Ulttyq quryltaı ortaq maqsat pen ıgi isterge jumyldyrady

Túsinistik bar jerde kelisim bar

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aldymen jınalǵan jurtshylyqty Amal merekesi­men quttyqtap, Áz-Naýryz­dyń bastaýy sanalatyn bul kúnniń qasıetti Ramazan aıyna oraılas kelip otyrǵanyn aıtty.

«Osydan úsh jyl buryn naýryz aıynda arnaıy Joldaý jarııaladym. Ony jaqsy bilesizder. Elimizdi túbegeıli jańǵyrtý úshin aýqymdy reforma jasaıtynymyzdy aıttym. Sol kezde alǵash ret Ulttyq quryltaı týraly bastama kóterdim. Úsh jyldyń ishinde Qazaqstan jańa turpatty el boldy. Saıası reformalar jan-jaqty ózgerister jasaýǵa múmkindik berdi. Jalpyhalyqtyq referendým arqyly Ata zańǵa túzetýler engizildi. Parlamenttiń quzyry keńeıdi, Úkimettiń jaýapkershiligi artty. Adam quqyqtaryn qorǵaý júıesi jaqsardy. Konstıtýsııalyq sot quryldy. Sheshim qabyldaý úderisine azamattardyń belsene qatysýyna jol ashyldy. Basqa da baǵyt­tarda mańyzdy reformalar jasal­dy. Jergilikti bılik túbegeıli jańǵyr­tyldy. Úsh jyldan asa ýaqyt ishinde aýyl ákim­deriniń 72 paıyzy jańardy. Onyń úshten biri – buryn memlekettik qyzmette bolmaǵan azamattar. Bir sózben aıtsaq, aımaqtardaǵy atqarýshy bılikke jańa adamdar kelip jatyr. Pılottyq joba retinde aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń 45 ákimi saılandy», dedi Prezıdent.

Sondaı-aq ol bıyldan bastap barlyq aýdan ákimderin halyq tikeleı saılaıtynyn, túrli deńgeıdegi máslıhat saılaýy da ókildi bılik organdarynyń jumysyna tyń serpin bergenin jetkizdi. Oblystyq jáne aýdandyq máslıhat depýtattarynyń 90 paıyzy bir mandatty okrýgten, ıaǵnı tikeleı daýys berý arqyly saılanǵanyn aıtty. Prezıdent el ishindegi ózgeristerge Ulttyq quryltaı músheleri de orasan zor úles qosqanyn, jurtymyzdy ortaq maqsatqa uıystyryp, ıgi isterge jumyldyrǵanyn tilge tıek etti.

Qasym-Jomart Toqaev alqaly jıyn alǵashqy kúnnen bastap jalpyhalyqtyq jańǵyrýdyń rámizine aınalǵanyn, qoǵamdyq dıalogtiń jańa úlgisi qalyp­tasyp, ózara túsinistik pen qurmet bar jerde kelisim bolatynyn da aıtty.

 

Ádil salyq júıesin qurý mańyzdy

Otyrysta Memleket basshysy, eń aldymen, qoǵamda qyzý talqyǵa túsken salyq reformasyna qatysty pikirin bildirdi.

«Salyq júıesi – búkil memlekettik júıe­niń tiregi. Bıýdjette qarjy bolmasa, mem­leket óz mindetin tolyq atqara almaıdy, áleý­mettik mindettemeler de oryndalmaıdy. Bul týraly belgili ekonomıst Jaqsybek Qulekeev jaqsy aıtyp ótti. Elimiz úshin asa qajet sharalardyń mán-mańyzyn halyqqa egjeı-tegjeıli túsindirý kerek. Jurttyń bári ekonomıst nemese qarjyger emes. Mem­lekettiń qandaı sharany ne úshin qolǵa alyp jatqanyn bári birdeı túsine bermeýi múm­kin. Sondyqtan reformanyń mánin ár adam­ǵa túsinikti tilmen jetkizý kerek. Úkimet salyq reformasyna qatysty jańa tásilder­di usyndy. Bul sharalar, jalpy alǵanda, durys. Onda negizgi ekonomıkalyq jáne áleý­mettik faktorlar eskerilgen. Kásibı ma­man­­­d­ar da, jalpy jurtshylyq ta qosym­sha qun sa­­ly­ǵynyń mólsherlemesin kóterý qa­jet­tigine túsinistikpen qaraıdy», dedi Prezıdent.

Ol usynylǵan sharalarǵa, sonyń ishinde qosymsha qun salyǵyna qatysty syn-pikirler de estilip qalyp jatqanyn, biraq mundaı paıym shynaıy ahýalǵa negizdelmegenin aıtty. Sondaı-aq túrli sebepke baılanysty ózine aýqymdy áleýmettik mindetteme almaıtyn elder az emes ekenine, alaıda elimizdiń bıýdjet qarjysynyń jartysynan kóbi áleýmettik salanyń enshisinde ekenine toqtaldy.

«Bizdiń elimiz – áleýmettik memleket. Sondyqtan bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryna ınvestısııa salýdy jalǵas­tyramyz. Bul – bizdiń konstıtýsııalyq mindeti­miz. Biraq shyn muqtaj azamattarǵa ǵana kómek kórsetilýi kerek. Qyzmetin asyra paı­dalanýǵa, ásirese alaıaqtyqqa jol beril­meıdi. Sondyqtan basymdyq berilme­gen jo­balarǵa bólinetin qarjy azaıady. Bul qajet shara ekeni aıdan anyq. Úkimet osy jyldyń sońyna deıin ony qalaı ońtaılandyrý kerektigin birjola anyqtap alýǵa tıis.

Qazaqstanda túrli salyq rejimi, kóptegen jeńildikter men preferensııalar bar. Onyń bári elimizde salyq ofshory sııaqty ahýal qalyptastyrdy. Kásipkerlerdiń eki ne­gizgi toby paıda boldy. Olar – zańnama­daǵy olqylyqtardy paıdalanyp, salyq saly­natyn tabysyn ózi úshin azaıtyp kórse­te­tinder jáne barlyq salyqty adal tóleı­tin­der. Ká­sip­kerlerdiń osy ekinshi toby básekege tó­tep bere almaı jatyr. Úkimet salyq tó­leý­den jal­tarý úshin bıznesin bólshekteı­tin­der­­diń áreketine oryndy nazar aýdardy. О́kinish­ke qaraı, mundaı jaǵdaı jappaı beleń alǵan.

Zańnamadaǵy olqylyqtar bıznesti ból­shekteýge jol berip otyrǵanyn moıyn­daý kerek. Bul máselege Úkimet te, depýtattar da jete mán bermegen. Taǵy da ádemi kórsetkishterge áýestenip kettik: elimizde eki mıl­lıonnan asa salyq tóleýshi, ıaǵnı jeke kásip­kerler men zańdy tulǵalar tirkelgen desedi. Biraq olardyń qandaı kásiporyndar eke­nine, qalaı paıda bolǵanyna, qansha sa­lyq tóleıtinine, tipti ony tólep jatyr ma, joq pa degenge esh taldaý jasalmaǵan. Biraq qazir qur kinálaýdan is ońǵa baspaıdy.

Endi ahýaldy shuǵyl túzetý qajet. Úkimet pen Parlamentke aıtarym – zańnamaǵa jedel túrde tıisti túzetýlerdi engizý kerek. Ádil ári tıimdi salyq júıesin qurý elimizdiń bolashaǵyna, keıingi urpaqtyń turmysyna tikeleı áser etetinin uǵynǵan jón. Bılik bızneske qoldaý kórsetip keldi, kórsete de beredi. Buǵan kúmán bolmaýǵa tıis. Biraq bıznestiń ózi zańdy jáne zańsyz bolady. Biz zańdy saqtaý, tártipke baǵyný kerek dep jatamyz. Endeshe, Úkimettiń jáne jalpy bıliktiń qoldaý sharalarynyń ıgiligin, birinshi kezekte, adal ári jaýapty, eń bastysy, zań aıasynda jumys isteıtin kásipkerler kórýge tıis. Olar tıisti artyqshylyqqa ıe bolady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Prezıdent salyq reformasy sheń­berin­de batyl sharalardy dál qazir qabyldaý kerek ekenin, áıtpese budan da zor qıyn­dyqqa tap bolatynymyzdy eskertip ótti.

Memleket basshysy budan ári biryń­ǵaı ýaqyt beldeýine kóshýge qatysty pikir­talas­qa toqtaldy. Úkimet pen Parlament bul máseleni talqylap, arnaıy zertteýler júrgizilgenin, sheshimge kúmán keltirgen qoǵam belsendileriniń qaýpi men kúmán-kúdigi rastalmaǵanyn aıtty.

«Úkimettiń jáne depýtattardyń basym kópshiliginiń, sondaı-aq mamandardyń ýájimen kelisemin: bizdiń keń-baıtaq jerimiz bar, halqymyzdyń sany da salystyrmaly túrde alǵanda kóp emes. Sondyqtan elimizde biryńǵaı ýaqyt beldeýi bolýǵa tıis. Bul tásil memleketti basqarý isin jeńildetedi, logıstıka men kóptegen bıznes-úderisti ońtaılandyrýǵa septigin tıgizedi. Osymen pikirtalasty doǵarý qajet dep oılaımyn, onyń ústine bul máseleni saıasılandyrýdyń qajeti joq», dedi Prezıdent.

 

Qoǵamdy alańdatqan túıtkilder

Qasym-Jomart Toqaev birqatar qoǵam belsendileri tarapynan kóterilgen qoǵamdyq ádep máselesin qozǵap, áleýmettik jelide adamǵa til tıgizý, ar-namysyn aıaqqa taptaý kóbeıip ketkenin, jalǵan málimet taratýshylar da bar ekenin synǵa aldy. Sonymen qatar Májilis depýtaty Ermurat Bapı elimizdegi dinı ahýalǵa alańdaýshylyq bildirip júrgenin tilge tıek etti.

«Quryltaı músheleri Danııa Qydyr­baeva jáne Oljas Súleımen jat dinı aǵym­dar­dyń jastar arasynda, ásirese sport sala­­synda yqpaly kúsheıip bara jatqanyn aıt­ty. Teris aǵymdarǵa, qazaqtyń bolmysyna jat ıdeo­logııalarǵa tosqaýyl qoıý qajet ekeni­ne esh kúmán joq. Elimizde din bostan­dy­ǵy­na kepildik berilgen. Biraq júgen­siz­dikke, tártipsizdikke jol berýge bolmaı­dy. Dinniń asa mańyzdy mıssııasy – ult­ty uıys­tyrý. Dinı uıymdardyń qyzmetin ret­teı­tin qu­jattar osy talapqa saı bolýǵa tıis. Bul máse­leni jan-jaqty qaraý kerek. Sonyń ishin­de zań­namany jańa jaǵdaıǵa beıimdep oty­rý óte mańyzdy», dedi Memleket basshysy. 

