Qańtar aıynyń sońynda Úkimet fıskaldyq júıeni jáne búkil ekonomıkany aıaqqa turǵyzatyn birqatar sharany júzege asyrýdy usyndy. Rasynda, bıýdjetke salyq túsimderin ulǵaıtý – aldaǵy reforma sheńberindegi talqylaýdyń negizgi taqyryptarynyń biri. Búgingi tańda QQS jelisi boıynsha Úkimet 16% bazalyq jalpyǵa birdeı belgilengen mólsherlemeni, basym qyzmet túrleri úshin 10% aralyq mólsherlemeni jáne aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin nóldik mólsherlemeni usynady. Bul rette arnaýly salyq rejimderiniń sany 364 qyzmet túrinen 40-qa deıin qysqarýy múmkin. Olaı bolsa Úkimet salyq júıesin qalaı durys qalyptastyrmaqshy? Búkil kásipker salyqty adal tóleýi úshin olarǵa qandaı jeńildikter jasaýǵa daıyn? Osy jáne barlyq el azamattaryn tolǵandyrǵan basqa da suraqtarǵa Premer-mınıstrdiń orynbasary – ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın jaýap berdi.
– Serik Maqashuly, salyq júıesin keń kólemde qaıta qaraý kezinde, bul úderis elimizdiń ınvestısııa tartý qabiletine qalaı áser etýi múmkin?
– Shyn máninde bıýdjet-salyq reformasy kóptegen bastamadan turady, al QQS salyq stavkasynyń kóterilýi – sonyń bir bólshegi ǵana.
Bul reformnyń ózi qalaı paıda boldy? Áýeli salyq reformasynyń alǵysharttary týraly aıtyp bereıin.
Sizder bilesizder, salyqtar tek qana qarjylyq fýnksııany atqarmaıdy.
Olar sonymen qatar ekonomıkanyń ósýin yntalandyrý fýnksııasyn jáne qoǵamdaǵy ádilettilikti qamtamasyz etý qyzmetin de oryndaıdy. Biz jıi aıtyp júrgen «salyqtyq moral» degenimiz mine – osy.
Sondyqtan, salyq reformasyn qolǵa alǵan kezimizde, bizdiń maqsatymyz salyq júıesiniń durys jumys isteı bastaýyn jáne ekonomıka, bıýdjettiń jáne qoǵamdyq ádilettiliktiń aldynda turǵan barlyq máselelerdiń sheshilýin qamtamasyz etý boldy.
Qazirgi tańda elimizdegi kompanııalardyń ósýge eshqandaı yntasy joq. Eger orta jáne iri kásiporyndardyń sanyna qarasańyz, olardyń kóbinen toqyraý baıqaısyz, sany óspeı tur.
Bul alańdatarlyq másele, sebebi álemniń kez kelgen basqa elinde orta jáne iri bıznes – ekonomıkanyń negizi.
Ekinshi jaǵynan, sońǵy 4-5 jylda bizde mıllıonnan astam shaǵyn kásiporyn paıda boldy. 2021 jyldan bastap biz engizgen bólshek salyq rejımi arqasynda olardyń sany 1,3 mln-nan 2,3 mln-ǵa deıin ósti. Bul tańǵajaıyp ósý qarqyny, ol búgingi salyq saıasatynyń bıznestiń bólshektenýine baǵyttalǵanyn kórsetedi.
Aǵymdaǵy saıasatpen biz kásiporyndardy «shaǵyn bıznes» tuzaǵyna túsirdik, olardyń ósýin salyqtyq ońtaılandyrý jáne túrli jeńildikterdi saqtaý úshin basyp otyrdyq.
Bıznestiń bólshektenýi qalaı júredi? Búgingi salyq júıesinde áreket etetin lazeıkalardy paıdalanady.
Kompanııanyń aınalasynda kóptegen JShS men JK ashylady: avtomobılderdi jalǵa alý, ǵımarattardy jalǵa alý, qandaı da bir qyzmet kórsetý jáne t.b. Olardyń barlyǵy QQS boıynsha esepke turmaý úshin 78-79 mıllıon teńge sheginen aspaıdy. Tıisinshe, aınalymnyń tek 2-4 paıyzy tólenedi.
