Birikkenniń bitireri mol

Elder áleýetin órge ozdyrar odaq Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy aýmaly-tókpeli kezde Keńester  Odaǵy quramynan shyqqan táýelsiz elder ózderiniń bolashaq baǵdaryn izdeı bastady. Sondaı bir tolǵaqty tusta, ıaǵnı 1994 jylǵy naýryzdyń 29-ynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Máskeýge resmı saparmen bardy. Qazaq basshysyn qurmetpen qarsy alǵan kórshi aǵaıyn Elbasynyń árbir sózin qalt jibermeı, muqııat tyńdady. Máskeý ýnıversıtetindegi kezdesýde Memleket basshysy basqalar sııaqty óz eliniń baılyǵymen maqtanbady, barlyǵymen shattanbady, joǵyn aıtyp, alaqan jaıǵan joq, qaıta búkil álemniń aldynda turǵan syn-qaterlerden aman alyp shyǵatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly óz oıyn  ortaǵa saldy. Bul usynys órkenıet pen ekonomıkanyń tolǵaqty máselelerin sheshý jolynda ter tógip júrgenderge tosyn jaǵdaı bolyp kórindi. Al jyldar óte Elbasynyń sol usynysy jarqyn bolashaqtyń kiltine aınaldy. Sodan beri jahandyq saıası jaǵdaı san qubyldy. Jańa odaqtyń bolashaǵynan birden túńilgender de, onyń mán-mańyzyna tereńirek úńilgender de kezdesti.  Túptep kelgende, kóregendik ıdeıa aqyry júzege asty. Basynda saıasatkeri de, ekono­mısi de, qylaıaǵy óriske malyn órgizgeli shyqqan aýyl turǵyndary da osyǵan qatysty boljamdarǵa belsendi túrde atsalysty. Olardyń bir bóligi atalmysh odaq órkenıetke, ulttyq baılyqtyń artýyna, kásipkerliktiń qordalanýyna paıdaly bastama dese, endi biri Qazaqstannyń táýelsizdigine qaýip tóndiretinin dáleldeýge tyrysty.  Tipti, Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan keıin, shyndyǵynda da, Reseıdiń Keńes Odaǵyna uqsas «birdeńe» qurýǵa ashyqtan-ashyq kiriskenin dáleldeý úshin dáıek izdegender de az bolǵan joq. Keshe ǵana Reseı rýbliniń qunsyzdanýy jerlesterimizdi taǵy da oıǵa qaldyrdy. Tórt túligin myńǵyrtyp, mal basynda júrgen sharýalar Reseıge shyǵarylatyn et ónimderi saýdasynyń toqyraýyn jaman yrymǵa balap, jandaryn qoıarǵa jer tappaı qaldy. Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderin tek qana geografııalyq jaǵdaıy jaqyn etip turǵan joq. Olardyń basyn biriktiretin, ortaq oıǵa kiriktiretin birlesken jobalary jeterlik. Osy turǵydan kelgende úsh eldiń arasynda túrli talaptyń bolatyny da belgili. Bári de óz múddesin álsiretip, kelesi elderge ese jibergisi kelmeıdi. О́ıtkeni, onyń artynda eliniń bolashaǵy, halqynyń múddesi jatyr. Ras, Qazaqstan da, Reseı de shıkizat eli. Áıtse de, Batystaǵy kórshimizdiń shetelderge shyǵaratyn ónimderi bar. Qanshalyq qıyndyqtar qyspaqqa alsa da, ekonomıkalyq turǵydan kúırep ketpeıdi. Saıası jaqta da óziniń salıqaly baǵytyn saqtap qalatyn kúsh-qýaty jetkilikti. Jalpy, qazirgi tańda Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan elder  kóp. Jaqyn bolashaqta onyń qatary taǵy da birneshe elmen tolyǵyp jatsa, oǵan tańdanýdyń qajeti