilip, sotqa júginip, keıinnen aqylǵa jeńdirip: «Men osy qatty ketken joqpyn ba? Aldyma kelse sheshý jolyn izder edik qoı», dep aıtyp jatady. Al qoldanystaǵy APK boıynsha proseske deıin eki jaqty júzdestirýge, olardy bitimge shaqyrýǵa, kelisimniń artyqshylyqtaryn túsindirýge sot mindetti emes. Sottyń maqsaty – qalaı da isti tez qarap, tez sheshim shyǵarý. Iаǵnı, tikeleı aıtsaq, daýlardy ýshyqtyryp júrgen qazirgi APK-nyń ózi. Daýlasýshylardy kelisimge sha­qyr­maı, olarǵa sot prosesi­niń bola­shaǵyn aıtpaı, eki ta­rap­ty ortaq áńgimege tart­paı, dereý shar­shy alańǵa shaı­qas­qa shyǵaryp jiberedi. Budan daýlasýshylardyń sany esh­ýaqytta azaımaıdy. Basqa amal qajet. Máselen, AQSh-ta osyn­daı tartystardyń 97 paıy­zy sottan tys sheshiledi eken. Iаǵnı, sotqa 3-aq paıyz daýlaýshy kele­di. Qytaıda sotta daýlardyń 30 paıyzy, Slovenııada – 40, Ba­tys Eýropada tipti 90 paıyzy bitim­gershilikpen aıaqtalyp jatady. Mine, jańa joba osy prob­lemany sheshedi degen senim bar, deıdi Jaqyp Asanov. Zań qabyldansa, taraptardyń bitimge kelýine járdemdesý sot úshin basty mindet bolmaq. Ol úshin medıasııadan bólek birneshe jańa múmkindikter paıda bolady: advokat kómegi, taraptardy bitimge keltirý úshin arnaıy sýdıa bólinbek nemese taraptar qalasa, onda isti qaraıtyn sýdıa medıatorǵa aınalmaq. Bul oraıda taraptardyń daýyn bitimgershilikpen sheshe bilgen sýdıanyń múmkindigi sheksiz degen sózdiń jany bar. О́ıtkeni, bitimgershilik qazaq halqyna jat emes. Bıler sotynyń túpki maqsaty – daýlasýshy jaq­tardy bitistirý, tatýlastyrý, tabystyrý bolǵan ǵoı. Endeshe «Daý muraty – bitý» degen naqyl sóz sodan qalǵan. Qazaq ádet-ǵurpyn zerttegen Levshın, Ballıýzek, Kozlov «Qazaq bıler soty – ol bitim men kelisim soty» dep, tań qalyp jazǵan. Ǵalym Kúlteleev «Ýgolovnoe obychnoe pravo kazahov» degen kitabynda 120 myń Reseı sharýalarynyń óz daýlaryn sheshý úshin qazaq bılerine júgingenin aıtady. Olar ózderiniń sot bıýrokratııasynan qashqandaryn atap kórsetken. Demek, jańa Kodekstiń eń basty jetistigi –daýlasyp júrgen taraptardyń bitimge kelýine barlyq jaǵdaıdyń jasalýy. Eki jaqtyń óz erikterimen, urys-kerissiz, bir-birin tyńdap, daý-damaıdy tarazylap, bir mámilege kelýlerine yqpal etýi. Sondyqtan halqymyzdan qalǵan baı tájirıbe, júzdegen jyldar boıy durystyǵyn dáleldegen ıdeıalar zańnamaǵa engizilip otyr. Al jańa jobanyń ekinshi jetistigi – qajetsiz qujattardy, shıelenisti azaıtady. Mysaly, keıbir ister boıynsha sot oty­ry­syn ótkizý qajet emes. О́ıtkeni, qujattarmen barlyǵy dáleldenip tur. Biraq, qoldanystaǵy APK kóp jaǵdaıda ondaı otyrysty talap etetinin kópshilik biledi. Úshinshiden, búgingi kúni kez kelgen daý boıynsha bireý sotqa júginse, sot ony qaraýǵa mindetti. Al