Odan ári Qasym-Jomart Toqaev quryltaı múshelerin alańdatqan taǵy bir jaıt – túrli alaıaqtyq áreketterdiń jıilep ketkenin jetkizdi. Teris pıǵyldy adamdar qaıyrymdylyqqa dep aqsha jınap, ony jeke basynyń paıdasyna jaratatynyn, sondaı-aq kóp adam ınternet-alaıaqtardan zardap shegip jatqanyn aıtty.

«Buǵan qosa qazir jurtqa aqyl aıtyp aqsha tabatyn jalǵan psıhologter men «koých­tar» kóbeıip ketti. Olarǵa senip, aldanyp qalǵandar kóp. Maǵan bul týraly kóptegen shaǵym túsip jatyr. Jaýapty organdar bul máseleni de nazarǵa alýǵa tıis.

Taǵy bir túıtkil – qazir kınoteatrda kórsetiletin fılmderge qatysty qoǵamdyq syn bar. Byltyr qazaqstandyq mamandar túsirgen 94 fılm shyqqan, ıaǵnı negizinen ózimizdiń ónim shyǵarylyp jatyr. Bul – jaqsy úrdis. Biraq biz eń aldymen sanǵa emes, sapaǵa kóńil aýdarýymyz kerek. Kórermenniń kóńilin kóterip, kúlki syılaý – bir bólek, jaǵymsyz ádetterdi nasıhattaý – bir basqa. Zorlyq-zombylyqty, qatygezdik pen qylmysty nasıhattaıtyn fılmder de paıda boldy. Osy jerde bir nárseni eskergen jón. Búginde fılmderdiń basym kópshiligi memlekettik tapsyrys­pen emes, jeke qarjyǵa túsirilýde. Kıno mańyz­dy ıdeologııalyq qural ekenin bári­miz jaqsy túsinemiz. Sondyqtan jeke qar­jyǵa túsirilse de, fılmdi kınoteatrlarǵa shyǵarmas buryn aldyn ala saraptaýdan ótkizý joldaryn qarastyrǵan jón.

Sondaı-aq jaqsy mysaldar da bar. Jaqynda «Shoqan. Qashqarııa sapary» degen mýltfılm shyǵypty. Bul óskeleń ur­paqqa áıgili tarıhı tulǵa Shoqan Ýálı­hanov týraly málimet beretin óte jaqsy týyn­dy dep aıtýǵa bolady. Qazaq tilinde ult­tyq naqyshta túsirilgen osyndaı mýltfılmder kóp bolýy qajet. Bul – ult bolashaǵyna tikeleı yqpal etetin másele. Sondyqtan anımasııany durys baǵytta damytý máselesin qolǵa alý kerek», dedi Prezıdent.

 

 

«Qazaqstan balalary» atty baǵdarlama qabyldanady

Memleket basshysy ózine belgili advokat Aıman Omarova hat joldap, áıelder kolonııasyndaǵy ahýalǵa toqtalǵanyn, ásirese, júkti áıelder men kishkentaı balalary bar áıelderdiń jaǵdaıyna basa nazar aýdarǵanyn aıtty. Elimizdegi qylmystyq-atqarý júıesiniń maqsaty sottalǵan azamattardy jazalaý emes, túzetý bolýy kerek degen pikirmen kelisetinin jetkizdi.

«Er adam nemese áıel bolsyn, bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń bári zań aldynda birdeı. Degenmen adamgershilik qundylyqtardy basshylyqqa alyp, «Zań men tártip» qaǵıdatyn saqtaı otyryp, kámeletke tolmaǵan balasy bar áıelderge qatysty keıbir zańdyq ustanymdardy qaıta qaraýǵa bolady dep oılaımyn. Quqyq qorǵaý organdary men depýtattar osy máseleni baıypty ári jan-jaqty zerttep, sheshim qabyldaý úshin usynystar engizýi kerek», dedi ol.

Qasym-Jomart Toqaev birtindep bar­lyq salada aýqymdy reformalar men naqty ózgeristerdi júzege asyryp jat­qanyna toqtala kele onyń bári halyqtyń tilegi men zamannyń talabyna saı jasalatynyn aıtty.

«Bul jerdegi túpki maqsat – barlyǵyn ózgertý emes. Eń bastysy – atqarylyp jatqan sharýany ońtaılandyryp, onyń tıimdiligin arttyrý. Aldymyzda turǵan negizgi mindettiń biri – jekelegen baǵyttar boıynsha memlekettik apparattyń jumysyn júıelep, retke keltirý.

О́zderińizge málim, elimizde túrli salaǵa qatysty baǵdarlamalar men keshendi josparlar bar. Bıyl osyndaı birqatar qujattyń merzimi aıaqtalady. Árıne, onyń keıbiri jalǵasady, keıbiri múldem toqtatylady. Úkimet muqııat oılastyryp, naqty sheshim qabyldaýy kerek. El bola­shaǵy úshin aıryqsha mańyzy bar salalar boıynsha jumys úzdiksiz jalǵasýǵa tıis.

Mysaly, nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúres týraly jospardyń merzimi bıyl bitedi. Bul qujat 2023 jyly ázirlengen. Mundaı jospar elimizge qajet ekeni anyq. О́ıtkeni osy qaýipti keselge qarsy kúres – óte mańyzdy máseleniń biri. Sondyqtan jańa qujatty daıyndaýǵa qazirden bastap kirisý kerek.

Bıyl balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, ózine-ózi qol salýdyń aldyn alý týraly jospardyń merzimi de aıaqtalady. Biz áıelder men balalardyń quqyǵyn qorǵaý úshin naqty sharalar qabyldadyq. О́tken jyly barlyq aımaqta balalardy Psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashyldy. Zańdarǵa mańyzdy ózgerister engizildi. Turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúreske qatysty zań qabyldanǵan soń ahýal birshama jaqsardy. Biraq keıbir shalǵaı aýdandarda áli kúnge deıin mundaı keleńsiz oqıǵalar tyıylmaı tur. Jat dinı aǵymnyń jeteginde júrgen adamdar jaǵdaıdy tipti ýshyqtyrýda. Jergilikti bılik ókilderi men qoǵam belsendileri turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jumysynan shet qalyp otyr. Onyń ústine osy baǵyttaǵy jumystar qazir ártúrli qujatpen retteledi. Shashyrańqy bolyp tur. Sonyń bárin bir jerge jınaqtaǵan durys dep oılaımyn. Osyǵan oraı, «Qazaqstan balalary» atty birtutas baǵdarlama qabyldaǵan jón», dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, ozyq oıly urpaq ósirý úshin bilim men tárbıe árdaıym qatar júrýi kerek. Sondyqtan atalǵan baǵdarlama mańyzdy qujat bolmaq. Ony daıyndaý úshin Úkimet, Parlament depýtattary, ombýdsmen Dınara Zákıeva, qoǵam qaıratkerleri óz úlesin qospaq.

«Ashyǵyn aıtsaq, bala oqytý isinde buǵan deıin bilimge kóbirek nazar aýdaryldy. Al urpaq tárbıesine qatysty júıeli ustanym bolǵan joq. Bul salaǵa tıisti deńgeıde kóńil bólinbeı keldi. «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy». Sondyqtan bilimmen qatar tárbıege aıryqsha nazar aýdarý óte mańyzdy. Byltyr mektepterde «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Baǵdarlamany qabyldaý – istiń basy ǵana. Endi jańarǵan qujatty elimizdegi barlyq memlekettik bilim oshaǵyna engizý kerek. Ony aldaǵy ýaqytta jekemenshik mektepter de basshylyqqa alýǵa tıis. Sebebi tárbıe jumysy balalardy túgel qamtýy qajet. Sonda ǵana bul bastama jalpyulttyq aýqymǵa ıe bolady. Jobanyń túpki maqsaty – otanshyl, bilimdi, jasampaz urpaq tárbıeleý. Munyń bári – adal azamatqa tán qasıetter. Quryltaı músheleri aldaǵy ýaqytta osy baǵdarlamany «Adal azamat» dep ataýdy usynyp otyr. Men bul usynyspen tolyq kelisemin», dedi Prezıdent.

 

Mekemelik marapattardy retke keltirgen abzal

Qasym-Jomart Toqaev quryltaı músheleri Zúlfııa Baısaqova men Baný Nurǵazıeva memlekettik áleýmettik tapsyrystyń krıterıılerin qaıta qaraý jáne úkimettik emes uıymdar týraly zańnamany jetildirý qajettigin jetkizgenin tilge tıek etip, azamattyq sektor reformalardy júrgizý jáne qoǵamdy damytý isinde mańyzdy ról atqaratynyna toqtaldy. Sonymen qatar memleket pen úkimettik emes uıymdardyń seriktestigi ózekti máselelerdi sheshýge, jasampaz qundylyqtardy dárip­teýge jáne ulttyń jańa sapasyn qalyp­tastyrýǵa yqpal etetinine nazar aýdardy. Osy oraıda memlekettik áleýmettik tapsyrystyń tıimdiligin arttyrý úshin qazirgi zamannyń talaptaryna saı keletin jeke zań ázirleý kerektigin atap aıtty.

«Biz keıingi jyldary memlekettik nagradalar máselesin qaıta qarap, bir júıege túsirdik. Endi vedomstvolyq marapattardy retke keltirý qajet. Memlekettik organdar bul jumysty nazardan tys qaldyrdy. Naqty ereje joq, bárine ortaq málimetter qory da joq. Sonyń kesirinen keıbir marapattar orynsyz taratylyp jatyr. Tipti bir memlekettik organnyń tósbelgisin bir adam birneshe ret alǵan jaıttar da kezdesedi. Mekemelik marapat – naǵyz bilikti mamandarǵa ǵana beriletin, sol arqyly kásibı mártebeni kóteretin mańyzdy nagrada. Buǵan beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan mekemelik marapattardyń biryńǵaı standartyn jáne tizimin jasaý qajet. Árıne, ár mekemeniń óz ereksheligin eskergen jón. Biraq bárine ortaq ustanym bolýy kerek. Quzyrly organdarǵa osy sharýany qolǵa alýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.