Sonymen qatar, búgingi kúni birdeı taýarlardy nemese qyzmetterdi óndirýshiler teń emes básekelestikte. Búgingi tańda qazaqstandyq bızneste, negizinen, kásipkerlerdiń eki toby bar. Birinshisi – barlyq salyqtardy talapqa saı tóleıtin adal bıznes. Al ekinshi top birinshi toptyń jumysyna qıyndyq týdyratyn top. Máselen, QQS, korporatıvtik tabys salyǵy, jeke tabys salyǵy jáne basqa da salyq tólemderi joq ońaılatylǵan salyq salý rejımin qoldanatyndar.
Ekinshi topqa baılanysty elde QQS eseptesý úzildi. QQS janama salyq fýnksııasyn joǵaltyp, adal bıznes úshin aınalym salyǵyna aınaldy.
Búgingi kúni Qazaqstannyń JIО́-ne salyqtyq túsimderdiń úlesi shamamen 18%-dy quraıdy, al damyǵan elderde bul kórsetkish 50%-dan joǵary. Sondyqtan memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrý úshin jyl saıyn bıýdjet resýrstary jetispeıdi.
Taǵy bir másele – kóleńkeli ekonomıkamen baılanysty túsiniksiz jaǵdaı. Sońǵy bes jylda onyń JIО́-degi úlesi turaqty túrde tómendep keledi: 2019 jyly 23,69%-dan 2023 jyly 17,52%-ǵa deıin. Bul negizinen qolma-qol aqshasyz tólemderge kezeń-kezeńimen kóshý arqasynda boldy. Degenmen, kóleńkeli ekonomıkanyń eń joǵary úlesi kóterme jáne bólshek saýdada (3,53%), densaýlyq saqtaý (2,04%), aýyl sharýashylyǵy, orman jáne balyq sharýashylyǵynda (1,96%), qurylys (1,92%), bilim berý (1,49%) salalarynda saqtalyp otyr.
2025 jylǵa qaraı qadaǵalanbaıtyn ekonomıkanyń kórsetkishin JIО́-ge qatysty 15% -ǵa deıin tómendetý mindeti tur.
Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalardyń burynǵy keshendi josparynyń ornyna kúrestiń tómen kórsetkishteri bar 5 salalyq memlekettik organ tásilderi men is-qımyldary bar ózderiniń jol kartalaryn ázirleıdi. Basqa memlekettik organdarda kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl sharalary bar KPI vedomstvolardy damytýdyń salalyq josparlaryna engiziletin bolady. Qarjy mınıstrligi Úkimettiń osy baǵyttaǵy barlyq keshendi jumysyn úılestirýshi jáne baqylaýshy retinde kóleńkeli ekonomıkany baqylaý jónindegi óz fýnksııalaryn kúsheıtedi.
QQS-ynyń ósýi sonshalyqty áser etpeıdi, QQS-ty qosa alǵanda, salyqtar – ınvestorlardyń sheshim qabyldaý kezinde negizgi faktorlar bolyp tabylmaıdy, birinshi kezekte ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıdyń turaqtylyǵyna baǵdarlanady. Eger ekonomıka turaqty bolsa, al el ósim kórsetse, ınvestorlar salyqtar birshama joǵary bolsa da qarajat salýǵa daıyn.
Neǵurlym mańyzdy faktor retinde – retteýdiń ashyqtyǵy, menshik quqyǵyn qorǵaý, sot júıesiniń táýelsizdigi, qarjylandyrýǵa qol jetimdilik, áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý sııaqty jaıttar sanalady.
Taǵy bir mańyzdy aspekt - ınfraqurylym. Kóliktik, energetıkalyq, sıfrly jelilerdiń sapasy, sondaı-aq joǵary bilikti kadrlardyń qoljetimdiligi – ınvestorlardyń sheshim qabyldar kezde eskeretin negizgi faktorlary bolyp tabylady.
Eger qosymsha salyq kirisin ınfraqurylymdy damytý úshin paıdalanatyn bolsaq, bul eldegi ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartyp, mýltıplıkatıvti áser beredi.
Paıda men kapıtalǵa salynatyn salyq júktemesi janama salyqtarmen salystyrǵanda áldeqaıda mańyzdy. Investorlar paıdaǵa, dıvıdendterge jáne kapıtal salymdaryna salynatyn salyq mólsherlemelerine qyzyǵýshylyq tanytady, óıtkeni olar ınvestısııalardyń rentabeldiligine tikeleı áser etedi.