joq. Sebebi, álemdik naryq búgingi kúnniń údesinen shyǵý úshin taýarlar men qyzmettiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalýyn talap etýde. Rasynda, birlik bolsa tirlik, báseke bolsa sapa bar. «Kóp bolyp pishken tonnyń kelte bolmaıtynyn» jadyna berik sińirgen Qazaq eli qashanda jetistigi bolsa jurtpen birge qýanyp, qıyndyqty ortaq bólisip, órkendep keledi. Shynynda, irgeles kórshimen tatý-tátti bolý qaı jaǵynan da tıimdi. Tórtkúl dúnıede alys-beris, barys-kelis jasamaǵan bir memleketti kezdestirmeısiń. Tarıhtyń qoınaýynda san túrli teperishti kórip, almaǵaıyp zaman­dy bastan ótkergen halqymyz­dyń kóńilinde kóp alań bolsa da, kórshimen tatý bolǵan eldiń eshqashan utylmaıtynyn umyt­paıdy. Jahandaný zamanynda aınala­myzdaǵy aǵaıyndarmen bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, bir-birimizdiń áleýeti­mizdi paıdalanyp, alǵa jyljý­dyń bereri mol. Demek, atalmysh odaqtan túńiletindeı qater joq. Qaıta, osydan buryn júzege asqan Keden odaǵy barysynda qol jetkizgen nátıjelerimiz jańa odaq quramyndaǵy elderdiń jaǵda­ıynyń jaman bolmaıtynyn ańǵartady. Sonymen, 1 qańtardan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kúshine endi. Endeshe, at-tonymyzdy ala qashpaı, aldymyzda turǵan ıgilikke kenelý úshin umtylǵan jón. Ras, álem elderi arasynda ekonomıkalyq turǵyda yqpal­dasyp, birlesip,  alǵa jyljytatyn mańyzdy jobalar az emes. Sol qatarda quramyndaǵy 27 eldiń múddesin uıystyryp, ekonomıkasyna serpin berý maqsatynda 1993 jyly qurylǵan Eýropalyq odaqty aıtýǵa bolady. Búginde básekelestik pen dostyqtyń uıytqysy bolǵan odaqtan saıa­sı turǵyda memleketterdiń táýelsizdigine qaýip tóndiretin jaǵdaıdy kórip turǵan joqpyz. Sondyqtan adam, aqsha, bıznes, tártip turǵysynan jetildirile túsken Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń saıasattan aýlaq bolyp, san salaly sharýashylyqqa serpin beretinin bile júrgenimiz jón. Tipti, onyń adamzat qoǵamyna qosar tabysy da mol bolmaq. Eń aldymen, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqqa enetin Reseı, Belarýs, Qazaqstan saýda shekaralaryn ashyp, kedendik kedergilerdi alyp tastasa, ekonomıkamyzdyń damýyna, básekelestiktiń kúsheıýi­ne jáne soǵan saı sapanyń artyp, baǵanyń tómendeýine yqpal etedi. Qazaqstandyq taýarlardyń ózge memleketterge tasymaldanýyna ońtaıly jaǵdaı týady. Bul bizdiń taýar óndirýshilerimiz úshin úlken naryqqa shyǵýǵa jol ashady. Osy turǵydan kelgende, jańa odaq elimizdegi shaǵyn jáne orta bızneske bereke beredi. Iаǵnı, shıkizattyń san túri bar qazaqstandyqtar sol baılyqty  sheteldik qarjy kózderiniń kómeginsiz shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı ıgilikke aınaldyra alsa qaltaǵa quıylar teńgeniń kólemi de kún saıyn ulǵaıa túsetini anyq. Jańa odaq osy múmkindikke jol ashyp, osyǵan deıin túrli qysym men kederginiń qyspaǵynda kelgen shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń qýattylyǵyn arttyra túsedi. Sondaı-aq, jeke sharýashylyqpen aınalysatyn tulǵalar keńestik sharýashylyqtyń tártibine shyrmalyp kelgen qatań qaǵıdalardy byt-shyt etip, esesine eýropalyq talapqa saı qyzmet kórsetý men jumys ónimdiligin engizýge múmkindik alady.  