– Serik Rahmetollauly, jaqyn arada Ulttyq quryltaıdyń kezekti otyrysy ótedi. Quryltaı múshesi retinde siz osy alańnyń eki otyrysyna qatysqan edińiz. Sizdiń oıyńyzsha, bul forýmnyń biregeıligi nede?
– Eń aldymen, Prezıdent óz oıy men ıdeıalaryn qoǵamǵa jetkizý úshin birneshe alańdy paıdalanatynyn atap ótken jón. Alǵashqysy, árıne, Parlamentte jarııalanatyn Qazaqstan halqyna arnalǵan jyl saıynǵy joldaýlary. Joldaýlar aıasynda Memleket basshysy búkil depýtattyq korpýs pen Úkimetke azamattardyń ómirin jaqsartýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktiler men sheshimderdi qabyldaý boıynsha mindetter júkteıdi. Kelesi mańyzdy forma – Úkimettiń keńeıtilgen otyrystary. Onda Qasym-Jomart Kemeluly mınıstrler men ákimderdiń nazaryn naqty jumys baǵyttaryna shoǵyrlandyrady. Al endi Ulttyq quryltaıǵa keler bolsaq, bul – Prezıdenttiń qoǵammen tikeleı dıalog júrgizetin alańy. Sondyqtan meniń oıymsha, quryltaı ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa jáne qoǵamdy toptastyrýǵa baǵyttalǵan tolyqqandy platforma retinde úlken mańyzǵa ıe.
Sondaı-aq quryltaı bılik pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dıalogti qamtamasyz etip, eń ózekti máseleler boıynsha ymyraly sheshimder ázirleýge yqpal etedi. Demek, bul alań – halyqtyń óz ustanymyn bildirýine jáne sheshim qabyldaý úderisterine yqpal etýine múmkindik beredi. Mysaly, 2024 jyly Atyraýda ótken úshinshi otyrystyń qorytyndysy boıynsha 9 zań qabyldandy. Olardyń ishindegi eń mańyzdylary – áıelder quqyǵy men balalar qaýipsizdigin qamtamasyz etý, qumar oıyn bıznesin retteý, esirtki óndirýshileriniń jaýapkershiligin kúsheıtý, t.b. Iаǵnı quryltaı – búkil qoǵamǵa memleket saıasatyn qalyptastyrýǵa qatysýǵa múmkindik beretin shynaıy mehanızm. Bul bılikpen ózara is-qımyldy anaǵurlym qoljetimdi ári ashyq etedi. Osylaısha, Ulttyq quryltaı eldiń bolashaǵyna yqpal etetin uzaqmerzimdi strategııalyq sheshimderdi ázirleýge jáne qabyldaýǵa yqpal etedi.
– Siz Ulttyq quryltaı múshesi ǵana emes, «Aýyl» partııasynyń tóraǵasysyz. Osyndaı saıası tájirıbeńizge súıene otyryp, elimizde júrgizilip jatqan reformalar jóninde ne aıtar edińiz?