Osylaısha, memleket bıýdjetke turaqty túsimderdi qamtamasyz etýge, Ulttyq qordan túsetin transfertterge táýeldilikti azaıtýǵa jáne sonymen birge bıznes úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa umtylady.
– Nelikten basylym betterindegi aqparattarǵa qaraǵanda kóptegen kásipkerler buǵan qarsy?
– Salyq reformalary árdaıym derlik tanymal emes. Degenmen, bizdiń jaǵdaıda onyń negizgi maqsaty – memlekettiń áleýmettik shyǵyndaryn qamtamasyz etý jáne qoǵamda joǵary salyqtyq moral qalyptastyrý. Eń aldymen, qosymsha qun salyǵyn tólemeıtin, biraq tranzaksııalyq operasııalar, aqsha qarajattaryn qaıta bólý nemese tipti zańsyz qyzmet arqyly tabys alatyn qyzmet túrlerine ádil salyq salýdy qamtamasyz etý.
Búgingi kúni tek 4% kásiporyndar QQS tóleıdi. Kóptegen kompanııalar salyqtan jaltarý úshin bıznesti jasandy túrde bóledi. Bul salyq júıesine zııan keltiredi jáne QQS esepteý prosesin qıyndatady. Aıqyn mysal: dárihanalar, meıramhanalar men dúkenderdegi bólek kassalar bárine kórinip tur.
Bizdiń reformamyzda biz QQS-ty janama salyq retinde qalpyna keltirgimiz keledi. Shyndyǵynda, QQS tóleýshilerdiń sanyn kóbeıtý kóptegen kásiporyndarǵa jaqsy áser etedi, sebebi olar buryn tólemeıtindermen jumys istegendikten, QQS-ty esepke ala almaıtyn edi. Mundaı kásiporyndar úshin salyq salynatyn baza tarylýy múmkin, al QQS mólsherlemesiniń ósýin olar sezbeýi de ǵajap emes.
Mıkrobıznes jáne bólshek saýdamen aınalysatyn kásipkerler arnaıy salyq rejıminde qalady, al basqalary ósýdi qamtamasyz etetin múmkindikterdi paıdalanýy qajet. Jumysyn ashyq júrgizip, salyq tóleıtin kásipkerler memlekettik qoldaý sharalaryna árqashan qol jetkize alady. Bul – jańa qoǵamdyq kelisim-shart: bıznes salyq tóleıdi, ashyq jumys isteıdi, al memleket oǵan qoldaý kórsetip, ınfraqurylym, áleýmettik sala jáne basqa da mańyzdy baǵyttardy damytý úshin qajetti resýrstar alady.
– Endi kásipkerlik úshin jeńildikter men preferensııalar tizimi qaıta qarala ma?
– Qazaqstan óziniń salyq júıesi damýynyń birneshe kezeńderin bastan ótkerdi. 2008 jylǵa deıin bıýdjet kiristeri deńgeıinde jaqsy ósý dınamıkasy baıqaldy. Olardyń jalpy ishki ónimge qatysty kólemi 2008 jyly 30%-dan asty.
Sodan keıin biz salyq júıesin lıberaldandyrýdy júzege asyrdyq: QQS 20%-dan 12%-ǵa, korporatıvtik tabys salyǵyn 30%-dan 20%-ǵa tómendettik, kóptegen jeńildetilgen rejımder men jeńildikter engizdik, olar birtindep kóbeıdi, sondaı-aq salyq ákimshiligi álsiredi. Biz álemde eń tómengi salyq mólsheri men salyqtyq jeńildikter sany boıynsha rekordsmenderge aınaldyq.
Sonyń nátıjesinde bıýdjet kiristeri JIО́-ge qatysty búginde 23%-ǵa deıin qysqardy. Biz basqa elderden (ortasha álemdik kórsetkish 35-40%), onyń ishinde postkeńestik keńistiktegi elderden aıtarlyqtaı artta qaldyq: О́zbekstanda bul kórsetkish 30%, Qyrǵyzstanda 41%. Iаǵnı, otyrǵan butaqty ózimiz kesip tastadyq.
