Teatr degen úlken bir máýeli baq sekildi... Baby kelisip, der kezinde dem berip otyrsa, japyraǵyn jaıyp, jaıqalady. Sondyqtan bolsa kerek, kez kelgen teatr basyndaǵy basshy-baǵbannyń myqty bolýy – óner jeńisiniń basty alǵysharty. Teatr rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Gúlsına Mırǵalıevanyń ónerdegi shırekǵasyrlyq óristi jolyna kóz tikkende, dál osyndaı oıdyń kóńildi terbeıtini ras.
«Rejısser bolǵym keledi»
Ádette, basshylyqqa beıim adamdardyń shyǵarmashylyǵy shashyrańqy bolsa, sýretkerlik qoltańbasy qalyptasqan kánigi sheberler basqarýǵa kelgende ebedeısiz ǵoı. Tańǵalarlyǵy – Gúlsınanyń boıynda osy qasıetterdiń ekeýi de teń toǵysqan. Sonysy etiniń tiriligi men ottaı janǵan qos janarynan aıqyn ańǵarylsa kerek, 1995 jyly Almatydan arnaıy komıssııany bastap kelgen Qazaqstannyń halyq ártisi, rejısser Talǵat Temenov bolashaq sahnagerdi alǵash kórgen sátte-aq: «Senen aktrısa emes, jaqsy rejısser shyǵady», dep birden kesip aıtty. Osylaısha, qıyrdaǵy Samaradan Otanyna saǵynyshyn arqalap jetken boıjetkendi Oraldyń Mádenıet ınstıtýtynda oqyp júrgen jerinen birden Almatydaǵy Temirbek Júrgenov atyndaǵy Memlekettik teatr jáne kıno ınstıtýtynyń «drama rejıssýrasy» bólimine shaqyrady. Tek Reseı jerinde týyp-óskendigin eskergen ustazdar alǵashynda orys bólimine joldama beredi. Oǵan qanaǵattanbaǵan minezdi qyz ana tiline shorqaq bolǵanymen, janynyń qazaq ekendigin aıtyp qasqaıyp turyp alady. Osylaısha, ójet boıjetken tipti armandap ta kórmegen úlken olja – Qazaqstannyń halyq ártisi, pedagog-professor Maman Beıserkeulynyń sheberhanasyna oılamaǵan jerden top ete qalady. Bul týraly keıipkerimizdiń ózi: «Aınalam, aralasatyn ortam barlyǵy orystar edi. Qazaq tiline shorqaq bolýym da meni atajurtyma kelip, qazaq ónerine qyzmet etsem degen armanymnan alystata berdi. Keıde bul tilegim múmkin emesteı kórinetin», dep tolǵanady.
Bir qyzyǵy, ol óziniń rejısser bolatyndyǵyn bala kúninde sezse kerek, 4-synypta oqyp júrgen kezinde kúndeligine «rejısser bolǵym keledi» dep jazypty. Tek onyń qashan, dál qaı kúni oryndalatynyn bilmese de, sol armanyna jeter kúndi taǵatsyzdana kútti.
Maman mektebi
Qazaqstannyń halyq ártisi, talapshyl ustaz Maman Baıserkeulynyń sheberhanasyna túsý jas talapker úshin taǵdyrdyń teńdessiz tartýy edi. Sebebi dál osy professor aýdıtorııasynda bilim ala júrip, ónerdiń otyna kúıip, sýyǵyna tózýdi úırendi. Bastysy, qııal men bilim, eńbek pen tózim rejısserdiń basty qarýy ekenin tereń túısindi. Qyzyǵy men shyjyǵy mol stýdenttik jyldardy ózi bylaı dep eske alady: «Bizdiń qınalǵan, eń qıyn da kúrdeli kezeńimiz osy oqý jyldary bolǵan sııaqty. Akademııada bes jyl oqydyq. Bul shyǵarmashylyq shyńdalý kezeńimizdegi óte kúrdeli bes jyl edi. Sebebi ustazymyz Maman Baıserkeuly qatal, tym talapshyl bolatyn. Bar ashy terimizdi osynaý bes jyl oqýda jaqsylap turyp syǵyp aldy. Oqýǵa 16 bala túsip, sońynda beseýimiz ǵana bitirip shyqtyq. Osynyń ózi-aq rejıssýra mamandyǵynyń qanshalyqty qıyn ekeninen habar berip turǵandaı».
