Sýısıd – álem jurtshylyǵy úshin eń ózekti áleýmettik jáne psıhologııalyq máseleniń biri. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) málimetine sensek, keıingi jyldary elimizde óz-ózine qol jumsaýshylardyń sany ósip kele jatqany alańdatady. Ásirese áskerı qyzmetkerler men sarbazdar arasyndaǵy sýısıd pen er-azamattardyń mentaldyq saýlyǵy qashan da ózekti sıpatqa ıe. Osy jónindegi saýalymyzdy Almatydaǵy Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń dırektory Sapar RAHMENShEEVKE qoıǵan edik.
– Sapar Quttybaıuly, ótken jyly bir top psıholog-maman ońtústik óńirlerde áskerı boryshyn ótep júrgen sarbazdardyń kóńil-kúıi men aýtodestrýktıvti ahýalyn zerdeleý maqsatynda zertteýler júrgizgeninen habardarmyz. Mamandar qandaı tujyrymdar jasady?
– О́tken jyly osy zertteýlerdiń nátıjesinde nusqaýlyq ta jaryq kórdi. Jalpy tájirıbede áskerdegi qatań talaptar men túrli faktorlardyń ózi ekstremaldy jaǵdaımen teńestiriletindikten, bul pedagogıkalyq qarym-qatynastyń eń kúrdeli túrine jatady. Jaýyngerlik ujymdardaǵy sýısıdtik jaǵdaıdyń aldyn alýǵa keıde komandırlerdiń psıhologııalyq-pedagogıkalyq daıyndyqtarynyń jetkiliksizdigi kedergi keltiredi. Áskerı bólim basshylary jekelegen sarbazdardyń kúızeliske túskenin baqylap, oń sharalar qabyldaýdyń ornyna, dóreki qadamdarǵa baryp jatatyny belgili.
Minez-qulyqtaǵy aýytqýlardyń, onyń destrýktıvti túrleriniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy ázirleý maqsatyndaǵy psıhologııalyq, psıhometrııalyq zertteýlerdi Almaty qalalyq psıhıkalyq saýlyq qyzmetiniń jol kartasy aıasynda «Qazaq-Reseı medısına ýnıversıteti» MEBBM psıhıatrııa jáne narkologııa kafedrasynyń qyzmetkerleri men «Psıhıkalyq saýlyq ortalyǵy» ShJQ MKK psıhologteri birlesip, Almaty oblysynyń 3 áskerı bóliminde merzimdi áskerı boryshyn ótep júrgen 943 sarbazdyń arasynda júrgizdi. Merzimdi áskerı boryshyn óteý uzaqtyǵy eskerile otyryp, sarbazdar eki topqa bólindi. Birinshi toptaǵy 539 sarbaz (57,2%) 1-2 aı, ekinshi toptaǵy 404 sarbaz (42,8%) 6-8 aı áskerde bolǵandar. Nátıjesinde, 943 sarbazdyń 429-ynda (45,5%), ıaǵnı jartysynan azynyń kóńil-kúıi qalypty ekendigi baıqalyp, 514-inde (54,5%) mazasyzdyq, ártúrli deńgeıdegi kúızelis pen minez-qulyqtyń aýtodestrýktıvti túrleri syndy belgili bir affektıvti aýytqý anyqtaldy. Tekserilgenderdiń 323-inde (62,8%) kóńil-kúıiniń nasharlyǵy, degbiri qashý, angedonııa – qýaný, lázzat alý qabiletiniń tómendeýi, joǵalýy saldarynan týyndaıtyn ishki jaısyzdyq sezimi, 129-ynda (25,1%) álsizdik, letargııa, ómirge qyzyǵýshylyqtyń tómendeýinen týyndaıtyn dármensizdik túrindegi kúızelistiń sýbklınıkalyq deńgeıi baıqaldy. Eki toptyń uqsas kórsetkishterin salystyrmaly túrde taldaý olardyń aıyrmashylyǵyn anyqtaýǵa múmkindik berdi, ıaǵnı aýtodestrýktıvti minez-qulyqqa beıim sarbazdardyń basym bóligin áskerde 6-8 aı júrgender emes, 1-2-aı bolǵan sarbazdar quraıdy.