– О́te mańyzdy ári ózekti suraq qoıdyńyz. Biraq oǵan jaýap bermes buryn men ekonomıka salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty, professor Djon Nesh týraly aıtqym keledi. Aıtpaqshy, onyń ómir tarıhy «Aqyl oıyny» fılmine negiz boldy. Professor Nesh 1949 jyly «Oıyndar teorııasyn» ázirledi, oǵan sáıkes yqtımal áreketter sanyna qaraı oıyndardy shekti jáne sheksiz dep bólýge bolady. Eger shekti oıynda yqtımal áreketter sany shekteýli bolsa, sheksiz oıynda kerisinshe. Shyn máninde, «Oıyndar teorııasy» ámbebap, sondyqtan ol mańyzdy. Ony kez kelgen salaǵa – saıasat, bıznes, bilim berý jáne taǵy basqasyna qoldanýǵa bolady. Saıasatta bul teorııany saıası rejimder arqyly kórsetýge bolady. Búginde keń taralǵan rejimder – avtorıtarızm jáne demokratııa. Oıyndar teorııasyna sáıkes, avtorıtarızm – shekti oıyn. Sebebi avtorıtarlyq rejimder belgili bir tulǵalar men elıtalarǵa negizdeledi. Sonyń saldarynan mundaı rejimderde bıliktiń kez kelgen aýysýy uzaqqa sozylady, aýyr daǵdarystarǵa ákeledi, nátıjesinde qoǵam túbegeıli ózgeredi. Mundaı rejimderdiń aıqyn mysaldary – S.Hýseın kezindegi Irak, M.Kaddafı kezindegi Lıvııa, Asad áýleti kezindegi Sırııa jáne Ý.Chaves bıligi tusyndaǵy Venesýela. Al demokratııa – sheksiz úderistegi elektoraldyq sıkl túrindegi shekti oıyndardyń tizbegi. Demek demokratııalyq rejimder kez kelgen ózgeriske tózimdirek. Demokratııalyq rejimderde sheksiz oıynǵa qatysýshylardyń jaýlary joq, olar – tek birge damıtyn basqa oıynshylar-seriktester.
Sizdiń suraǵyńyzǵa oralsam, Prezıdent aýqymdy jumys júrgizip jatqanyn atap ótkim keledi. Qasym-Jomart Kemeluly júzege asyryp jatqan reformalar – azamattardyń suranystary men eldiń uzaqmerzimdi múddelerine negizdelgen júıeli strategııa. Qazirgi saıası reformalardy taldaı otyryp, Prezıdent kez kelgen syn-qaterler men qaýip-qaterlerge tózimdi saıası júıeni qalyptastyryp jatqanyn senimmen aıtýǵa bolady. Bul baǵyttaǵy mańyzdy qadamdarǵa «sýperprezıdenttik» basqarý úlgisinen bas tartý, zań shyǵarýshy bıliktiń rólin kúsheıtý, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý,t.b. jatady. Osy ózgeristerdiń negizgi maqsaty – saıası júıeniń ózin-ózi retteıtin jáne ózin-ózi basqaratyn júıege aınalýy. Bul rette Memleket basshysy turaqty ári tózimdi júıeniń negizin qalady.
– Sonda qoǵamnyń, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń, saıyp kelgende, saıası partııalardyń róli qandaı bolýy kerek?
– Menińshe, qazirgi basty mindetimiz – Qasym-Jomart Kemelulynyń bastamalaryn tolyq júzege asyrý. Dál qazir qoǵam bul bastamalardy qoldaý úderisinde ujymdyq jaýapkershilik tanytýǵa tıis. Ujymdyq jaýapkershilik – birlik pen turaqtylyqtyń, zań men tártiptiń negizi, óıtkeni barlyq qatysýshy ortaq ustanymmen áreket etedi. Reformalardy belsendi qoldaý tek áleýmettik jelilerde pikir bildirýmen shektelmeı, tolyqqandy iske qosylýdy qajet etedi. Osylaısha, barlyq azamattyq jáne saıası ınstıtýttar «Ádiletti Qazaqstandy» qurý isine múddeli bolyp, oǵan belsene qatysýy kerek.
Prezıdent memlekettik apparatty jańǵyrtýǵa jáne onyń jumysyn jaqsartýǵa kúsh salyp jatqanyna qaramastan, bıýrokratııa áli de saıası ómirdiń mańyzdy aspektisi bolyp otyr. Bul qubylys damýshy demokratııalarǵa tán ekenin atap ótken jón. Meniń oıymsha, sıfrlandyrýdy engizý, basqarý úderisterin avtomattandyrý jáne ortalyqsyzdandyrý bıýrokratııany joıýǵa septigin tıgizedi. Bul reformalardy júzege asyrý barysynda halyqtyń barynsha keńinen tartylýy asa mańyzdy. Sebebi qoǵamnyń pikirin eskerý jáne keri baılanys ornatý – «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn shynaıy iske asyrýdyń basty joly.