 

Onomastıka salasynda júgensizdikke jol joq

Sonymen qatar Prezıdent onomastıka salasyn retke keltirý úshin aýqymdy jumys bastalǵanyna, kósheler men eldi mekenderge ataý berý nemese ataýlardy ózgertý máselesine kelgende jergilikti atqarýshy organdar kóp qatelik jibergenine, bul rette tipti, jerlestik pen tamyr-tanystyqqa jol berilgenine toqtaldy. Sondyqtan bul isti ortalyqtandyrý týraly sheshim qabyldanǵanyn jetkizdi.

«Nátıjesinde, bizde onomastıka sala­syn­daǵy jumystyń biryńǵaı ári naqty reglamenti bar. Alaıda tıisti rásimderdi ózgertip qana qoımaı, sonymen birge, bul jumyspen tııanaqty aınalysý kerek. Tarıhı ádildik qaǵıdatyn qatań ustaný qajet. Bizdiń kórnekti tarıhı tulǵalarymyz ulyqtaýǵa áb­den laıyq. Sóz joq, olardyń esimin el jadynda saqtaý – perzenttik paryzymyz ári jalpyulttyq bolmysymyzǵa tán qa­sıet. Biraq onomastıkany «tarıhı eńbegi» esh­qan­daı arhıv qujattarymen rastalmaǵan tul­ǵal­ardy ulyqtaý quraly etýge bolmaıdy.

Táýelsiz Qazaqstanda joǵary qyzmet atqarǵan azamattardyń ózi keńes dáýiri­niń qaıratkerlerin, sonyń ishinde ashar­shy­lyqty uıymdastyrýǵa qatysy bar adam­dardy ásire madaqtaýmen aınalysyp júr. Bul – ókinishti ári túsiniksiz nárse. Jalpy, bul jumysty retke keltirý kerek. El tarıhynda aıryqsha ról atqar­ǵan áıgili babalarymyzdyń esimi kóptegen eldi mekender men kóshelerge berilgen. Endi osymen toqtaıyq. О́tken zaman qaıratkerleriniń atyn el jadynda saqtaý máselesine meılinshe salmaqty kózqaraspen qaraǵan jón. Qalalar men kóshelerdiń ataýynan halqymyzdyń tól tarıhy kórinis tabýy qajet.

Biz ádemi jer-sý ataýlaryn jáne halyq ishinde keń taralǵan dástúrli ataýlardy tolyq paıdalanbaı júrmiz. Biraq aýyl-aı­maq­tardyń tarıhı turǵydan eskirgen ataýlaryn ózgertý máselesine muqııat qaraǵan jón. Bul jerde eshqandaı naýqanshyldyq bol­maýy kerek. Halyq arasynda jan-jaqty tú­sin­­dirý jumysyn júrgizip, turǵyn­dar­dyń pi­kirin eskerý mańyzdy. Qazir eldi me­kender­diń aýmaǵy ulǵaıyp jatyr, qalalarda jańa aýdandar boı kóterýde. Osyǵan baılanysty ataýy qaıtalanatyn nemese múldem ataýy joq myńdaǵan kóshe paıda boldy. Bul jaǵ­daı órt sóndirýshilerge, tártip saqshy­lary­na, jedel járdem men basqa da qury­lym­­darǵa qıyndyq týǵyzady. Eń aldymen osyn­daı kóshelerdiń ataýyn retke keltirý qajet.

Jekemenshik nysandarǵa ataý bergende de júgensizdik bolmaýy kerek. Keıde qala kóshelerinde aıtýǵa yńǵaısyz ataýy bar taqtaıshalar ilýli turady. Kreatıv degen, árıne, jaqsy, biraq qoǵamdyq tártip jáne ádep normalaryn saqtaý kerek. Sondyqtan kásipkerlerdiń de onomastıka máselesine jaýapkershilikpen qaraǵany jón.

Qazir depýtattar onomastıka komıssııa­synyń kelisimimen ǵana jeke nysandy adam atymen ataýǵa ruqsat beretin túzetý­lerdi qarap jatyr. Bul – durys sheshim. Ono­mas­tıka salasyn, memlekettik jáne mekeme­lik marapattar júıesin jetildirý, jasampaz­dyq qundylyqtaryn dáripteý, áleýmettik keselderdi joıý, azamattyq qoǵamdy damytý – munyń bári aýqymdy ıdeologııalyq jumystyń ajyramas bóligi. Sondyqtan ishki saıasattaǵy sharýanyń bárin júıeleıtin birtutas tujyrymdamalyq qujat kerek degen pikirmen kelisemin», dedi Memleket basshysy.

 

Ulttyq kıimge qyzyǵýshylyq arta tústi

Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Ult­tyq quryltaı músheleri – Edil Jańbyrshın, Aıdos Sarym, Nıkıta Shatalov, Gúlmıra Ileýova, Andreı Chebotarev, Danııar Áshimbaev, Marat Shıbutov, basqa da azamattardyń óz bastamalarymen Ishki saıa­sat tujyrymdamasynyń jobasyn ázirle­genine toqtalyp, memlekettik organdar bul jobany jan-jaqty zerdelep, barlyq máseleni pysyqtaýy qajet ekenin aıtty.

«Qujatta quzyrly organdar men múddeli taraptardyń qyzmeti bir arnaǵa toǵysýy kerek. Onda memlekettik ıdeologııa jumysynyń maqsat-mindetteri men basymdyqtary naqty belgilenýge tıis. Tujyrymdamada halqymyzdyń biregeı bolmysyn, ómir saltyn sıpattaıtyn jalpyulttyq qundylyqtar men negizgi nyshandar aıqyn kórsetilýi kerek. Bul, eń aldymen, osy qundylyqtar men nyshandardy qoǵamda ornyqtyrý, olardy keńinen dáripteý jáne qorǵaý úshin qajet.

Kelesi másele. Ulttyq biregeıligimiz­di nyǵaıtý jolynda mádenıet salasy aıryqsha ról atqarady. Ásirese tól mádenıetimizdegi Áz-Naýryz meıramynyń orny bólek. Naýryz merekesi týraly jańa tujyrymdama ázirlendi. Elimiz Ulystyń uly kúnin 14 naýryzdan, ıaǵnı Amal kúninen bastap, on kún boıy atap ótetin boldy. Ár kúnge naqty ataý berildi. Jurtshylyq bul bastamany jaqsy qabyldady. Ásirese Naýryznamadaǵy «Ulttyq kıim kúni» qoǵamnyń zor qoldaýyna ıe boldy.

Ulttyq kıimderge degen qyzyǵýshylyq arta tústi. Mektepterde, túrli mekemelerde, sondaı-aq iri kompanııalarda ulttyq kıim­ge mán berile bastady. Suranysqa saı tigin sehtary ashylyp, jańa brendter, dú­ken­der paıda boldy. Osylaısha, ulttyq kıim kııý birtindep qalypty kóriniske aınalyp keledi. Bul – óte jaqsy úrdis. Bet júzin tum­shalaıtyn qara kıimnen góri ózi­miz­diń ulttyq kıimderimiz áldeqaıda ar­tyq. Ási­rese áıelderdiń dástúrli kıimi óte ǵa­jap kóri­nedi. Sebebi ulttyq kıim – bizdiń bire­geı bol­mysymyzdyń mańyzdy kórinisi. Ony jan-jaqty dáripteýimiz kerek» dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, táýelsizdik jyldarynda mádenıet salasynda kóp jumys atqaryldy. Klassıkalyq jáne zamanaýı mýzykaǵa arnalǵan sáýletti ǵımarattar salyndy. Kóptegen teatr ashyldy. Qazaq­standa teatr ónerine qyzyǵýshylyq artyp keledi. Zal kórermenge toly, qoıylym­dardyń premerasyna bıletter eki-úsh apta buryn satylyp ketedi.

«Sahna ónerine qushtar jandardyń arasynda jastardyń kóp bolýy kóńilge erekshe qýanysh uıalatady. Qazir Qazaqstanda 46 aımaqtyq teatr bar. Alaıda onyń kóp­shiliginiń jaı-kúıi máz emes. Mysaly, Semeı­de bir ǵımaratta úsh birdeı teatr sy­ǵy­­­­ly­syp otyr. Ásirese aımaqtarda teatrlar­­­dy salýǵa jáne damytýǵa basa nazar aýdarý kerek. Halqymyzdyń mádenı áralýan­dy­­­ǵyn saqtaýǵa múmkindik beretin orys jáne basqa da ulttyq teatrlardy qol­­daý mańyz­dy. Elimizde ónerdiń bul túri de ta­bys áke­letinin dáleldep júrgen jeke teatr­lar az emes. Sondyqtan bıznes ókilderin aımaq­taǵy teatrlarǵa belsene qoldaý kórse­tý­ge shaqyramyn», dedi Memleket basshysy.

 

Kelesi quryltaı Qyzylordada ótedi

Bıyl uly Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 180 jyl tolady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bes jyl buryn uly oıshyldyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı Semeıde abaıtanýshy ǵalymdarmen kezdesip, Abaı ınstıtýtyn qurý týraly usynys aıtqanyn eske aldy. Búginde bul bastama sıfrlyq platforma formatynda iske asyrylyp, eldegi dıasporalar men basqa da sheteldikterge qazaq tilin úıretý quraly retinde jumys istep tur. Onyń aıtýynsha, endigi maqsat – osy jobany tolyqqandy mádenı-aǵartý mekemelerine aınaldyrý. Bul qurylym Konfýsıı, Gıote, Servantes ınstıtýttary sııaqty jumys isteýi kerek.

«Abaı ınstıtýty negizgi seriktes elderdiń bárinde tól mádenıetimizdi nasıhattaıtyn ortalyq bolýǵa tıis. Birqatar elde, mysaly, Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa jáne basqa da memleketterde osyndaı ortalyqtar ashylatyn boldy. Syrtqy ister mınıstrligi men «Otandastar» qoryna Mádenıet jáne aqparat mınıstrligimen birlesip, shetelde osyndaı ortalyqtar ashý máselesi boıynsha tıisti jumysty jalǵastyrýdy tapsyramyn.