jańa jobada keıbir daýlar, eń aldymen, sottan tys jerlerde qaralýy tıis. Ondaı qadam jasalmasa, taraptardyń aryzyn sot qabyldamaıdy. Tórtinshiden, taraptar barlyq dálelderin sot prosesine deıin usynyp, kórsetýi qajet. Eger usynbasa, ony dálel retinde keıin sot qabyldamaýy múmkin. Bul da mańyzdy norma. Kóp jaǵdaıda taraptar dálelderin basynda kórsetpeı, joǵarǵy satylarda qonyshtan sýyryp jatady. Kóptegen tómengi sottardyń sheshimderiniń buzylýy sodan. Mundaı norma bolsa, eki jaq sot alańyna deıin óz ustanymdaryn baǵalap, odan ári sottasýdan bas tartýy da múmkin. Eki jaq bitimge kelip jatsa, onda advo­kat jaldaýǵa, saraptama júrgizýge, jol shyǵyndaryna shashylmaı, qarjysyn qaryzdy jabýǵa jumsaıdy. Onyń ústine tatýlasqan jaǵdaıda memlekettik salyq tólemi keri qaıtarylady. Al osyndaı azamattyq ister boıynsha prokýrordyń róli qandaı bolmaq deımiz? Aldyn ala aıtaıyq, mundaı proseste taraptar teń. Ár tarap óz múddesin ózi qorǵaýy tıis. Eger taraptar jeke múddelerin qorǵap jatsa, ondaı proseske prokýrordyń eshqandaı qajettiligi joq. Máselen, byltyrǵy statıstıka boıynsha isterdiń 70 paıyzy prokýrorlardyń qatysýyn talap etpegen. Biraq daýda memlekettiń múddesi qozǵalyp jatsa, sot prosesine barýǵa mindetti. Jeke kompanııalar memleket qaryz dep, bıýdjetten qyrýar qarjyny talap etip jatqan ister az emes. Kóbinese, olar memlekettik sa­typ alý, salyq, keden daýlary. Mundaı isterge qatysý – proký­ror­­lardyń konstıtýsııalyq min­deti. Sot tek tórelik jasap, qaı jaqtyń dálelderi basym, sonyń paıdasyna sheship otyrady. Eger prokýror proseste memlekettiń múddesin saýatty jáne belsendi qorǵaı bilse, onda bıýdjetke zańsyz qol suǵýshylar azaıady. О́tken jyly prokýrorlar nara­zylyq keltirý arqyly 42 mlrd. teńge memleket qarjysyn saqtap qaldy. Buǵan qosa ózderiniń quqyǵyn óz betinshe qorǵaýǵa qabileti joq azamattar múddesin qorǵaýda prokýrorlar qajet. Osylaısha baıandamasyn qorytyndylaı kelgen Jaqyp Asanov: «Aıta ketetin jaıt, Joǵarǵy Sot qysqa merzimde qıyn da kúrdeli, ári qoǵam úshin mańyzy zor Kodekstiń jobasyn ázirlep, barshanyń nazaryna usynyp otyr. Tıisti qurylymdar bul jumysqa belsendi qatysty. Bizdiń biraz usynystarymyz qoldaý tapty. Jobada kózdelgen maqsattarǵa jetsek, onda qoǵamymyzda daýlar birshama azaıyp, Elba­symyzdyń ustanymyndaǵy toleranttylyq, tózimdilik ıdeıasy júzege asady degen senim bar», dedi. Iá, biz de buǵan tolyqtaı qosylamyz. О́ıtkeni, eger APK-myz búgingi jobadaı bolǵanda, kim biledi, joǵaryda keltirgen mysaldardyń daýlary kelisimmen bitip, qaıǵyly jaǵdaılar bolmas pa edi. Endigi senim jańa Kodeks pen sýdıalardyń isinde. Sonda daýdyń bári bitýmen aıaqtalatyny sózsiz. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».