– Jalpy, adamnyń ózin-ózi jazalaý ádisi birden paıda bolmasy anyq. Osyndaı qaıǵyly oqıǵalardyń ishinde álimjettikten bólek, mahabbattaǵy sátsizdik, tipti nesıe máselesi de kezdesip jatady emes pe?
– Adam ómirinde psıhıkalyq aýytqý men túrli kúızelis órshıtin kezeńder bar, sonyń biri – jasóspirimdik shaq, jynystyq jetiletin 15-20 jas aralyǵyndaǵy kezeń. Adamnyń ózine-ózi qol jumsaýy, sýısıdtik oqıǵalar osy kezeńde jıi bolady. Osyndaı daǵdarystyq kezeńde áskerge alynǵan jastardyń qıyndyqtarmen kúresý múmkindigi, múlde jańa jaǵdaıǵa úırenýi tulǵalyq damýy men ómirlik tájirıbesine baılanysty.
– Ata-ananyń ajyrasýyn, ásirese, otbasydan ákeniń ketýin er balalar psıhologııalyq turǵydan óte aýyr qabyldaıtyn syńaıly...
– Balalyq shaqtan qalǵan jan jaraqaty adamdardyń taǵdyryna aıtarlyqtaı kesirin tıgizedi. Áý basta tolyq otbasynda ósken bala áke-sheshesi ajyrasqan kezde qatty qınalady. Eger ákesi basqa adammen kóńil qossa nemese anasy tastap ketkende, bala aýyr kúızeliske dýshar bolyp, jany syzdap, muny satqyndyq dep qabyldaıdy. Ákesin nemese sheshesin basqa otbasynan qyzǵaný, jek kórý, saǵyný, toryǵý, synyptastarynyń mazaǵy mindetti túrde áser etedi. Jyldarǵa sozylatyn bul jaǵdaıdyń saldary mentaldy saýlyqtan kórinbeı qoımaıdy.
Qaı turǵydan kelseńiz de, bul – kúrdeli másele. Onyń ústine qazir balaǵa shekten tys jaǵdaı jasap, shekten tys óbekteımiz. Mysaly, bala kezimizde óz betimizshe dalada fýtbol oınap, qysta muz aıdynyn jasap, hokkeı oınap, shekisip, qaıta dostasyp óstik. Qazir bir bala qulap qalsa, basqalary ákesi ne sheshesi kelgenshe qarap, kútip turady. Burynǵynyń balalary qulasa da, jylasa da, osy jaǵdaıdan óz betterimen shyǵa alatyn. Biz balany tym aıaǵan saıyn álsiz ete túsemiz. 18-20 jyl osyndaı jaǵdaıda ósken jigit eshkim óbektemeıtin, temirdeı tártip qalyptasqan áskerge barǵanda qandaı jaǵdaıǵa tap bolatynyn elestete berińiz. Árıne, bul jappaı ahýal deýge bolmaıdy, biraq kópshiligi sondaı. Menińshe, «er bala – eldiń qorǵany» degendi sanaǵa quıyp, qaırap, jigerlendirip tárbıeleý jetpeı jatqan sekildi.
– Kóp jaǵdaıda adamdar kúızelisten, túrli jaǵdaıdan kesel taýyp, ózine ózi kómektese almaıtyn dárejege jetse de, psıhıatrlarǵa baryp qaralýdan tartynady. Bul máseleni qalaı sheshýge bolady?