Taǵy bir másele. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy belsendi jumys istep jatyr. Bul – qýantarlyq jaıt. Osy uıymnyń bastamalaryn biz tutas qoǵam bolyp ári qaraı qoldaýymyz kerek. Mádenıet degenimiz jaı ǵana ǵımarattar men mekemeler emes, bul – ulttyq sana-sezimdi jahandyq aýqymda nyǵaıta túsetin myqty tuǵyr. Biz IýNESKO-men yntymaqtastyq aıasynda Qazaqstannyń materıaldyq jáne materıaldyq emes muralaryn halyqaralyq tizimderge engizýge aıryqsha mán berip jatyrmyz. Úkimet túrli ulttyń barsha adamzatqa ortaq bilim qazynasyna qosqan zııatkerlik úlesin kórsetetin «Álem jady» tizimine derekti muralarymyzdy engizý jumysyn jandandyrý qajet.

Jańa zamanda bizdiń aldymyzda jańa mindetter tur. Kóptegen el óziniń salt-dástúri men qazirgi ınnovasııalardy ózara úılestirý arqyly damýdyń dańǵyl jolyna túskenin tarıhtan kórip-bilip otyrmyz. Sol sekildi biz de tól mádenıetimizdi qazirgi álemdegi shynaıy jaǵdaıǵa beıimdeýimiz qajet», dedi Prezıdent.

Sonymen qatar ol keıingi jyldary ulttyq biregeıligimizdiń mańyzdy faktory tarıh ǵylymynyń damýyna erekshe kóńil bólip jatqanymyzǵa, bul quryltaı el astanasyn Qyzylordaǵa kóshirý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanǵanyna júz jyl tolýymen tuspa-tus kelgenine toqtaldy. Halqymyzdyń «qazaq» degen baıyrǵy ataýy da bir ǵasyr buryn qaıtarylǵanyn eske saldy.

«Bizdiń memlekettigimiz myńjyldyq­tardan bastaý alady, onyń tamyry tym tereńde jatqany daýsyz. Biraq osydan bir ǵasyr buryn ultymyzdyń óz ataýynyń oralýy tarıhı ádildik ornatý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolǵanyn ashyq aıtýymyz kerek. Bul iste sol kezdegi Úkimet basshysy Sáken Seıfýllın aıryqsha ról atqardy. Ol «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» degen maqala jazyp, arnaıy ıdeologııalyq naýqandy bastap berdi. Mundaı mańyzdy oqıǵalar el jadynda saqtalýǵa tıis. Osy rette quryltaıdyń kelesi otyrysyn Syr boıynda, kezinde Qazaq eliniń astanasy bolǵan Qyzylorda qalasynda ótkizýdi usynamyn.

Osy jıynda men kórnekti qalamger Tólen Ábdiktiń jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatyn atap ótkim keledi. Jazýshy «Atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» dep oryndy pikirin aıtty. Osy rette qosymsha aıtarym: О́z ultyńdy ózgelerden bıik qoıý túptiń túbinde jarǵa jyǵady. Qazaq halqy ózgelerden kem emes, bul – aqıqat, biraq artyq ta emes dep aıtýymyz kerek. Qazaq halqyn danyshpan dep aıtsaq, qatelespeımiz. Degenmen dúnıejúzinde danyshpan halyqtar az emes. Bul da – aqıqat. Mundaı pikir keıbir adamǵa unamaýy múmkin. Alaıda kópshiliktiń kóńilinen shyǵamyn dep týra sózden jańylýǵa bolmaıdy. Shyn máninde, ár el basqa jurttan damý deńgeıine qaraı ozbaq. Jalpy, biz tól tarıhymyzǵa kókjıegi keń, tamyry tereń órkenıettik kózqaraspen qaraýymyz kerek. Bul – óte mańyzdy. Sonda ǵana halqymyzdyń ótkenine, búgini men bolashaǵyna múlde jańa kózqaras paıda bolady», dedi Memleket basshysy.

 

Kóshpendiler dástúri – qýat kózi

Qasym-Jomart Toqaev odan ári qazir otandyq tarıh ǵylymynyń jáne bizdiń zııatkerlerimizdiń aldynda tól tarıhymyz týraly túsinikti jahandyq órkenıet para­dıgmasy turǵysynan keńeıtý mindeti tur­ǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, kóp­te­gen ǵalymdar men qoǵam belsendileri áli kúnge deıin Qazaqstannyń jylnamasyna ult­tyń jadyna jara salǵan tarıhı oqıǵa­lar turǵysynan qaraıdy. Bul jaǵdaı tól ta­rı­hymyzǵa kózqaras aýqymyn taryltady.

«Osy sátti paıdalana otyryp, keńestik kezeńge qatysty birjaqty taldaýlar men paıymdaýlardan saqtandyrǵym keledi. Meniń pikirimshe, biz úshin bul ortaq tarıhtyń kúńgirt tustary boldy, biraq jarqyn tustary da bar. Muny durys túsiný kerek. Áıtpese, biz áleýmettik-saıası damý jolynda saldary aýyr soǵatyn adasýdyń qursaýynda qalýymyz yqtımal. Az zerttelgen nemese múlde zerttelmegen taqyryptardy ǵana zerdeleý jetkiliksiz. Biz Qazaqstandy álem órkenıetiniń derbes bóligi retinde tanytýymyz kerek. Qazaq halqynyń ámbebap ári biregeı ómirlik tájirıbesin tolyq ashyp kórsetý mańyzdy. Bul qazirgi Qazaqstannyń mıssııasyn tereń túsinýge septigin tıgizedi.

Kóshpendiler órkenıetiniń besigi bolý degenimiz óz elińniń ótkenin este saqtaý ǵana emes, sonymen qatar bul – túrli halyq­tar men mádenıetterdi, dáýirler men keńistik­terdi ortaq ıgilik úshin jumyldyrý degen sóz. Tarıhymyzdyń ár belesi bizge bólinýdi emes, birigýdi, qıratýdy emes, jasampaz bolýdy úıretip keledi. Sondyqtan Qazaqstan Uly dala júregi retinde búgin de óziniń tarıhı mıssııasyn jalǵastyra berýi kerek.

Kóne zamannan kele jatqan kóshpen­diler dástúri eldi artqa tartatyn emes, bolashaqqa bastaıtyn myqty qýat kózi bolýǵa tıis. Deı turǵanmen, tarıhty ańyzǵa aınaldyryp, eski zamannyń shyrmaýynda qalyp qoıýǵa da bolmaıdy. Tarıhı-mádenı mu­r­amyzdy HHI ǵasyrǵa saı jańǵyrtyp, jú­ıe­li túrde dáripteýimiz qajet. Ǵylymı zert­teý­ler júrgizý, tarıhı eskertkishterdi qal­pyna keltirý, arheologııalyq qazba ju­mys­taryn jandandyrý, mýzeı isin damytý, shetel muraǵattaryn zerdeleý, salt-dástúri­mizdi jańǵyrtý – osy jumystyń bárin bir josparǵa keltirý kerek», dedi Prezıdent.

 

Tutas Torǵaı óńirin jańǵyrtatyn joba

«Biz Ulttyq quryltaıdyń otyrystarynda únemi áleýmettik jáne mádenı-gýmanıtarlyq máselelerge qatysty mańyzdy sheshimder qabyldap qana qoımaı, el damýynyń basqa da baǵyttary boıynsha basty basymdyqtardy aıqyn­daı­myz», degen Prezıdent aımaqtar­daǵy ekonomıkanyń órkendeýine serpin beretin jańa múmkindikterge jol ashý jáne óńirlerdiń damý deńgeıindegi teńsiz­dikti joıý qazir memleket aldynda turǵan negizgi mindettiń biri ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, bıyl ekonomıkanyń naqty sektoryna jumsalatyn qarjy kólemin eki esege jýyq kóbeıtip, 8 trln teńgege deıin jetkizý josparlanyp otyr. Aldaǵy jyldary Úkimet naqty sektorǵa bólinetin qarjy kólemin 10 trln teńgege deıin jetkizýge tıis. Bul jerde bıznesti qoldaýdyń elimizde buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy sharalary týraly aıtylyp otyr. Osy oraıda ol elimizde júzege asyp jatqan birqatar iri jobaǵa arnaıy toqtaldy.

«Sondyqtan bıliktiń, Úkimettiń bızneske qysym kórsetip jatqany jónindegi áńgimeler múlde negizsiz. Bıznes árdaıym Úkimet nazarynda bolǵan, aldaǵy ýaqytta da tys qalmaıdy. Qazir búkil elimizde iri ınfraqurylymdyq jobalar júzege asyrylyp jatyr. Atap aıtqanda, 2025–2026 jyldardyń ózinde Qashaǵan kenishinde gaz óńdeý zaýytyn, sonymen qatar «Taldyqorǵan – Úsharal» magıstraldy gaz qubyry men «Beıneý – Bozoı – Shymkent» gaz qubyrynyń ekinshi jelisin iske qosý kózdelgen. Úkimet Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarynda bý-gaz qurylǵysyna negizdelgen elektr stansasyn salýdy josparlap otyr. Almatydaǵy JEO-2 jáne JEO-3 jańǵyrtylady.

«Kendirli» demalys aımaǵynda sý tushytatyn zaýyt jumys isteı bastaıdy. Kásiporyn Jańaózen qalasy turǵyndaryn aýyzsýmen turaqty qamtamasyz etedi. Qaraǵandyda jáne Ekibastuzda bolat qorytatyn zaýyttar, Jambyl oblysynda mıneraldy tyńaıtqysh óndiretin hımııa kesheni paıdalanýǵa beriledi. Almaty qalasynda jáne Qostanaı oblysynda avtokólik zaýyttary ashylady.

«Dostyq – Moıynty» temirjol ýchas­kesiniń jáne Almaty beketin aınalyp ótetin temirjol jelisiniń qurylysy aıaqtalady. «Qyzyljar – Moıynty» baǵytynda jańa joba bastalady. Aqtaýda Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy konteıner haby salynyp bitedi. «Qorǵas – Shyǵys qaqpa» EEA aýmaǵynda halyqaralyq áýejaı jumys isteı bastaıdy. Zaısan, Katonqaraǵaı men Kendirli demalys aımaqtarynda da áýejaı ashylady. Kaspıı teńiziniń ultanymen talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi tartylady, bul qadam Eýropa men Azııa arasynda sıfrlyq dáliz jasaýǵa múmkindik beredi.

Elimizdiń avtokólik joldary jelisin damytý jumysynyń mán-mańyzy óte zor. Osy tusta taǵy bir mańyzdy ınfraqurylymdyq joba qolǵa alynatyny týraly jarııalaǵym keledi. Men Úkimetke Astanadan Arqalyq, Torǵaı jáne Yrǵyz arqyly Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizine týra shyǵatyn avtokólik jolynyń qurylysyn bastaýdy tapsyrdym. Jańa kúre jol ortalyq jáne batys aımaqtardyń arasyn 560 shaqyrymǵa qysqartady. Bul – tutas Torǵaı óńiriniń damýyna tyń serpin beretin aýqymdy joba.