Jeńildikter men jeńildetilgen rejımderdiń kóptigine baılanysty búginde bizde kásiporyndardyń tek 4% - y ǵana QQS tóleıdi. Qazaqstan, shyn máninde, salyqtyq offshorǵa aınaldy.
Preferensııalar men artyqshylyqtar ekonomıkasy naryqta birqatar burmalaýshylyqtarǵa alyp keldi. Belgili bir bızneske nemese sektorlarǵa artyqshylyq berilgende, bul básekelestik úshin birkelki emes oıyn órisin týdyryp, ártúrli uıymdastyrýǵa jáne resýrstardy tıimsiz bólýge ákelýi múmkin. Nátıjesinde, ekonomıka tómen ınnovasııalyq belsendilik pen jetkiliksiz básekelestik sııaqty máselelerge tap bolady.
Bızneske arnalǵan jeńildikter men preferensııalar tizimin qaıta qaraýǵa keletin bolsaq, árıne, mundaı qajettilik bar.
Adal básekelestikti yntalandyrý jáne resýrstardy tıimdi paıdalaný úshin naryqtyń barlyq qatysýshylary úshin ashyq jáne teń básekelestik jaǵdaıdy qamtamasyz etý mańyzdy.
Biz bıznesti ahýaldy saý jáne ashyq etetin, óz kezeginde ekonomıkalyq ósim men jalpy ómir súrý deńgeıiniń jaqsarýyna ákeletin júıeli ózgeristerge kóshýimiz kerek. Sondyqtan, bul turǵyda tıimsiz jeńildikterdi alyp tastaýdy usynyp otyrmyz.
– Serik Maqashuly, sońǵy eki aptada elimizdiń barlyq óńirlerinde kásipkerlermen kezdesýler ótti. Ekonomıster, salyq qyzmetkerleri, sarapshylar reformanyń mánin túsindirip, suraqtarǵa jaýap berdi. Qandaı tarmaqtar boıynsha túsinik bar, qaısysy eń ózekti?
– Shynynda da, bizdiń mamandarymyz kásipkerlermen barlyq óńirlerde kezdesip, usynylǵan reformadan bólek, salyq salý jáne bızneske qoldaý kórsetý máselelerin keńinen talqylady.
Negizgi alańdaýshylyqtar QQS shegin tómendetý týraly usynysqa baılanysty boldy. Negizinen shaǵyn jáne mıkrokásipkerlik sýbektileri tómen marjamen jumys isteıdi jáne saýdamen aınalysady. Mundaı kásiporyndar QQS tóleý talap etilmeıtin jáne QQS tóleý jónindegi mindetteme olarǵa qoldanylmaıtyn arnaıy salyq rejıminde qalady.
– Keıbir sala mamandary QQS-tyń kóterilýi bastapqy turǵyn úı baǵasynyń ósýine ákelip, al kommýnaldyq salada jumys isteıtin merdigerlerdiń múldem kóleńkege túsýi múmkin ekenin, al jańa Salyq kodeksinde bıznestiń qazir turǵan bóliginiń kóleńkeden shyǵýyna túrtki bolatyn birde-bir tarmaq qarastyrylmaǵanyn aıtady. Siz bul týraly ne deısiz?
– Shyn máninde, kerisinshe bolady – bıznes kóleńkeden shyǵady.
QQS tóleýshiler sheńberin keńeıtý teń básekelestik jaǵdaılardy jasaıdy, bul bıznes úshin paıdaly. Tirkeý shegin tómendetý shaǵyn kásipkerlik sýbektilerinde býhgalterlik esepti júrgizý qajettiligin týyndatady. Biz jaýap retinde ShOB úshin kassalyq ádisti engizý múmkindigin qarastyryp jatyrmyz. Sondaı-aq salyq qyzmeti, banktermen elektrondy shot-faktýralar nemese banktik qosymshalar arqyly salyq salýdy avtomattandyrý nusqalaryn iske qosamyz.
Tirkeý shegin 15 mıllıon teńgege deıin tómendetý usynylyp otyr. Bul rette tabysy 15 mıllıon teńgege deıingi kásipkerlerdiń 80 paıyzy mıkro, shaǵyn bıznes sanatyna jatady.