– Qazirgi kezde Prezıdent aıtqan ıdeologııalyq tuǵyrlardy qoǵamda nasıhattaý jáne ornyqtyrý óte mańyzdy. Bul rette «Aýyl» partııasy zaman aǵymynan qalyspaı, nyq qadam basyp keledi dep aıtýǵa bolady. Alaıda qoǵamda «Aýyl» – egde jastaǵy adamdardyń partııasy degen pikir bar. Buǵan ne deısiz?
– Iá, mundaı stereotıp bar jáne onyń negizi joq emes. Buryn partııa quramynda negizinen aǵa býyn ókilderi kóp bolatyn. Buǵan belgili bir sebepter de boldy. Sebebi «Aýyl» partııasynyń ınstıtýsıonaldyq negizin aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı zertteý uıymdary qurady, al olar, ádette, ǵalymdar men oqytýshylardan turatyn. Bular – ómirlik jáne kásibı tájirıbesi mol, el ishinde ǵana emes, shetelde de tanymal tulǵalar edi. Degenmen biz kez kelgen tájirıbeniń qundylyǵy ony keıingi urpaqqa jetkizýde ekenin túsinemiz.
Sondyqtan da partııa qataryn jasartý boıynsha aýqymdy ári júıeli jumys júrgizip jatyrmyz. Mysaly, keıingi partııa seziniń qorytyndysy boıynsha partııanyń basshylyq quramynyń ortasha jasy shamamen 60 jastan 50 jasqa deıin tómendedi. Eger buryn partııanyń Saıası keńesinde jastar sanatyna jatatyn nebári eki adam bolsa, qazir olardyń sany onǵa jetti, ıaǵnı bul keńes músheleriniń 20%-yn quraıdy. Sondaı-aq biz jastardy partııa basshylyǵyna ǵana emes, jergilikti deńgeıde de belsendi túrde ilgeriletip kelemiz. Bul jumys qazirdiń ózinde óz nátıjesin berip otyr. Mysaly, qańtar-aqpan aılarynda partııaǵa jańadan qabyldanǵan múshelerdiń ortasha jasy shamamen 33 jasty qurady.
Sonymen qatar biz «Aýyl jastary» jastar qanatynyń qyzmetin erekshe atap ótkimiz keledi. Jastarymyzdyń jumysy buqaralyq aqparat quraldarynda jáne áleýmettik jelilerde keńinen jarııalanyp júr. Qazirgi jastar áldeqaıda erkin, mobıldi jáne jyldam «jeńisterdi» qalaıdy. Dál osy sebepti «Aýyl jastary» jumysy jobalyq qaǵıdatqa negizdelgen, bul óz kezeginde jastardy tartady. Mysaly, qazirgi ýaqytta bizdiń jastar qanatymyz 5 iri jobany júzege asyryp jatyr. О́tken jyly keıingi 30 jylda alǵash ret stýdenttik qurylys otrıadtary quryldy. Batys Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda qurylǵan bul qurylys otrıadtary kóktemdegi sý tasqyny saldaryn joıýda ózderin jaqsy kórsetti. Bul bastama Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýyna ıe boldy. Bıyl biz stýdenttik jastar otrıadtarynyń geografııasyn keńeıtip, salalyq baǵytyn ártaraptandyrýdy josparlap otyrmyz. Aımaqtardaǵy joǵary oqý oryndary jáne kolledjdermen birlesip, qurylysshylar, mehanızatorlar, veterınarlar, gıdrotehnıkter, ekologter, medısına qyzmetkerleri, pedagogter, jolserikter, sondaı-aq servıs jáne klınıng otrıadtaryn qurýdy kózdep otyrmyz.