Buǵan qosa Arqalyqtaǵy áýejaıdy qalpyna keltirip, jańa aerovokzal salǵan jón. Bul joba ishki kólik qatynastaryn edáýir jaqsartady. Sondaı-aq ortalyq aımaqtaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerin ıgerýge jáne mal sharýashylyǵyn damytýǵa tyń serpin beredi. Elimizde mashına jasaý, metallýrgııa, munaı-hımııa, agroónerkásip jáne kólik-logıstıka salalarynda mundaı jobalar az emes», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

 

О́ńirlerdi damytý tujyrymdamasy ázirlenip jatyr

Memleket basshysy 2022 jyly jańadan úsh oblys quryp, osy aımaqtardyń damýyna kúshti serpin berilgenine, sonyń arqasynda áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter edáýir artyp, ınvestısııa kele bastaǵanyna toqtaldy. Jergilikti turǵyndardyń turmys sapasy da jaqsara túsken.

«Meniń tapsyrmammen Abaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda shekara mańyndaǵy birneshe aýdan qalpyna keltirildi. Muny jurt óte jaqsy qabyl­dady. Jańa aýdandarda tirshilik jandandy, ınfraqurylym jaqsara bastady. Aýyldy damytý tujyrymdamasynda shekaralyq aýmaqtarǵa qatysty jumystyń negizgi baǵdary aıqyndalǵan. Shetkeri jatqan eldi mekenderdiń ahýaly el irgesiniń bekem bolýyna tikeleı áser etedi. Bul – strategııalyq mańyzy bar másele. Son­dyqtan osy baǵyttaǵy jumysty belsendi túrde jalǵastyrý kerek.

«Amanat» partııasy shekara mańyndaǵy aýdandardy damytýǵa qatysty jańa zań qabyldaýdy usynyp otyr. Úkimetke depýtattarmen birge bul bastamany jan-jaqty qarastyrýdy tapsyramyn. Ádette shekara mańyndaǵy aýdandar arqyly mańyzdy kólik-logıstıka dálizderi ótedi. Bıyl avtokólikterge arnalǵan 9 keden beketin jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaý kerek. Sonyń nátıjesinde mundaı beketterdiń ótkizý múmkindigi 6 ese artady. Bul joba elimizdiń tranzıttik áleýetin nyǵaıtýǵa edáýir úles qosady.

Aımaqtardyń damýyndaǵy alshaqtyqty joıý úshin naqty standarttarǵa súıene otyryp ınfraqurylym, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý, ekologııalyq kórsetkishter jáne basqa da mańyzdy ólshemder boıyn­­sha artta qalǵan óńirlerdi anyqtaý qajet. Ortalyqtyń kúsh-jigerin osyndaı al­shaq­tyqty joıýǵa jumyldyrý kerek. Sol úshin qazir О́ńirlerdi damytý tujyrym­dama­sy ázirlenip jatyr. Qujatta aımaqtar ara­syndaǵy teńsizdikti joıýǵa jáne mekemeler arasyndaǵy ózara is-qımyldy jaqsartý­ǵa baǵyttalǵan tyń tásilder qarastyry­lady. О́ńirlerdiń is-qımyly naqty salaǵa jaýapty memlekettik organdardyń respýblıkalyq deńgeıde atqaryp jatqan jumystaryna sáıkes júrgizilýi qajet. Is-sharalar úılesimdi bolýǵa tıis.

Bul – barlyq salaǵa qatysty másele. Mysaly, soltústikke kóktem endi kelip jatyr. Qar erip, eldi mekenderdi qarǵyn sý basý qaýpi týyndaıdy. Byltyrǵy tasqynnan ortalyq ta, jergilikti bılik te tıisti qorytyndy jasady degen aqparatty alyp jatyrmyn. Jaz shyqqan soń órt qaýpi kúsheıedi. Tabıǵat apattarynyń aldyn alý, saqtaný sharalary únemi nazarda bolýy kerek. Men jappaı sıfrlan­dyrý men jasandy ıntellektini barlyq sala­ǵa keńinen engizý máselesine únemi nazar aýdara­myn», dedi Prezıdent.

 

«Jasandy ıntellekt – jeke baqylaýymda»

Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkanyń barlyq salasy jáne eńbek naryǵy jasandy ıntellektiniń tikeleı qatysýymen túbegeıli ózgerip, sonyń saldarynan adamzat tirshiliginiń máni men qalyby basqasha sıpat alyp bara jatqanyna nazar aýdardy. Osy oraıda ınnovasııalar ekonomıkasy degen jańa qubylys paıda boldy. Onda ózgeshe oılaý qabileti, shyǵarmashylyq turǵydaǵy jańashyldyq jáne áleýmettik daǵdylar aldyńǵy qatarǵa shyǵady.

«Jasandy ıntellektini qoldaný bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiligin barynsha arttyrýǵa, salyq jáne keden isin júrgizýdiń sapasyn jaqsartýǵa, memle­kettik satyp alý salasyn ońtaılan­dyrýǵa, sondaı-aq azamattar men memleket arasyndaǵy ózara is-qımyl úrdisteriniń bárin odan ári jeńildetýge múmkindik beredi. Sol sebepti sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt máselelerimen jeke ózim aınalysyp jatyrmyn. Sheteldik mamandarmen, kásipkerlermen kezdesip júrmin. Júzdesýlerdiń barlyǵy resmı jarııalana bermeıdi. Biraq bul másele – meniń baqylaýymda. Taıaý arada, múmkin jyl sońyna deıin Astanada Smart city jobasy engizilgenin habarlaımyz. Bul iste BAÁ, AQSh kompanııalarymen yntymaqtastyq ornattyq. Qytaıdyń qurylymdarymen de tyǵyz qarym-qatynas jolǵa qoıylǵan. Dál osy baǵytta elimiz naqty progreske qol jetkizedi dep oılaımyn», dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, quzyrly memlekettik organdar sarapshylarmen jáne IT-mamandarmen qoıan-qoltyq jumys isteı otyryp, artyq shyǵyndardy azaıtýǵa, barlyq salanyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, ónimdiligin arttyrýǵa arnalǵan tyń tásilder izdep taýyp, ony qoldanysqa engizip otyrýǵa tıis. Ekonomıkanyń barlyq salasyna sıfrlyq tehnologııalardyń engizilýi elimizdiń básekege qabiletin arttyratyn eń basty faktor bolýy kerek. Bul jerde sıfrlyq aktıvter ındýstrııasy men blokcheın tehnologııasyn damytý mańyzdy ról atqarady.

«Sıfrlyq aktıvterdiń zańdy aınalymyn qamtamasyz etý, krıptoaıyrbas­taý qyzmetin júrgizý jáne sıfrlyq maınıngke ınvestısııa tartý úshin osy salany retteý isin yryqtandyrýda shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Bul qadam elimizdiń osy aımaqtaǵy sıfrlyq qarjy tehnologııalarynyń ortalyǵy retindegi rólin arttyrady. Sondaı-aq sıfrlyq aktıvterdiń kóleńkeli aınalymyn azaıtý­ǵa múmkindik beredi ári salyq túsimin kóbeıtýge septigin tıgizedi. Munda Amerıka ashyp otyrǵan joqpyn, Prezıdent Tramp basqaratyn AQSh ákimshiligi osy baǵytqa den qoıdy. Biz muny eskerýimiz kerek.

Qazirgi zamanda ekonomıka ınnovasııaǵa negizdelýi kerek ekeni sózsiz. Biz ǵylymdy damytý, sonyń ishinde qoldanbaly zertteý­ler júrgizý úshin kóp jumys istep jatyrmyz. Ǵylymı jańalyqtardy kommer­sııalandyrýǵa, ǵylym men óndiristiń baılanysyn kúsheıtýge basa mán berilip otyr.

Degenmen Qazaqstanda áli kúnge deıin birde-bir ǵylym qalashyǵy joq. Almaty irgesindegi «Alataý» ınnovasııalyq tehnologııalar parkiniń aýmaǵynda ǵylym qalashyǵyn qurý týraly ıdeıa bar ekenin bilemin. Úkimet osy bastamany jan-jaqty zerdelep, tıisti zań daıyndaýy kerek. Ǵalymdardyń pikirinshe, tıisti tájirıbesi men dástúri bar Kýrchatov qalasy ekinshi ǵylym qalashyǵy bola alady. Biraq mynany eskertkim keledi: osy jospardyń bári shynaıy esep-qısapqa jáne tabandy jumysqa negizdelýge tıis. Kózboıaýshylyq pen kópirme sózge ábden toıdyq. Endi onyń suraýy qatty bolady», dedi Memleket basshysy.

Memleket basshysy bizdiń bastama kóterip, keıinnen ony umytyp keteti­nimizge, onyń jazylmas dertke aınalǵanyna arnaıy toqtaldy.

«Josparda bári ádemi, ásirese ony ǵalymdar túzip jatsa, bul – jaqsy. Biraq naqty esep kerek. Onyń ishinde bıýdjettiń múmkindigi eskerilgeni jón. Bastysy – osy josparlardyń tıimdi oryndalýy. Sondyqtan men usynystyń jalpy qabyldanǵanyn eskertip otyrmyn. Shyn máninde, ǵylym qalashyǵy kerek. Olardy Almatyda, Kýrchatovta salý aqylǵa qonady. Biraq Úkimet te, ǵalymdar men salalyq mınıstrlik te nátıje shyǵarý qajet ekenin túsingeni jón. Biz ǵalymdardy shetelde taǵylymdamadan ótkizý tájirıbesin engizdik. Biraq ǵylymǵa múlde qatysy joq ǵalymdar shetel asty. Men 78 jasynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa barǵan kisini bilemin. 78 jasta qaıdaǵy «Bolashaq?». Kóp istiń sońy osyndaı túsiniksiz jaǵdaılarǵa ulasyp ketedi», dedi ol.

 

Týrızm – bıznes pen ekonomıkanyń tutas salasy

Memleket basshysy týrızm salasynyń damýyna arnaıy toqtaldy. Jergilikti jerdegi respýblıkalyq jáne halyqaralyq is-sharalar óńirlerdiń týrıstik áleýetin arttyrýǵa yqpal etetinin aıtty. Onyń aıtýynsha, bıyl Tarazda ótetin «Dostastyq jármeńkesi» osyndaı jobanyń biri bol­maq. Jármeńkege kóptegen eldiń qolónershi­leri men aýyl sharýashylyǵy mamandary shaqyryldy. Bul is-shara seriktes eldermen ekonomıkalyq baılanysymyzdy odan ári kúsheıtedi.