Bilikti maman­darǵa degen suranys qaýyrt artady. Ony mynadaı qarapaıym mysal arqyly túsindirýge bolady.  Álemdik básekelestiktiń talabyna oraı, iri, usaq kásiporynnyń bolashaǵy qol astyndaǵy maman­nyń biliktiligine táýeldi bolyp qalady. Osy tusta bolashaq jos­paryn tabysty atqarýdy oıǵa alǵan kásipkerler jaýapkershiligi joǵary bilgir azamattardy izdeı bastaıdy. Bul – atalmysh odaqtyń qazaq qoǵamyn sanaly túrde jetildirýge sep bolatyn tusy. Taǵy bir jaǵynan, qazirge deıin elimizdegi kásipkerlik salasy tek ishki naryqtaǵy sura­nystan asa almaı keldi. Bul ónim óndiretin kásiporynnyń qýattylyǵynyń tómendiginen emes, tutynýshylardyń azdyǵynan týyndaǵan jaǵdaı-tuǵyn. Al atalmysh odaq aıasynda kórshi elderdegi úlken naryqqa emin-erkin shyǵýǵa múmkindik bar. Bul, bir jaǵynan, óndiristi órkendetse, ekinshiden, ónimniń sapalyq deńgeıin talap etedi. Sondyqtan kásiporyndar, zaýyt, fabrıkalar mindetti túrde zamanǵa saı óndirispen aınalysýǵa májbúr bolady. Nátıjesinde jan-jaqtan aǵylǵan zamanaýı qurylǵylar onyń tilin tabý úshin shetelge aǵylyp, tehnıka tilin meńgerýge talaptanatyn mamandardyń qataryn kóbeıtedi.  Biliktilikke qosylatyn bul kapıtal fermerlerdi mal sharýashylyǵy, dıqandardy ósimdik sharýashylyǵy ónimderin molynan óndirýge yntalandyrady. О́ıtkeni, bizde ulan-ǵaıyr jer, jyl saıyn bitik ósetin astyq qory bar. Aıtpaqshy, jańa odaqtyń ómirsheńdigin osyǵan deıin atqarylyp kelgen Keden odaǵyndaǵy jetistigimizben de dáleldeýge bolady. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, Keden odaǵynyń yqpalymen túrli salada  otandyq eksport 11 paıyzǵa artsa, ımporttyń ósý qarqyny aıtarlyqtaı tómendegen. Bul týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov Úkimet músheleriniń aldynda bergen esebinde «Osyǵan deıin mal etin kórshi elderge satý úshin mindetti túrde Reseı, Belarýs eliniń mamandarynyń medısınalyq saraptaýynan ótip, ruqsat qaǵazyn alý kerek bolatyn. О́kinishke oraı, olar eki jylda bir keletin de bul kedergi kórshi eldiń naryǵyna shyǵýǵa qolbaılaý bolyp keldi. Qazirgi tańda ortaq odaqtyń aıasynda qazaqstandyq sertıfıkatpen kez kelgen elge et ónimderin shyǵarýǵa, saýdalaýǵa múmkindik bar», dese, Premr-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtyń jýrnalısterge arnalǵan baspasóz habarlamasynda Keden odaǵy aıasynda otandyq kondıter ónimderiniń eksporty – 3, Reseı men Belarýske jetkizilgen otandyq júk kólikteri – 17, sement eksportynyń 16 esege artqanyn jetkizdi. Aıta keterligi, syrtqa eksporttalǵan taýarlardyń ishinde óńdelgen ónimniń de úlesi basym. Máselen, Keden odaǵyna