– О́z tájirıbemde jyldar boıy emosıonaldyq problemalardan zardap shegip júrse de bilikti mamannan kómek suraýdy keıinge shegere beretin jandardy jıi kezdestiremin. Nege bulaı bolyp jatyr? Birinshi faktor – qorqynysh. Kóp adam psıhologke nemese psıhıatrǵa júgingende olardy «álsiz» nemese eldiń júıkesi juqarǵan dep qabyldaýynan qorqady. Bizdiń qoǵam áli de bolsa psıhıkalyq kinárattary bar adamdardy alalaý, kemsitý, oqshaýlaý, qýdalaýdan arylmaǵan. Iаǵnı adamdar psıhologke barǵannan keıin áleýmettik oqshaýlanýǵa ushyraýdan qorqatyndyqtan, basyndaǵy qıyndyqtaryn jasyryp júre bergendi jón kóredi. Ekinshi tosqaýyl – mamandarǵa senbeıdi. «Meni eshkim túsinbeıdi», «Olar mende bári durys dep oılaıdy, al bul durys emes» degen syndy oılar jaraqat alǵan nemese uzaq ýaqyt boıy jaǵymsyz emosııalar jınaǵan adamdarda jıi kezdesedi. Olarǵa bul másele kúrdeli, sheshilmeıtin sııaqty kórinedi. Nátıjesinde, psıhologtiń kómegine zárý adam jaqyndarynan sóz estip, qoǵamnan shettep, arnaıy mamannyń qabyldaýyna jazylýdan qorqady. Úshinshi faktor – óz betinshe kúresýge talpynady. Kóbi mamanǵa júginýdi jeńilý, álsizdiktiń belgisi dep sanaıdy. Mundaı pasıentter ózdiginen qıyn kezeńderdi eńsere alatynyna, ýaqyt óte kele «bári jaqsaratynyna» senedi. Biraq, ókinishke qaraı, másele, dert ózdiginen joıylmaıdy. Taǵy bir sebep – óz sezimderinen uıalý. Adamdar mentaldy saýlyǵynda kinárat bar ekenin moıyndaýǵa qorqady. Tipti, kómekke muqtaj ekenin aıtýǵa uıalady. Bul tárbıemen, mádenıetpen nemese «bári durys bolýy kerek» degen senimmen baılanysty bolǵandyqtan, mamannyń qabyldaýyna baryp, ashylýdan arlanýy múmkin. Tipti qaıda júginetinderin bilmeıtin pasıentter de bar. Psıhologııalyq turǵydaǵy kómekti nasıhattaý, aqparat áli de jetkiliksiz.
Eresekterge qaraǵanda balalar men jasóspirimder qıyn emosıonaldy, psıhıkalyq problemalardy basynan aýyr ótkeredi. Biz osyny kóp eleı bermeımiz. Balalar men jasóspirimderdiń júıke júıesi eresektermen salystyrǵanda basqa, sımptomdary bilinbeýi múmkin.
Birde meniń qabyldaýyma tuıyq, oqýǵa yntasy joq, dostarymen baılanysyn doǵarǵan on jasar bala keldi. Buǵan deıin kóńildi, belsendi uldyń ózgergenine ata-anasynyń júzinen alańdaýshylyq baıqalady. Balamen jumys barysynda mekteptegi qıyndyqtar men synyptastar arasyndaǵy túsinispeýshilik onyń psıhıkalyq saýlyǵyna keri áser etkeni anyqtaldy. Balalar kóbinese emosııalaryn sózben jetkize almaıdy. Olardyń minez-qulqyndaǵy teris ózgerister tek oqshaýlaný, agressııa, renish, qarym-qatynastan bas tartý túrinde kórinedi. Ekinshiden, kóbinese jasóspirimderde degbirsizdik, taǵatsyzdaný deńgeıi joǵary bolady. Oqýda, sportta jetistikke jetken on alty jastaǵy jigit kenetten áleýmettik ortadan alshaqtaı bastaıdy, syrttan shabýyldar men sátsizdik qorqynyshyn sezinedi. Sondaı-aq ata-analar arasynda balasynyń aýtızm spektri nemese zeıin tapshylyǵynyń gıperaktıvtiliginiń buzylýynan zardap shegetinin baıqamaıtyn jaǵdaılar bar. Baıqalmaǵan, der kezinde anyqtalmaǵan, emdelmegen psıhıkalyq aýytqýlar qoǵamnyń álsiz músheleriniń sanyn arttyratyndyqtan, mamanǵa qaralyp, erte emdelgeni abzal.
Balalar men jasóspirimderdegi psıhıkalyq aýytqýdyń ózindik ereksheligin erte bastan bilgen durys. Olar tuıyqtalyp, oqshaýlanyp, tipti ozbyrlyq tanytady nemese kerisinshe tym kóńildi, ıaǵnı kóńil-kúıi qubylmaly bolýy múmkin. Ata-analar men muǵalimder balanyń boıyndaǵy mundaı ózgeristerge «ótpeli kezeń» nemese «súıekpen sińgen minez» dep muqııat bolǵany abzal. Der kezinde emdelmegen psıhıkalyq aýytqýlar ýaqyt óte kele psıhıkalyq saýlyqqa, balanyń tulǵa retinde jetilip, damýyna qaýip tóndiredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»