«Sonymen qatar eń kóne saýda jáne mádenıet ortalyǵynyń biri Taraz qalasynyń bedelin arttyra túsedi, oblysqa jańa ınvestısııa tartýǵa jáne týrısterdiń kóptep kelýine septigin tıgizedi. Jalpy, ár aımaqta jurtshylyq asyǵa kútetin ári dástúrge aınalǵan osyndaı mańyzdy mádenı-týrıstik is-sharalar ótip turady. Ony negizinen demeýshilerdiń qarajaty esebinen uıymdastyrǵan jón. Is-sharalardy jyl boıy jalǵasatyndaı etip birkelki bólý, brend retinde qalyptastyryp, jarnamalaý qajet. Árbir oqıǵa buqaralyq aqparat quraldary arqyly kórsetilip, el ishinde jáne shetelderde jurt nazaryna iligýge tıis. Munyń bári adamdardyń aımaqtarǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, týrızmdi damytýǵa múmkindik beredi.

Týrızm – bıznes pen ekonomıkanyń tutas salasy. Mamandardy daıarlaý qajet. Tabıǵı baılyǵymen, jan-janýarlar dúnıesimen búkil álemge tanymal elimiz­diń bıologııalyq áralýandyǵyn qorǵaý aıryqsha mańyzdy mindetke aınaldy. Keshe jumys seksııasy kezinde «Aýyl» partııasynyń ókilderi kıikter týraly másele kótergenin bilemin. Aımaqtar­daǵy sharýalardan da osyǵan qatysty ótinish­ter-hattar kelip jatyr. Ruqsatsyz ań aýla­ǵan­darǵa jazany kúsheıtý úshin meniń bastamam­­men 2019 jyly zańnamalyq sharalar qabyldandy. Osy jáne basqa da jan-jaqty sharalardyń nátıjesinde elimizdegi kıik sany kúrt artty. Qazir olarǵa joıylyp ketý qaýpi tónip turǵan joq.

Biraq endi basqa másele týyndady. Aýyl sha­rýashylyǵy zardap shegip jatyr. Epızo­otııalyq ahýaldyń da kúrdelenip ketý qaýpi bar. Jalpy, ekojúıege túsetin salmaq artty. Úkimetke bilikti mamandardy jumyldyra otyryp, osy máseleni jan-jaqty zerdeleýdi jáne baıypty sheshim qabyldaýdy tapsyramyn», degen Prezıdent Balqash kóliniń aınalasynda Turan jolbarysynyń popýlıasııasyn qalpyna keltirý bastalǵanyn, kelesi kezekte ilbisterdi saqtap, onyń sanyn kóbeıtý kerektigin aıtty.

«Adamzattyń búldirgi is-áreketiniń kesirinen Kaspıı ıtbalyǵy, qyzǵylt qoqıqaz jáne basqa da erekshe jan-janýarlar men ósimdikter álemine qater tónip tur. Ashy da bolsa shyndyq – osy. Biz tabıǵattyń osy bir syıyna barynsha nazar aýdaryp, ony saqtaı bilýimiz qajet. Sondyqtan Halyqaralyq bıologııalyq áralýandyqty qorǵaý qoryn qurý kerek dep sanaımyn. Men Memleket basshysy retinde bul aýqymdy jumystyń mańyzy orasan zor ekenin kórsetý úshin osy qoǵamdyq uıymǵa ózim jetekshilik etýge daıynmyn.

Buǵan qosa biz taǵy bir qazynamyz – tazyny halyqaralyq tizimge engize alǵanymyzdy aıta ketkim keledi. Ań aýlaıtyn aıryqsha qasıetteri bar qazaqy ıttiń tuqymyn endi búkil álem biledi. Jaqynda men Parıjde Elıseı saraıynda boldym. Fransııa Prezıdenti Emmanıýel Makronǵa syılaǵan qos tazyny kórdim. Fransııalyqtar tazy­lardyń erekshe qabiletine tánti», dedi ol.

 

Áleýmettik máseleler – qashanda basty nazarda

Memleket basshysy óziniń tapsyrmasymen eki jyl buryn «Jaıly mektep» ult­tyq jobasy bastalǵanyn aıta kele joba­nyń negizgi maqsaty mekteptegi oryn tap­shy­lyǵyn joıý, sondaı-aq apatty jáne úsh aýy­symdy mektepter máselesin sheshý bolǵa­nyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, Aqmola oblysy ulttyq joba boıynsha salynatyn barlyq mekteptiń qurylysyn birinshi bolyp aıaqtaǵan. Aımaqta 12 myńnan asa oqýshyǵa arnalǵan jańa bilim oshaqtary ashylǵan. Al basqa oblystarda qurylys barysy máz emes.

«Bıyl elimizde 500 myń oqýshyǵa arnalǵan 200-den asa mektep salynady. Myna jaıtty qaperde ustaǵan jón: barlyq jerde tek «Jaıly mektep» jobasy aıasynda mektep salý mindetti emes. Sapaly salynǵan qarapaıym mektepterge de suranys joǵary. Jýyrda Taldyqorǵanǵa bardym. Ondaǵy qazaq mektebi qarapaıym bolsa da tartymdy. Osyndaı mektepterdi barlyq jerde salý kerek. О́ıtkeni «Jaıly mektep­ter» aıtarlyqtaı qymbat, ony ár oblysqa sa­la berýdiń qajeti de shamaly. Úsh jylda 1 300, sonyń ishinde aýyldaǵy 900 bilim ordasyn jańǵyrtý qajet. Jańa oqý jylyna deıin memlekettik jáne jekemenshik mekteptiń barlyǵy balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin arnaıy quraldarmen jabdyqtalýǵa tıis», dedi Prezıdent.

Sonymen qatar ol el boıynsha medısına ınfraqurylymyn barynsha damytý jumystary jalǵasatynyna toqtaldy. Osy jyldyń sońyna deıin «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda 188 medısına nysany salynbaq. Rıd­der­de kópbeıindi aýrýhanany, О́skemende gema­tologııa ortalyǵyn, Aqtaýda je­del jár­dem stansasyn, Almatyda Juqpaly aýrý­lar ulttyq ǵylymı ortalyǵyn, Astanada Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń jańa ǵımaraty paıdalanýǵa beriledi. 2026 jyly 32 aýdandyq ortalyq aýrýhanany jańǵyrtýdy, sondaı-aq Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystaryndaǵy aýrýhanalardy salyp bitirýdi tapsyrdy.

Buǵan qosa Prezıdent turǵyndarǵa, ásirese áleýmettik jaǵynan osal toptaǵy azamattarǵa baspananyń qoljetimdi bolýy turmys sapasynyń jaqsarǵanyn bildiretin negizgi kórsetkish ekenin aıtyp, byltyr memleket osy sanattaǵy adamdar úshin 21 myńǵa jýyq páter satyp alǵanyn jetkizdi. Erekshe qajettiligi bar adamdarǵa arnalǵan zamanaýı ońaltý ortalyqtary boı kótergenine, basqa da qalalarda osyndaı ortalyqtar ashý qajettigine, árbir oblys ortalyǵynda erek­she qajettiligi bar, sonyń ishinde aýtızm­ge shaldyqqan balalardy ońaltý jáne damytý ortalyqtaryn qurý kerek ekenine toqtaldy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, Ulttyq quryltaıdyń otyrystaryn ár oblysta ótkizýdiń utymdy tusy bar. Alqaly jıynda aımaqtyń damýyna qatysty ózekti máseleler de qaralady. Memleket basshysy Aqmola oblysyndaǵy keıbir bastamalar men jobalarǵa nazar aýdardy.

«О́zderińiz bilesizder, men 2025 jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııaladym. Bul – kásiptik jáne tehnı­ka­lyq bilim berý salasyn jańǵyrtýǵa jáne jumys­shy mamandardyń qoǵamdaǵy bedelin art­tyrýǵa arnalǵan mańyzdy sheshim. Jas­tar­dyń múmkindigin arttyryp, kásibı baǵyt-baǵdar berýge basa nazar aýdarý qa­jet. Olardyń suranysqa ıe jumysshy maman­dyqtardy meńgerýine jaǵdaı jasaý kerek. Bul – óńir basshylarynyń báriniń mindeti.

Jastardyń zaman talabyna saı bilim alýyn qamtamasyz etý úshin Úkimet pen oblys ákimdigi Qosshy qalasynda halyqaralyq deńgeıdegi kolledj ashýy kerek. Qalanyń Astana irgesinde turǵanyn jáne turǵyndarynyń sany tez ósip kele jatqanyn eskersek, bul – óte ózekti másele.

Qazirdiń ózinde alys-jaqyn shetelderge keńinen tanymal Býrabaı jeriniń mol múm­kindikteri bar. Osy kýrorttyq aımaq­ty damy­týdyń 2029 jylǵa deıingi keshen­di jos­­pary qabyldandy. Ony júzege asyrý úshin shamamen 140 mlrd teńge bólinedi.

Eń aldymen Shýchınsk-Býrabaı kýrort­tyq aımaǵyndaǵy ınfraqurylymdy da­mytý qajet. Barlyq ekologııalyq talap­tar qatań saqtalýǵa tıis. Týrısterge álemdik standarttarǵa saı qyzmet kórsetilýi kerek. Jańadan salynatyn Kongress-ortalyq Býrabaıdyń betkeustar orny bolýy qajet. Ortalyq iske qosylatyn bolsa, demalys aıma­ǵyna jurttyń qyzyǵýshylyǵy da arta túsedi. Sondaı-aq týrıstik maýsymnan tys ýaqytta adamdar kóptep kele bastaı­dy. Úkimet pen ákimdikke osy máseleni tyńǵy­lyqty qarastyrýdy tapsyramyn», dedi ol.

 

Klýbtyq fýtbolǵa bıznes retinde qaraý kerek

Qasym-Jomart Toqaev sporttyń túrli salasyn, ásirese, qysqy sporttan ulttyq quramalardy daıarlaý úshin óńirdegi sport bazalaryn damyta berý kerek ekenine de arnaıy kóńil aýdardy. Onyń aıtýynsha, elimizde fýtboldy damytýǵa basa mán berý kerek. Demeýshiler qarjysy esebinen oblystyq stadıondardyń kópshiligin jańǵyrtý qajet nemese jańa fýtbol stadıondaryn salýdy qolǵa alǵan jón.