Ekinshiden, jastar qanaty tabıǵı apattardan zardap shekken azamattarǵa kómek kórsetýge belsendi qatysty. Olar sý tasqynynan zardap shekken aýyldarǵa gýmanıtarlyq kómekti uıymdastyryp, sý tasqyny saldaryn joıýǵa atsalysty. Bul jumystarǵa óńirlik fılıaldardyń 900-den asa múshesi jáne jastar qanatynyń 1 500 belsendisi qatysty.
Úshinshiden, jastar qanaty Prezıdent Ulttyq quryltaıda aıtqan kitap oqý mádenıetin qaıta jańǵyrtýǵa belsendi úles qosyp jatyr. Osy oraıda Halyqaralyq kitap kúnine arnalǵan «Kitapqa ekinshi ómir syıla!» atty aksııa uıymdastyryldy. Nátıjesinde, eldegi 59 aýyldyq eldi meken kitaphanalaryna 21 myńnan asa kitap tapsyryldy. Bul aksııa bıyl jáne aldaǵy jyldary da jalǵasady. Qazirdiń ózinde birneshe óńirde bastaý alyp, respýblıkalyq deńgeıde keńeıtildi.
Kelesi iri jobalar qatarynda jastar arasynda ulttyq sport túrlerin nasıhattaıtyn «Aýyl oıyndaryn» atap ótýge bolady. Mundaı sharalar jastardyń densaýlyǵyn nyǵaıtyp, ulttyq dástúrlerdi saqtaýǵa yqpal etedi dep senemiz. «Kompıýterge ekinshi ómir syıla!» jobasy arqyly aýyl balalary kompıýterlik tehnıkaǵa qol jetkizdi. Bul bastama jastardyń bilim deńgeıin arttyrýǵa jáne sıfrlyq tehnologııalardy meńgerýge múmkindik beredi. Mundaı mysaldar partııanyń jastar ortasynda belsendi ekenin jáne olardyń damýyna úles qosyp jatqanyn kórsetedi. Sondyqtan «Aýyl» partııasyn tek «úlkenderdiń partııasy» dep sanaý – qate. «Aýyl» partııasy bul – halyqtyń, onyń ishinde jastardyń da múddesin qorǵaıtyn iri saıası qurylym.
– Búginde elimiz aýqymdy ózgerister jolynda tur. Osy ózgerister aıasynda partııanyń bolashaǵyn qalaı kóresiz?
– Ǵalamdyq ózgerister jaǵdaıynda bizdiń partııa dástúrli qundylyqtar men zamanaýı tásilderdi úılestirip jatyr dep bilemiz. Bul – ınnovasııalarǵa ashyq bolý, sıfrlyq tehnologııalardy belsendi engizý jáne azamattarmen jumystyń tıimdiligin arttyrý degen sóz.
Biz jasandy ıntellekti belsendi túrde paıdalanyp, ony partııa jumysyna engizip jatyrmyz. Onyń negizinde partııa músheleri men volonterlerge arnalǵan oqytý baǵdarlamalaryn usynatyn júıe ázirlendi. Sıfrlandyrýǵa erekshe nazar aýdaryp, búginde barlyq ishki úderisterdi tolyq sıfrlyq formatqa kóshirdik. Barlyq jumys sıfrlyq platformalar arqyly júzege asyrylady. Prezıdent qoǵam aldyna qoıǵan mindetterdiń barlyǵyn biz partııa ishinde de engizip, júzege asyryp kelemiz.
Jalpy, partııa qyzmetin azamattar úshin barynsha qolaıly etýge umtylamyz jáne jańa sıfrlyq jobalardy iske asyrýdy jalǵastyramyz. Biz muny qoǵammen dıalogti nyǵaıtý múmkindigi dep esepteımiz. Sondyqtan kommýnıkasııalyq platformalarymyzdy keńeıtip, sarapshylardy tartyp, azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen syndarly dıalog júrgizemiz. Bizdiń basty maqsatymyz – Qazaqstannyń órkendeýine úles qosý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»