Biz mektepte júrgende Músilim Núsenovti batyr deıtinbiz, al ákelerimiz arǵy atalarynan baq pen qut daryǵan, qazaqtyń ár rýynda kezdesetin qarakók tuqymnyń biri Mamaı baıdyń baýyryna basqan nemeresi dep qaraıtyn.
Kez kelgen maıdanger sııaqty Músilimniń de erligi men aýyrtpalyǵy, senimi men taǵdyry qıylysatyn tusy bar. Ákeden erte aıyrylǵan jalǵyz tuıaq anasy Tillániń, atasy ataqty Mamaı baıdyń qamqorlyǵynda ósti. Atasy nemeresiniń zeıinin erte tanyp, tárbıeledi. Halyq komıssarlary keńesiniń mal tárkileý jáne baılar men baı sharýashylyqtaryn kúshtep kóshirý týraly qaýlysynan keıin týǵan ólkesin tastap, uldarymen birge О́zbekstanǵa, Shyrshyq jaǵyndaǵy taýly aýylǵa qonys aýdarýǵa sheshim qabyldady. Elden keter aldynda nemeresi Músilimniń qurmetine aýyl-aımaqqa as berip, mal-múlkin aýyldaǵy aǵaıynǵa taratyp, batasyn alyp ketti. Aty-shýly qaýlymen ilese kelgen asharshylyq qazaqty aıaǵan joq. Atasynyń asyl súıegi atamekennen alysta qaldy. Jeti atasynan baılyq úzilmegen tekti dáýlettiń uldary Tashkenttiń Alaı bazarynda saýdamen aınalysty, bardy qanaǵat tutty.
Muǵalim bolý Músilimniń armany edi. Biraq taǵdyr ony tańdaýynan adastyryp, Tashkent qalasyndaǵy Ádilet halyq komıssarıatynyń joǵary zań mektebine alyp keldi. Joǵary mektepti bitirip úlgermeı turyp, Músilim áskerı komıssarıatqa qujattaryn birinshi bolyp berip, radıst-barlaýshynyń jedel kýrsynan ótkennen keıin birden Qyrym maıdany, Kerch túbegine tústi. Sol kezde 1941 jyly KSRO-nyń soǵysqa daıyndyqsyz kirgeni, áskerı kadrlardyń tapshylyǵy, saýatsyz, biliksiz basshylyqtyń bıliginde bolǵany endi aıtylyp júr. KSRO-nyń eń joǵary zań mektebinde bilim alǵan jas ofıser Qyrym maıdanynyń 51-armııasy 156-atqyshtar dıvızııasynyń 183-barlaý batalonynyń quramynda Kerch túbeginde aýyr shaıqasqa qatysty. Músilimniń óz qolymen jazylǵan estelikterinde soǵystyń alǵashqy jyly aýyr bolǵany aıtylypty. Bul keńes áskerleriniń barlyq maıdanda keri shegingen kezeńimen este qaldy. Al áskerı tarıhshylar estelikterinde Kerch maıdany Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń eń qaıǵyly kezeńderi ekeni aıtylady.
1942 jyly 28 naýryzda Gıtlerdiń «Drof aýlaý» (nemis. Trappenjagd) kodtyq ataýymen Qyrymdaǵy shabýyl jospary bekitiledi. 1942 jyly 7 mamyrda Erıh fon Manshteınniń basshylyǵyndaǵy 11-armııa operasııany júzege asyrýǵa kiristi. Birinshi soqqy áýeden jasalady. Lıýftvaffeniń 4-áýe flotynyń 400 shabýyldaýshy bombalaýshysy aldyn ala barlanǵan nysanalarǵa soqqy beredi. Kerch túbeginiń ońtústik-batys bóligi jazyq, negizinen, paleogendik sazdan túzilgen. Okop daıyndalyp úlgermegen. Aspannan kilem ádisimen jaýǵan jaý bombasyna tek soldat shıneli ǵana qorǵan bolady. Qarý da jetpeıtin. Uzaq ýaqyt boıy qorǵanys shebinde turǵan keńestik shtabtar úlken shyǵynǵa ushyrady: 51-armııanyń qolbasshysy general-leıtenant V.Lvov oqqa ushyp, al onyń orynbasary general-maıor K.Baranov aýyr jaralandy. Bir aptanyń ishinde 160 myńnan asa keńes áskerıleri qaza tapty.
Sol maıdanda jaralanǵan myńdaǵan adamnyń ishinde Músilim Núsenov te bar. Kezekti áýe shabýyly kezinde aıaǵyna bombanyń jaryqshaǵy tıip, keıin qıraǵan tehnıkanyń astynda qalǵan Músilimdi sanıtar tatar qyzy qutqaryp qalypty. Ol týraly batyr estelikterinde «Bar men joqtyń arasynda jatyp tatar tilindegi «Baıǵýsh bala-aı» degen áıel daýsyn esittim» dep jazypty. Sanıtar áıel alǵashqy kómek kórsetip, ony aılaqtan júzip kele jatqan barjaǵa tıep, tylǵa baratyn jaralylardyń qataryna qosypty. Soǵys týraly áńgimege sarań Músilim ózin maıdan dalasynan alyp shyqqan tatar qyzynyń esimin de bilmeıtinin jıi aıtatyn.