«Árbir oblys, aýdan ortalyǵynda, kent pen aýylda balalarǵa arnalǵan fýtbol alańy bolýǵa tıis. Bul – aldaǵy eki jyldyń mindeti. Onyń oryndalýyn tekseremiz. Sonda ǵana biz búkil álemge tanymal ári áleýmettik, buqaralyq sport sanalatyn osy oıyndy jańa deńgeıge kótere alamyz. Balalardy, jasóspirimderdi fýtbolǵa qyzyqtyrý arqyly lýdomanııa, nashaqorlyq máselesin birshama sheshýge bolady. Osy salaǵa jaýapty mınıstrlik, Fýtbol federasııasy, jergilikti atqarýshy organdar, kásipkerler klýbtyq fýtboldy kommersııalandyrýǵa naqty kirisýi kerek.

Klýbtar oblystyq bıýdjetterge ǵana arqa súıemeı, shetelderdegi sekildi ózderi de tabys tabýdy úırenýi kerek. Sondyqtan men kásipkerlerdi klýbtyq fýtbolǵa bıznes retinde qaraýǵa shaqyramyn. Fýtbol klýbtary jekemenshikke ótpeı, is alǵa bas­paıdy. Bul – álemdik tájirıbe. Klýbtar jekemenshik bolsa, shetel sportshylaryn shaqyrý quqyǵyna ıe bolady.

Sportty nasıhattaý, ony ásirese balalar men jasóspirimder arasynda dáripteý – ult saýlyǵynyń kepili. Keıingi jyldary memleket qoldaýynyń nátıjesinde balalar sporty qarqyndy damı bastady. Biraq bul – jetkiliksiz. Sondaı-aq bıznes ókilderi óskeleń urpaqty dene shynyqtyrýǵa jáne sportqa baýlý isine zor úles qosa alady dep oılaımyn.

Astanada shyǵarmashylyqqa arnalǵan úıirmelerdi de, jekelegen sport seksııalaryn da ashyp, kópke úlgi bolyp otyrǵan jekemenshik Balalardy damytý ortalyǵy bar. Bul tájirıbeni basqa aımaqtarda da qol­danǵan jón. Memleket barlyq aımaqta sport ınfraqurylymyn damytýǵa basa mán beredi. Bıyl Astanada Ulttyq sport ýnı­ver­sıtetiniń, Túrkistanda eskek esý sporty­na arnalǵan kanaldyń, Qyzylordada fýtbol stadıonynyń, Jetisý oblysynda dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń, Oralda erekshe qajettiligi bar adamdarǵa arnalǵan sport kesheniniń qurylysy aıaqtalady.

Bıyl Kókshetaýda kópfýnksıonaldy sport kesheniniń qurylysy bastalady. Bul Qazaqstanda teńdesi joq ortalyq bolmaq. Osy jobany arnaýly memlekettik qordan, ıaǵnı zańsyz aktıvterdi qaıtarý esebinen qarjylandyrý kerek. Úkimetke osy máseleni pysyqtaýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.

 

Elimiz «orta derjavaǵa» aınaldy

Qasym-Jomart Toqaev halyqara­lyq arenada buryn-sońdy bolmaǵan qaq­tyǵystar, ýshyǵa túsken senim daǵdarysy, qadir-qasıeti kete bastaǵan halyqaralyq quqyq, ekonomıkalyq shaıqastar qazirgi álemniń basty sıpatyna aınalǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, munyń bári jańa tehnologııalyq qalyp ornyqqan, mańyzdy resýrstar úshin talas-tartys kúsheıe túsken, óndiris jáne saýda-logıstıka baılanystary qaıta qurylyp jatqan, tehnogendik jáne tabıǵı apattar týyndaǵan kezeńge tuspa-tus kelip otyr. Bedeldi saıasatkerler men sarapshylar «dúnıe júzi jappaı berekesizdik jaılaǵan nemese bolashaǵy bulyńǵyr jańa zamannyń qarsańynda tur» degen pikir bildire bastaǵan.

«Demokratııalyq moraldyq delinip júrgen qundylyqtar, onyń ishinde LGBT kóptegen elge ondaǵan jyl boıy tańylyp keldi. Osyndaı jeleýmen halyqaralyq úkimettik emes qorlar men uıymdar kóptegen eldiń ishki isine negizsiz aralasty. Onyń túpki maqsaty bar bolǵany urlyq, ıaǵnı san mıllıardtyq bıýdjetti qaltaǵa basý eken. «Damý men demokratııa», «adam quqyqtary», «baspasóz bostandyǵy», «sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres» dep urandatyp júrgenderdiń báriniń derlik jeke baılyǵy jalaqysynyń mólsherine esh saı kelmeıdi. Sondyqtan Prezıdent Tramp bastaǵan Amerıka ákimshiliginiń jappaı qyzmet babyn asyra paıdalanýǵa qatys­ty oqıǵalardy anyqtaýǵa jáne «tuń­ǵıyq memleket» uǵymyna tán saıası eki­júz­dilikti áshkereleýge, dástúrli moraldyq qundy­lyq­tardy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan jumystary qoldaýǵa laıyq. AQSh-ta jasalyp jatqan sharýanyń bári búkil álemge tikeleı áser etetini barshaǵa málim», dedi ol.

Prezıdent jurtty saıası pragmatızmge shaqyryp, qoǵamda Zań men tártipti ornyqtyrý mańyzdy ekenin aıtty. Qazir álemde bolyp jatqan oqıǵalar bizdiń baǵdarymyzdyń durys ekenin kórsetip otyr. Sondaı-aq ulttyq múddemizdi qorǵaý úshin aldaǵy ýaqytta da utymdy ári baıypty áreket etýge shaqyrdy. Talaı zamannan kele jatqan ókpe-renishterden, ótkenge qur maqtanýdan jáne bárin orynsyz synap-mineýden arylý qajet ekenin aıtty.

«Kez kelgen máselede ózgelerdi aıyptap, qara bultty tóndire berýge bolmaıdy. Qoǵam sanasyndaǵy osyndaı qubylystar ultymyzdy ıdeologııalyq jáne mádenı turǵydan álsiretedi. Tipti elimiz qazirgi qatygez álemde ózgelerge jem bolýy múmkin. Bir sózben aıtsaq, bizdiń ulttyq oı-sana­myz myqty bolýy kerek. Jahandy belgisiz­dik jaılaǵan bulyńǵyr zamanda báse­ke­ge barynsha qabiletti bolý úshin bar­lyq jaǵynan kemel ult bolýymyz qajet. Bul – órkenıetti, ıkemdi, maqsatshyl jurt bolý degen sóz. Sondyqtan ult retinde alǵa basýǵa ne kedergi bolsa, sonyń bárinen arylyp, sapaly ult bolýǵa tıispiz», dedi.

Qasym-Jomart Toqaev elde qolǵa alyn­ǵan re­formalar eldiń damýyna zor serpin berge­nine, 2019 jyldan beri Qazaqstan ekono­mı­kasynyń naqty ósimi 15,5 paıyz bolǵanyna toqtaldy. Naqty aıtqanda, ishki jalpy ónim 288 mlrd dollarǵa jetti, al jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 46 paıyzǵa deıin artyp, 14 myń dollardan asty.

«Syrtqy saýda aınalymy 45 paıyzǵa jýyq ósip, 140 mlrd dollar boldy. Negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa bir jarym esege ulǵaıdy. Byltyr onyń kólemi 19 trln teńgeden asty. Investısııa bilim-ǵylym salasyna 5 eseden astam, kólik salasyna 3 esege jýyq, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmet kórsetý salasyna 3,5 ese kóp salyndy. 4 400 shaqyrymǵa jýyq avtokólik joldary salyndy jáne jóndeldi. Jańa temirjol jelileri paıdalanýǵa berildi. Ondaǵan óndiris orny iske qosyldy. Memleket aýyl eńbekkerlerin qoldaýdy barynsha kúsheıtti. Byltyr kúzde 27 mln tonna astyq jınap, rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdik», dedi Memleket basshysy.

Osy oraıda kásipkerlikti damytýǵa árdaıym basa nazar aýdarylatynyn, turǵyn úı qurylysynyń qarqyny edáýir ósip, byltyr 19 mln sharshy metr baspana paıdalanýǵa berilgenin aıtty. 2019 jyldan beri elimizde 250-den asa jataqhana salynǵan. Sonyń nátıjesinde oryn tapshylyǵy 6 ese qysqardy.

«Elimizdiń 90 myńnan asa azamaty shetelde oqıdy. Bul bizdiń qoǵamnyń ashyqty­ǵyn kórsetedi. Azamattarymyz demalý úshin shetelge jıi shyǵatyn boldy. Bizdiń kók tólqujatymyz álemdegi 92 memlekettiń aýmaǵyna vızasyz emin-erkin kirýge múmkindik beredi. Qazaqstan – halyqaralyq arenada zor qurmetke ıe memleket, bizdiń elimizdi «orta derjava» dep ataıtyn boldy. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsattary jónindegi Birikken Ulttar Uıymynyń aımaqtyq ortalyǵyn ashý týraly qarar qabyldady», dedi Prezıdent.

 

Úsh AES salynady

Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń keminde tórt salada orasan zor múmkindikteri bar ekenin jetkizdi. Atap aıtqanda, sıfrlandyrý isi men jasandy ıntellekt, kólik tasyma­ly, energetıka, agroónerkásip kesheni sala­larynda elimizdi qamtamasyz etip qana qoı­maı, aımaqtyq, tipti jahandyq aýqymda yqpalymyzdy júrgize alamyz. Bul qatarǵa adam kapıtalyn da qosýǵa bolady.

«Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntel­lektini qoldaný isinde elimiz zor jetistikke jete alady. Biz qazirdiń ózinde Birikken Ulttar Uıymynyń Elektrondy úkimettiń damý deńgeıi jónindegi reıtınginde 190 mem­lekettiń ishinen alǵashqy 25 eldiń qatary­na kirip turmyz. Biraq munymen shekte­lip qalýǵa esh bolmaıdy. Qazaqstanǵa kelgen sheteldikterdi mundaǵy elektron­dyq júıeniń aıtarlyqtaı damýy tańǵaldy­ra­dy. Joǵary tehnologııalar ekonomıkanyń jáne memleketti basqarý isiniń barlyq sala­syn damytýǵa tyń serpin berip, alǵa bas­taıdy. Úkimet ozyq sıfrlyq tásilderdi jáne jasandy ıntellektini jappaı engizý úshin qolaıly orta qalyptastyrýǵa arnal­ǵan jumysty eselep kúsheıtýge tıis.