múshe elderge jóneltilgen taýar 2009 jylmen salystyrǵanda 2014 jyly 18 mlrd. teńgege artyp, óńdelgen ónimniń naryqtaǵy úlesi 44,9 paıyzdan 58,9 paıyzǵa ulǵaıypty. Osy tusta óńdeý ónerkásibine quıylǵan sheteldik ınvestısııanyń da kóńilden shyǵatynyn aıta ketken jón. Osydan-aq Keden odaǵy quramyndaǵy úsh eldiń barys-kelisi baıandy, alys-berisi kelisti bolǵanyn baıqaısyz. Al talaptary men múmkindikteri Keden odaǵyn on oraıtyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bereri  tipten mol bolmaq. Keıbir mamandar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirýge sony soqpaq bolatynyn  dáleldep jatyr. Bul pikirge biz de qosylamyz. Baıyptap qaraıtyn bolsaq, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýdiń artyqshylyǵy mol. Ony kórshi Qytaı men Qyrǵyzstandaǵy saýda-sattyq áleýetinen kórýge bolady. Qarapaıym ǵana mysal, Qytaıdan Qazaqstanǵa tasymaldanatyn sapasy birdeı taýardyń baǵasy kórshi Qyrǵyzstanda bir­neshe esege arzan. Bul Dúnıe­júzilik saýda uıymynyń shartynda qarastyrylǵan tıimdilik.  Qazaqstanǵa Qytaıda óndirilgen uqsas taýar úsh túrli jolmen kiredi. Birinshi, Úrimshi qalasyn­daǵy halyqaralyq saýda ortalyq­tary arqyly Almatyǵa taýar tasymaldaıtyn baǵyt, ekinshisi Qytaıdyń ishki qalalarynda óndirilgen óniminiń tikeleı Qorǵastaǵy «qurǵaq port» arqyly alypsatarlardyń qolyna tıetin jańa jol (jurt aıtyp júrgen bir kúndik saýda degeni osy), endi biri keńsesi Dýbaı, Túrkııa, Eýropa qalalarynda ornalasqanymen taýaryn Qytaıda óndirip, Qazaqstanǵa tasymaldaıtyn kerýen  joly. Qarap otyrsańyz, Qytaıdyń bir fırmasynda óndirilgen uqsas taýar túrli jolmen bizdiń bazarlarda saýdalanyp jatyr. Sondyqtan olardyń baǵasy da ár alýan. Sáýletti saýda saraıynda dollarmen satylatyn taýardy keıbir  jaımalardan bolmashy teńgemen satyp alýǵa da bolady. Eger, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kiretin bolsaq, shetel taýary Qazaqstanǵa bir ǵana jolmen, ıaǵnı atalǵan uıym bekitken ortaq shartpen kiredi. Bul «mynaý sheteldiki, mynaý qytaıdiki», dep aldap saýda jasaıtyn, baǵany óz betinshe belgileıtin alypsatarlarǵa tosqaýyl bolady. Al elimizdiń DSU-ǵa kirýine Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jol ashady. Budan basqa da sansyz dáleldi keltirýge bolar edi. Qysqasy, synyqtan syltaý izdep, qazannyń qulaǵynan qaraýyl qaraýdyń qajeti shamaly. Bastysy, batyl qadammen jańa bastamany jetildirýge daıyn bolǵanymyz jón. Odan utarymyz kóp bolmaq. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirgennen Qazaqstan uty­la qoımaıdy. Sebebi, jan-jaǵy alyp ımperııalarmen shekaralasatyn bizge kórshi eldermen saýda-ekonomıkalyq baılanys óte qajet. Ishki naryqty qýattandyryp, kásipkerlerdiń jumys ónimdiligin jetildirýde Reseımen qarym-qatynas jasaý tıimdi. Al Eýropa naryǵyna ený úshin Belarýs eliniń múmkindigi kerek. Qajet ANDAS, bilim magıstri. Almaty oblysy.