Qazir Qazaqstanda tabysy 39 mıllıon teńgeden 78 mıllıon teńgege deıingi bıznes ıeleri tıimdi salyq sanatynda qalý úshin 20–30 kompanııany tirkep, bólý shemasyn jıi qoldanyp júr. Tómen shekterdi eskere otyryp, bólý qıynyraq bolady. Ony báribir kóremiz. Biz qazir ázirlep jatqan reformada jeke kásipkerlik pen bir kúndik fırmalar ashýshylardyń basshylaryn jeke jaýapkershilikke tartý kózdelip otyr.
– «Reforma iri bıznestiń paıdasyna júrgizilip jatyr» degen pikirler de bar. Jer qoınaýyn paıdalanýshylar men bankterge salyq salý qaıta qarala ma?
– QQS-ty kóterý – bul iri korporasııalardyń múddesin kózdeıtin lobbı emes, memlekettiń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa jáne ekonomıkanyń barlyq qatysýshylaryna teń jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan shara.
Eger reformanyń maqsaty iri bızneske paıda ákelý bolsa, belgili bir sektorlarǵa ınvestısııany yntalandyrýǵa baǵyttalǵan salyqtyq jeńildikter nemese salyqtyq demalystar sııaqty basqa da quraldar qoldanylady.
QQS ulǵaıýy iri eksporttaýshylarǵa eshqandaı aıqyn paıda ákelmeıdi. QQS stavkasyn arttyrý tipti barlyq bıznes, sonyń ishinde iri kásiporyndar úshin taýarlar men qyzmetterdi satyp alý qunynyń ósýine ákelýi múmkin.
– Bıznesmender de ákimshilendirý prosesinde problemalar týyndap, jospardan tys tekserýler bolady dep qaýiptenedi...
– Jańa áreketter eń aldymen belgisizdikke baılanysty qorqynysh týdyratynyn túsinemin. Sondyqtan memlekettik kirister organdary jergilikti jerlerde konsýltatıvtik kómek kórsetedi. Sonymen qatar, salyq organdary qazir ákimshilendirýdiń servıstik tásilin – fıskaldyq qoldaýdy engizýde, barlyq salyq tóleýshilerge konsýltasııa beriledi.
Salyq qyzmetiniń daıyndyǵyna keletin bolsaq, búgingi kúni elektrondy shot-faktýra aqparattyq júıesinde 576 myń zańdy tulǵa jáne 790 myń jeke kásipker, barlyǵy 1,3 mıllıon salyq tóleýshi tirkelgen. Ortasha alǵanda, jyl saıyn shamamen 240-260 mıllıon elektrondyq shot-faktýralar (EI) beriledi.
Júıe QQS boıynsha deklarasııany aldyn ala toltyrýdy qamtamasyz etedi, bul salyq tóleýshiniń jumysyn aıtarlyqtaı jeńildetedi, aqparat elektrondy shot-faktýralar men baqylaý-kassalyq chekterdiń derekteri negizinde aldyn ala toltyrylady.
Sonymen qatar, berilgen/alynǵan elektrondyq shot-faktýralar boıynsha sol kezeńdegi jaǵdaıdy onlaın qaraýǵa múmkindik beretin «E-tamga» jobasyn iske qosý josparlanyp otyr.
Sıfrlandyrý men salyqtyq ákimshilendirý júıesindegi reformalardyń arqasynda biz osy saladaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderi azaıady dep kútemiz. QQS ulǵaıýy sybaılas jemqorlyqtyń ósirmeıdi, óıtkeni munda negizgi faktor salyq stavkasynyń deńgeıi emes, salyqtyq ákimshilendirýdiń ashyqtyǵy bolyp tabylady.
Elektrondyq shot-faktýralardy, onlaın baqylaý-kassa mashınalaryn jáne salyqtyq derekterdi basqarý júıesin engizý aıla-sharǵy jasaý múmkindikterin azaıtty. Prosesterdi avtomattandyrý «adam faktoryn», sybaılas jemqorlyq shemalarynyń táýekelderin azaıtady.
Sonymen qatar, sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttik memlekettik organdardaǵy, onyń ishinde salyq salasyndaǵy sybaılas jemqorlyqpen belsendi kúresedi.
Osylaısha, salyq júıesin jeńildetý jáne onyń ashyqtyǵyn arttyrý arqyly sybaılas jemqorlyq azaıyp, bıznes adal ári túsinikti jaǵdaıda jumys isteıtin bolady.