Rasymen-aq, jalpy túsinik boıynsha kúni búginge deıin kóp jaǵdaıda rejıssýra er adamnyń tól mamandyǵyndaı qabyldanady. Syrttaı sulý kóringenimen, shyn máninde, bul salanyń salmaǵy zil batpan, al júkteıtin jaýapkershiligi odan da zor. Sondyqtan bolsa kerek, talaby taýdaı, talǵamy tereń ónerdiń bul baǵytyna batyly baratyndar kóp emes. Al baǵyń janyp keldiń eken, qatardaǵy kóptiń biri bolmaı, janartaýdaı atqylap, sahnada jańalyq jasaı alatyndar tipten az. Sol azdyń ókili retinde Gúlsına ónerdegi jolyn tabysty bastady. Maman mektebiniń bar asylyn boıyna sińirgen boıjetken minez ben tabandylyǵynyń arqasynda rejıssýraǵa sony iz salǵan aldyńǵy býyn apalary Ǵaını Haırýllına men Sálıma Tasemenovadan keıingi zaty áıel sýretkerler jolyn abyroımen jalǵap qana qoımaı, jańa ǵasyr sahnasyna tosyn forma, tyń izdenis ákelgen reformator rejısserge aınaldy. Onyń aıqyn dáleli – rejıssýradaǵy debıýti Semeı qalasy kórermenderine arnalǵan «Ertegi» atty qoıylymmen bastalyp, keıin Sh.Qusaıynov atyndaǵy Kókshetaý teatrynyń bas rejısseri retinde qoıǵan «Konveıer», N.V.Gogoldiń «Revızor», S.Ahmadtyń «Kelinder kóterilisi» spektaklderimen sátti jalǵasqan shyǵarmashylyq jol qazaq óneriniń qaıratker tulǵasy Nurnııaz Muhanovtyń shaqyrýymen Aqtaý qalasyna aýysady. N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatryndaǵy Gúlsınanyń rejısser ǵana emes, jańa teatrdyń irgesin qalaǵan basshy, kórkemdik jetekshi retindegi qaıratkerlik eńbegi bul baǵyttaǵy bastamalaryn tipti irgelendire tústi. Sondyqtan da N.Jantórın teatrynyń júrip ótken jeńisti joly men jemisti jyldarynyń tasqa basylǵan taǵylymdy tarıhy tikeleı Gúlsına Baqytjanqyzynyń esimimen baılanysty ekenin búginde eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Jantórınshe jańǵyrý
Iá, osydan shırek ǵasyr buryn rejıssýranyń tabaldyryǵyn ımene attap, á degennen-aq tyń oı, batyl kózqarasymen ónerde tóńkeris jasaǵan Gúlsına Mırǵalıeva esimi búginde elimizdegi eń úzdik rejısserlerdiń kóshin bastaıdy. Sanany silkinter spektakl qoıyp qana qoımaı, ózimen qatarlasa teatrda óner jolyn bastaǵan Gúl Zııatova, Medǵat О́mirálıev, Ramazan Aqtaev, Maıra Baqberdıeva, Anar Beısenbına, Aıdos Tastaev, Erkebulan Beken syndy bir top kýrstasymen kelip, sonaý Mańǵystaýdyń mań dalasynda teatr ashyp, tyńnan túren salǵan Gúlsınanyń eren eńbegin erlik demeseń, qııanat bolatyndaı. Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatrynda ashylǵannan beri bas rejısser ári kórkemdik jetekshi, keıin dırektory qyzmetin abyroımen atqaryp, Jantórın teatryn jańasha jańǵyrtqan rejıssýra reformatory Aqtaý halqyn kıeli sahna ónerimen tabystyrýda teńdessiz eńbek sińirdi. Bul da bile-bilgenge minezdi kisiniń isi bolsa kerek.