Kerchtegi Qyrym maıdany birneshe kún ishinde tolyǵymen joıyldy, KSRO áskeri maıdan dalasyn tastap keıin shegindi. Sol túbekte ashyq dalada san jaǵynan da, qarý jaǵynan teń emes qarsylastarymen bir apta boıy soǵysqan batyrlardyń erligi týraly derekter KSRO tarıhynyń qasireti tárizdi aıtyla bermeıtin aqıqatyna aınaldy.
«Aýyrtpalyq pen kontýzııadan esimnen adasyp, bar men joqtyń arasynda jattym. Aspanda áppaq bultardyń arasynan aqboz atty ákemmen birge kókke ushyp baramyn. Mamaı atam attan túsirip, túlki malaqaıyna orap alǵan sátte esimdi jınadym», deıdi estelikterinde.
Sol sátke kýá bolǵan áskerı jýrnalıst, jazýshy Konstantın Sımonovtyń estelikterinde maıdandaǵy jaǵdaıdy bylaısha sıpattapty: «Aspan men jerdiń arasy qara tútinnen kórinbeı, qara túnekke aınalyp ketken. Adamdar bir orynda turyp, ne isterin bilmeı jatty. Aınalada jan saýǵalap qalýǵa múmkindik beretin okop ta, tesik te, eshteńe joq. Bári de barlyq jaǵynan ashyq. Máıitter kózi ashylyp, qolyn aspanǵa sozǵan kúıi qatyp qalǵan, biri batpaqqa batyp jatyr. Maǵan sol sát óte qorqynyshty bolyp kórindi».
Jaraly jaýyngerlermen qaýipsiz jerge jetkizilgen Músilim áýeli Pıatıgorsk, sodan soń Baký, Tashkent gospıtaldaryna jetkizildi, bir aıaǵy tizeden kesildi. Kesken jer qaıta irińdep, tizeden joǵary kesildi. Osy maqalany jazý barysynda «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń 1976 jylǵy 15 sáýirdegi sanynda «Baldaqtaǵy adam» degen shaǵyn ocherkti taýyp aldyq. Onda Músilimniń maıdannan qaıtyp kelgen sáti bylaı dep sýrettelipti: «О́ldi» dep úmit úzip qoıǵan balasynyń aldynan júgirip shyqqan anasy Tillá etegine shalynyp, balasynyń aıaǵyna jyǵyldy. «Jalǵyz, meniń qulynym! Tiri, eń bastysy tiri! Osy soǵysty oılap tapqandarǵa qarǵys bolsyn».
Músilimdi qan maıdannan tek anasy ǵana emes, sóz baılasqan qalyńdyǵy Dalıhan kútip alǵan edi. Dalıhan da atamekennen ózderimen birge kelgen bolatyn.
Músilim Núsenov Maıdan dalasyndaǵy erligi úshin Qyzyl Juldyz, I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, «Germanııany jeńgeni úshin», «Marshal Jýkov» medaldarymen, kóptegen mereıtoılyq medalmen marapattalǵan.
Soǵystan soń 40 jylǵa jýyq sot organdarynda jumys istedi, sot hatshysy qyzmetinen bastady, 28 jyl boıy birneshe aýdanda halyq sotynyń tóraǵasy boldy. Jubaıy Dalıhannan 10 bala súıip, soǵysta qaza tapqan baýyrlarynyń, aǵaıynnyń balasyna qarasty. Beride qara shańyraǵynda bala-shaǵasynyń aldynda dúnıeden ótti.
Núsenovter otbasy ákesiniń jaýyngerlik ordenderin, búkil áskerı muraǵatyn, fotosýretterin, sosyn jazǵan estelik-kitaptarynyń qoljazbalaryn muqııat saqtaıdy. Maıdanger alǵashqy kitabyn anasy Tilláǵa, ekinshisin áıeli Dalıhanǵa arnapty.
«Ol kezde protezdeý nashar damyǵan, protezderdiń salmaǵy 20 kılogramǵa deıin bolatyn. Men aıaǵym joq ekenin sezgen joqpyn. Anam men jubaıym – meniń múgedek ekenimdi sezindirmedi», deıdi eken Músilim aǵa.
Maıdangerdiń qyzy Baıan Núsenova bizben áńgimesinde «Bul aıtýǵa ońaı. Ákem osy protezben búkil qazaq dalasyn aralap shyqty. Árbir jumys kúni keshke qaraı 20 kılolyq protezden tizeden joǵary kesilgen qara sanǵa batyp, eski jaranyń bitelip ketýine múmkindik bermeıtin. 1942 jyldyń 19 mamyrynan keıingi ómiri myltyqsyz maıdanmen birdeı boldy», deıdi.
Soǵys ardagerleriniń qatarynyń tym sırep qalǵanyn bıyl baıqadyq. Biraq olar týraly estelikter ár júrekte saqtalady.
ALMATY