Taǵy bir jyl qusy qosyldy

Jurtshy – ólekse jeıtin qus­tardyń eń kishkentaı túri. Bul qustyń ekojúıedegi orny erekshe. О́ıtkeni olardyń qor­shaǵan ortany organıkalyq qal­dyqtan tazalaýdaǵy róli zor. Son­daı-aq keı qustardyń, sútqo­rektilierdiń, basqa da túrlerdiń popýlıasııasynyń shekten tys artyp ketpeýine septigin tıgizedi. Elimizdiń ońtústigindegi taýlardy mekendeıtin qus 500-den astam juby balapan ushyrady.

«Tizim elimizde bıyl jıyrmasynshy ret túzilip otyr. Eske salsaq, byltyr bul qatarǵa maýbas japalaq jyl qusy qosylǵan. Tizim nege jańarady degen suraq týyndaýy múmkin. Onyń sebebi jańadan aýyp keletin qustardyń qosylýymen baılanysty», dedi ASBK mamandary.

Jurtshy qusy – suńqartáriz­diler otrıadynyń qarshyǵa tuqym­dasyna jatatyn jalǵyz túr, jyrt­qysh qus. Onyń sany sırep bara jatqandyqtan, elimizdiń Qyzyl kitabyna engen (III sanat, sırek túr). Eresek túrin qaýyrsynynyń aǵyna, sap-sary maskasy men syna tárizdi quıryǵyna qarap tez tanýǵa bolady. Bul qus Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tiziminde de bar (EN (endangered) – qaýip tónip turǵan túr). Qazir álemde jurtshynyń sany – 12 400-36 000, elimizde mekendeıtin jup sany – 348-639 aralyǵynda. Álemdegi arealy – Batys jáne Shyǵys Eýropa, Afrıka, Ońtústik jáne Ortalyq Azııa. Elimizdegi taralý aýmaǵy – batys ólkeniń shóldi ústirt shyńdary, ońtústik pen ońtústik-shyǵystaǵy shóleıtti alasa taýlar men taý etegi.

Ornıtologterdiń zertteýinshe, jurtshy qusynyń uzyndyǵy 60-75 sm, qanat qulashy – 155-180 sm, salmaǵy – 1,8-2,5 kg. Qoregi – ólekse, usaq qustar men baýyrymen jorǵalaýshylar, jumyrtqa. Bul qustyń basqa qustardan erek­she belgileri – eresekteriniń qaýyr­syny aq, qanatynyń ushyndaǵy qaýyrsyny qara keledi. Sary tústi betiniń terisi jalań, qaýyrsyn óspeıdi. Al jas qustardyń qaýyr­syny – kerisinshe, qońyr tústi. Ýaqyt óte ashyq túske ózgerip, tór­tinshi jylǵa qaraı ǵana tolyǵy­men aǵarady.

Jalpy, jyl qustary degen má­selege az-kem toqtala keteıik. «BirdLife International» Halyq­aralyq qustardy qorǵaý qaýym­das­tyǵynyń negizgi talaptaryna sáıkes, jyl qusy kórgen adam anyqtap, baqylap, sýretke túsire alatyndaı bolýǵa tıis. Jyl qusta­ry­nyń sanatyn anyqtaý álemniń biraz elinde júrgiziledi, elimizde 2006 jyldan beri júrgizilip keledi.

Bul úrdis tabıǵatty qorǵaý, janýarlar dúnıesin júıeli zertteýge qajet. Tizimge 2006 jyly – tarǵaq (Chettusia gregaria), 2007 jyly – qystaý qarlyǵashy (Hirundo rustica), 2008 jyly – tyrnalar (Grus), 2009 jyly – boztorǵaı (Melanocorypha yeltoniensis), 2010 jyly – qaratorǵaı (Sturnus vulgaris), 2011 jyly – úlken shymshyq (Parus major) 2012 – dala qyrany (Aquila nipalensis), 2013 jyly – shıqyldaq qaz (Anser erythropus), 2014 jyly – aqbas úırek (Oxyura leucocephala), 2015 jyly – oraqtumsyq (Ibidorhyncha struthersii), 2016 – úı torǵaıy (Passer domesticus), 2017 jyly – úki (Bubo bubo), 2018 jyly – úlken toqyldaq (Dendrocopos major), 2019 jyly – dýadaq (Otis tarda), 2020 jyly – ıtelgi (Falco cherrug), 2021 jyly – birqazandar (Pelecanus), 2022 jyly – bulbul (Luscinia Luscinia), 2023 jyly – kókqus (Myophonus coeruleus), 2024 jyly – maýbas japalaq (Otus scops), bıyl jurtshy qosyldy.

Kóktemde qýana qarsy alyp, kúzde qımaı-qımaı qoshtasatyn jyl qustary álemniń 63 eline ortaq tabıǵı resýrs bolyp sanalady. Alaıda qazirgi ǵalamshar evolıýsııasyndaǵy antropogendik faktordyń úlesi sharyqtaý she­gine jetip, qus jolynyń boıynda gıbrıdti soǵys núkteleriniń kó­beıip ketýi jyl qustarynyń da ushyp-qonýyn qıyndatyp otyr. Aspan tynyshtyǵy – ekojúıege úlken ról oınaıtyny anyq. Qazir álemde bolyp jatqan soǵys jolaý­shylar qatynaıtyn áýe reıste­rine kedergisin keltirip otyrǵany belgili. Ushaqtyń úırenshikti joly jabylsa aeronavıgasııa bar. Teh­nologııanyń arqasynda apatqa uryndyrmaı dittegen jerine aman qondyra alady. Ǵasyrlar boıy bir ǵana jolmen ushyp úırengen qustarǵa bul qıyndyq týdyratynyn aıtady mamandar. Sondyqtan jyl qustarynyń máselesi kúrdeli bolyp qala beredi.