«N.Jantórın teatry maǵan eń áýeli erkindik syılady. Qaı jaǵynan da. О́ıtkeni shyǵarmashylyq adamy, onyń ishinde rejısser úshin erkindiktiń mańyzy zor. Jolymnyń bolǵany sol, men 24 jasymnan kórkemdik jetekshimin. Shyn qalasam, birneshe qoıylymdy qatar qoıa alamyn. Al «qalasam» degen sóz – shyǵarmashylyq adamyna óte kerek dúnıe. Sonyń nátıjesinde sahnalyq túrli tájirıbege batyl baryp, shyǵarmashylyq aıdynynda erkin júzdim dep oılaımyn», dedi rejısser ómiriniń teatr ashý kezeńine toqtalyp.
Rejısser Gúlsınanyń teatrda ǵana emes, kıno salasyndaǵy súrleýi de tabysty. О́zenniń qos saǵasyndaı qatar jasasqan teatr men kıno ónerin tel emgen talant kamera aldynda da óz múmkindigin synap kórdi. Atap aıtsaq, Gúlsına Baqytjanqyzy 2013 jyly «Káýsar» atty kórkemfılm túsirip, onyń álemdik premerasyn Ońtústik Koreıanyń Pýsan qalasynda ótkizdi. Sonymen qatar dál osy jyly reseılik kınorejısser B.Hýdoınazarovtyń «Teńizdi kútý» fılmine túsip, óz qarymyn kıno akteri retinde de baıqap kórdi. Munyń barlyǵy sýretkerdiń qabiletin aıqyndap qana qoımaı, shyǵarmashylyq tájirıbesin baıytqan tamasha mektep te bolǵany anyq. Al búginde Astanadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde rejısserlik mamandyq boıynsha tól sheberhanasyn ashyp, shákirt tárbıelep jatqany – Gúlsına Mırǵalıevanyń ónerdiń birneshe salasyndaǵy qatar ushtaǵan tájirıbesin ustaz-pedagog retinde shákirt boıyna sińirýde tabysty qadam bolary sózsiz.
Sahna hám sanadaǵy silkinis
Rejısserdiń «meni» – onyń qoltańbasy. Qoltańbasy aıqyn, oıy erkin sýretkerdiń qoıylymy da qyzyqty. Á degennen-aq osy bir ereksheligimen eldi eleń etkizgen sýretker nebári 20 jasynda kórnekti teatr synshysy, marqum Áshirbek Syǵaıdyń: «Myna qyz túbinde halyq ártisi» bolady degen senimge toly asa joǵary baǵasyn da alyp úlgeripti. Álbette, ondaı úlken úmit qatardaǵy kez kelgen adamǵa aıtyla bermese kerek-ti.
Shyǵarmashylyq qorjynyna kóz júgirtsek, osy ýaqytqa deıin Gúlsınanyń rejısserlik saraptaýynda sahnaǵa jol tartqan irili-usaqty júzden asa spektakldiń qaı-qaısysy da sana bıiginde ún qatýymen, tereńdik tuńǵıynda tolǵanýymen qundy, tabysty. Máselen, Gúlsına Mırǵalıeva esimin óner álemine áıgilegen tájirıbege toly qoıylymdarynyń qataryna 2004 jyly qoıylǵan A.Qunanbaıulynyń «38 nemese Qaraqurt» pen kórermen sanasyna qozǵaý salǵan M.Áýezovtiń «Qaraly sulýy» men S.Sveıktiń «Amok» novellasynyń negizinde túzilgen «Zilzala» spektaklderin jatqyzýǵa bolady. Atalǵan týyndylar sol kezdiń ózinde teatr álemine úlken jańalyq bolyp endi. Ondaǵy aıtylǵan máseleler áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. Jańalyqqa jany qushtar rejısserdiń sahna kórgen qoıylymdarynyń qaı-qaısysy da ózgeshe oılaý órnegimen, ómirdi basqasha saraptaý ádebimen, sahnalyq tyń forma tabý mánerimen, bastysy ishki minez erkindigimen erekshelenip turady. Ol «myna qoıylymymdy halyq qabyldamaı qoıady-aý» degen úreıden ada. Sondyqtan da eshqashan kórermen talǵamyna beıimdelýge emes, kerisinshe olardy óz parasat bıiginde tolǵantýǵa qushtar.
«Qaraqurt» – kóńilim tolatyn spektaklimniń biri. Ony Abaıdyń Otyz segizinshi qarasóziniń jelisimen qaıta jazyp shyqtym. Osylaısha, Abaı álemine ózgeshe kózqaras turǵysynan úńilgim keldi. Ras, meni dástúrli nemese modernıst rejısser deýge kelmeıtin shyǵar. Sımvolıkany «sóıletedi» deý de qısynǵa qaıshy bolar. Ony mamandar aıta jatar. Alaıda Qazan qalasynda ótken túrki halyqtarynyń «Naýryz» teatrlar festvalinde osy «Sýnamı», «Qaraqurt» spektaklderin Reseıden bólek, Italııa, Ispanııa, Izraılden kelgen teatr synshylary men rejısserleri qyzyǵa tamashalap, qoıylymǵa «postmodernızmniń úzdik úlgisi» dep baǵa berdi. Árıne, bul jastaý kezimde qoıylǵan spektakl ǵoı. Qazir men Abaıdy múldem basqasha kóremin», deıdi rejısserdiń ózi sahnadaǵy tájirıbeleri týrasynda tolǵanyp.
Gúlsınanyń sýretker retindegi taǵy bir ereksheligi – daıyn dramatýrgııadan bólek, óz qııalynyń jeteginde túrli ınssenırovkalarǵa da batyl bara alatyndyǵy. Joǵaryda atap ótken qoıylymdar sózimizdiń aıqyn dáleli. Jyldarmen birge kemeline kelip, rýhanı tolysqan rejısser keıingi jyldary da adam janynyń tereńine úńilip, ishki psıhologııalyq qaltarystaryn jan-jaqty qamtıtyn tyń tájirıbelik izdenisterge batyl baryp júr. Sonyń biri – jaqynda Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatry sahnasynda qoıylǵan jazýshy Tólen Ábdiktiń «Parasat maıdany» psıhologııalyq dramasy. Aıtýly qoıylymdy rejısserdiń jalpyadamzattyq qundylyqtardan tamyr tartqan estetıkalyq-tóltýmalyq laboratorııasynyń óristeý úderisiniń bir belesi dep baǵalasaq, artyq emes. Adam mineziniń túrli qaltarysyn tereńnen hám jiti zerdelegen psıhologııalyq týyndy kórýshisinen de qyraǵylyq pen sergektikti talap etedi. О́ıtkeni «Parasat maıdany» — adamnyń rýhanı bıigine jetý jolyndaǵy kúresin beıneleıtin, kórermendi oılandyratyn, ómirdiń shynaıy mánin izdeýge jeteleıtin qoıylym. Ásirese sahna kórgen týyndynyń tabıǵatyn tereń tanyp, qundylyǵyn uǵyp, qaımaǵyn qalqý úshin de parasattylyq aýadaı qajet. Spektakldiń negizgi ózegi — adamnyń óz-ózimen kúresi, qoǵamdaǵy moraldyq qundylyqtardyń joǵalýy hám aqıqat tereńine úńilý. Al basty keıipker — jalǵyzdyq pen ishki qaıshylyqtyń qurbanyna aınalǵan jan. Ol adamdar arasyndaǵy ádiletsizdikke qarsy ún qatyp, qoǵamnyń qatal júıesine qarsy turýǵa tyrysady. Sol arqyly kórermenin rýhanı qundylyqtar men materıaldyq álemniń qaıshylyqtary, adam bolmysynyń kúrdeliligi, jaqsylyq pen jamandyqtyń arajigin ajyratý máseleleri týrasynda oılandyrady.
Sanasy sergek sýretker
Jalpy, Gúlsına Baqytjanqyzynyń qaı qoıylymy da jańashyl sheshim, tyń saraptaý, bastysy adam janynyń názik tinin qozǵaýymen qundy. M.Áýezovtiń «Jetim», «Qaragóz», Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», Ý.Shekspırdiń «Gamlet», Á.Kekilbaevtyń «Abylaı han», «Kúı», T.Álipbaıdyń «Tomırıs», M.Baıdjıevtiń «Izdedim seni», S.Qudaıbergenovtiń «Perzenthana», A.Kamıýdiń «Kalıgýla», N.Saýdanbekulynyń «Álıhannyń amanaty», A.Chehovtyń «Shaǵala» syndy týyndylary sanasy sergek, talǵamy bıik kórermenin qashanda parasat bıiginde tolǵantyp keledi. Al atalǵan shyǵarmalardyń tizimine kóz júgirtip ótýdiń ózi-aq rejısserdiń tanym men talaǵamy ulttyq klassıka men álemdik jaýharlardy qatar sóıletýmen qatar, zamanaýı dramatýrgterdiń eńbegin nazardan tys qaldyrmaı, qaı janrda da erkin kósiletindiginiń aıqyn kórinisi bolsa kerek. Olardyń árqaısysynda Gúlsına Baqytjanqyzynyń ónerge degen sheksiz súıispenshiligi men tereńnen tolǵaıtyn fılosofııalyq dúnıetanymy, adam taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn sezimtal sýretkerlik paıym-túsinigi saırap jatyr.
Irgesin qalap qana qoımaı, shırek ǵasyr taban aýdarmaı eńbek etken N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq drama teatryndaǵy jumysyn tabysty túıindep, sahna ónerin jańa beleske kótergen rejısser byltyr bas qalamyzdyń tórindegi Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatryna Kórkemdik jetekshi bolyp taǵaıyndaldy. Kánigi kásibı mamandardyń basyn túıistirgen talantty ortaǵa kelgen kúninen bastap teatr ishine jańa tynys syılaǵan sýretker «Qaragóz», «Parasat maıdany» syndy oıly qoıylymdarymen elordalyq kórermenniń de júregin jaýlap úlgerdi. Qarapaıymdylyǵy men qataldyǵy, minezi men márttigi, erkeligi men erkindigi bir boıynda qatar toǵysqan óner ıesiniń aldaǵy izdenisteri de irgeli bolaryna senemiz. Bar ómirin ónerge arnaǵan rejısser sóz sońynda: «Meniń ishimde óz garmonııam bar. О́nerimde barlyq ómirim órilgen. Qazaq bolyp týyp, qazaq ónerine qyzmet etip kele jatqanym úshin ózimdi sheksiz baqytty sanaımyn», dep sózin túıindedi. Bul tipti de jalǵan uran emes, sýretkerdiń jan sózi, shyn sezimi edi. Oıly janarymen alysqa kóz tikken rejısserdiń deminen de ónerge degen sol adaldyǵy men sheksiz mahabbaty aıqyn sezilip turdy.
Sanaly ǵumyryn teatr baǵynyń babyn tabýǵa arnaǵan sýretker eńbegi keleshekte irgeli zertteýlerge suranyp tur. Al taqyr jerden teatr ashyp, ony elimizdiń eń úzdik teatrlary qataryna qosqan azamatqa bergisiz erligi boıyndaǵy minez ben rýhanı myqtylyǵynyń kórinisi bolsa kerek. Sózsiz, bul – Gúlsınanyń óz qolymen baptap, baıytqan gúl baǵynyń máýeli jemisi.