Biz málimetterdi saqtaıtyn jáne óńdeıtin myqty jeli túzip, tehnologııalyq ónimderdi jappaı eksporttaýǵa kirisýimiz kerek. Sıfrlandyrý isin tabysty júrgizý jáne jasandy ıntellektini jappaı engizý elimizdiń energetıkalyq áleýetine tikeleı baılanysty. Álemniń sıfrlandyrý isine jáne jasandy ıntellektige negizdelgen jańa tehnologııalyq qalypqa kóshýi energııany kóp qajet etetin úderis ekenin túsiný kerek. Mundaı jaǵdaıda aımaqtaǵy jáne dúnıe júzindegi energııa tapshylyǵy úzdiksiz arta beredi. Sondyqtan Qazaqstan ózin elektr qýatymen tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, ony álemdik energetıka naryǵyna da eksporttaıtyn iri elge aınalýy kerek. Bul – ýaqyt talaby.

Azamattarymyz referendýmda birinshi atom elektr stansasyn salý týraly sheshimge qoldaý kórsetip, osy strategııalyq mindetti oryndaýǵa jol ashyp berdi. Bul qadam alys bolashaqtaǵy ahýal qalaı bolatynyn eskere otyryp, energetıka salasyn keshendi túrde, jan-jaqty oılastyryp damytý qajettigin kórsetedi. Másele elimizdiń energııaǵa degen qazirgi suranysyn qanaǵattandyrýǵa ǵana tirelip turǵan joq.

Biz úshin el ekonomıkasynyń ondaǵan jyl boıy qarqyndy damýyna berik negiz bolatyn jańa energetıka salasyn qalyptastyrýdyń strategııalyq mańyzy bar. Men dál sol sebepti Qazaqstanǵa bir emes, úsh atom elektr stansasyn salyp, aqyrynda tolyqqandy ıadrolyq klaster qalyptastyrý qajet dep esepteımin. Osy mindettiń aıryqsha mańyzdy ekenin eske­rip, men Prezıdent janyndaǵy Iаdrolyq energetıka agenttigin qurý týraly sheshim qabyldadym.

Biz gaz ben kómir óndirý isindegi múm­kindikterimizdi, sondaı-aq jańar­tylatyn qýat kózderiniń áleýetin tolyq paıdalanýymyz kerek. Buǵan keshendi kózqaras qajet. Jer kólemi jóninen álemde toǵyzyn­shy oryn alatyn elimizdiń, jalpy, kólik-tran­zıt salasynda zor múmkindikteri bar. Bul – aıryqsha nazar aýdarýdy talap etetin stra­tegııalyq baǵyt. Dúnıejúzi­lik saýda-sattyqqa tikeleı baılanysty bolǵandyqtan oǵan barlyq álemdik derjavalar kóńil bóledi. Qazir halyqaralyq qatynas kólik-logıstıkalyq baǵyttar men múmkindikterdi damytýǵa den qoıady. Bul ispen aınalysýǵa bizdiń geografııalyq ornalasýymyz yqpal etip otyr», dedi Prezıdent.

Sonymen qatar ol aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy qordalanǵan máselelerge, aldaǵy 10 jyl ishinde bıdaıdy tereń óńdep, daıyn ónim óndiretin jáne ony álemdik naryqqa shyǵaratyn eń úzdik on eldiń qataryna qosylýǵa tıis ekenimizge, azamattarǵa dúnıege kelgennen bastap ómir boıy járdem beretin tıimdi memlekettik qoldaý júıesi jumys isteıtinine toqtaldy.

«Ulttyq qor – balalarǵa» jáne «Keleshek» baǵdarlamalary, tegin orta bilim, kolledjder men joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa bólinetin óte kóp granttar – munyń bári óskeleń urpaqtyń qadamy nyq bolýyna septigin tıgizetin san alýan sharanyń bir bóligi ǵana. Adamǵa salynǵan ınvestısııa – memlekettiń eń senimdi ári durys salymy. Biz bilim-ǵylym, medısına, sport, kreatıvti ındýstrııa salalaryna qomaqty qarjy bólýdi jalǵastyra beremiz. Azamattardyń ózin jan-jaqty damytýy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz. Sebebi qazirgi zamanda jekelegen adamdardyń tabysty bolyp, baqýatty ómir súrýi naǵyz qýatty memlekettiń kórsetkishi sanalady.

Men joǵaryda atap ótken basymdyqtar, ıaǵnı iri ınfraqurylymdyq jobalar, sıfr­landyrý men jasandy ıntellekt, kólik tranzıti men energetıka, agroónerkásip sektory jáne adam kapıtaly Qazaqstannyń jańa álemdegi ornyqty damýyna jol ashatyn negizgi faktorlar bolatyny anyq», dedi Prezıdent.

 

Ishki saıasat tujyrymdamasy qajet

Plenarlyq otyrysta Ulttyq quryltaı­dyń birqatar múshesi sóz alyp, baıandama jasady. Májilis depýtaty Aıdos Sarym ishki saıasat pen ıdeologııa taqyrybynda sóz qozǵap, osy saladaǵy jeti másele boıynsha usynysyn ortaǵa saldy. Onyń birinshisi – ıdeologııanyń ornyqpaý sebepterin aıqyndaý men odan arylý.

«Osy kezge deıin elimizde birneshe ret ıdeologııalyq saıasat tujyrymdaýǵa talpynys jasalǵany belgili. Alaıda onyń kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolmaýyna postsovettik, postkommýnıstik ınersııa, qoǵamnyń etnodemografııalyq quramy, el qoǵamy men onyń aımaqtarynyń árkelkiligi, ıdeologııalyq narratıvterdiń árkelkiligi, ıdeologııa men shynaıy ómir, sóz ben is arasyndaǵy alshaqtyq sekildi sebepter kedergi boldy. Mysaly, uzaq jyldar boıy baılyqty, baı ataýlyny jamandyqtyń sınonımi dep túsingen qoǵam ishinde naryq týraly kereǵar pikirler qalyptasty. Bunyń keıbir qaıshylyqtary men sar­qynshaqtaryn áli kúnge deıin kórip kelemiz. Taǵy bir mysal. Búginde keńes zamanyn bir keremet taza, izgi kezeń degen jalǵan narratıv keń taraǵan. Al shyn máninde, bizdegi qylmys ta, qylmystyq sana da, jemqorlyq ta, paraqorlyq ta – keńestik kezeńnen bastalyp, jalǵasyp, údep ketken qubylystar. Olarǵa naryqtyq ekonomıkanyń nemese demokratııanyń qatysy shamaly.

Taǵy bir mysal. Qazaq ádebıeti men máde­nıetinde keńes kezeńinde qoldan jasalǵan «aýyl» men «qala» arasyndaǵy qaqtyǵys, aýyldyq pen qalalyq sana arasyndaǵy konflıkt áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi. Bul aýyldy qala dárejesine kóterý emes, qalany aýyl dárejesine túsirýge alyp keledi», dedi A.Sarym.

Májilis depýtaty ekinshi usynysy retinde ishki saıasat tujyrymdamasyn qabyldaýdy alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, kún ótken saıyn «Jańa memlekettik ıdeologııa qajet» degen syńaıdaǵy pikirlerdiń kóbeıýi men ıdeologııaǵa degen suranystyń artýy belgili bir tarıhı kezeńniń aıaqtalǵanyn bildiredi.

«Jalpy alǵanda el tarıhynyń jańa kezeńiniń «Biz kimbiz?», «Qaıdan shyqtyq?», «Qaıda bara jatyrmyz?», «Kim jáne qandaı bolýymyz shart?» degen suraqtardan bas­talýyn óz basym jaqsylyqqa joryǵym kelip otyr. Osy suraqtarǵa shynaıy ja­ýap bere alsaq, bolashaqtaǵy bolmysymyz­dy aıqyndap, qıyn kezeńderden, tarıhı synaq­tardan aman shyǵa alamyz. Osy sebep­ti kópshiliktiń talap-tilegin eskerip, Prezı­dentimiz keıingi úsh jylda aıqyndaǵan, úsh quryltaıda talqylanǵan, ýaqyt elegi men qoǵam talqysynan ótken ıdeologemalar men qundylyqtardy toptastyrǵan, kemi 2030 jylǵa deıingi ýaqytty qamtıtyn Ishki saıasat doktrınasy, ne konsepsııasy qabyldanýy kerek», dedi ol.

A.Sarym ıdeologııanyń saıasat pen máde­nıetti jalǵaıtyn ómirlik ózek, tabıǵı arna ekenin atap ótip, Memleket basshysynyń bastamasymen osy baǵytta birshama jumys atqarylyp jatqanyn tilge tıek etti.

«Sonyń biri – arhıvtik revolıýsııa. Prezıdent qurǵan memlekettik komıssııanyń uıǵarymymen 700 myńnan asa NKVD, KGB organdarynyń qujattary men isteri qupııasyzdandyryldy. Keıingi úsh jylda zulmat kezeńdegi el tarıhyna qatysta myńdaǵan qujat jarııalanyp, ǵylymı aınalymǵa endi. Tom-tom tarıhı qujattyq jınaqtar jaryq kórdi. Taǵy bir úlken jetistigimiz, elimizdiń jańa tarıhynda qazaq ǵalymdary tuńǵysh ret óz tarıhyn túgendep, ótkenin táýelsiz saralaýǵa múmkindik aldy. Qazaqstan tarıhynyń kóptomdyq akademııalyq tarıhyn jazýǵa búgingi tańda júzdegen otandyq jáne álemdik ǵalymdar tartylyp, belsendi jumys júrgizip jatyr. Bul qadamdar osy saladaǵy biraz suraqqa jaýap alýǵa tolyq múmkindik beredi», dedi Májilis depýtaty.

A.Sarym elimizdiń jańa ıdeologııasy ómir shyndyǵynan, ulttyń kúrdeli tarıhynan, saıası muraty men ekonomıkalyq múddesinen, jańa qoǵamnyń áleýmettik qundylyqtarynan týyndap, tabıǵı túrde órbýi shart ekenin tórtinshi usynysy retin­de jetkizdi. Onyń aıtýynsha, basty maqsat – Qazaq ulty men memleketiniń Táýelsiz­digi, zań men tártiptiń barshaǵa ortaq qaǵı­dat­qa aınalýy, elimizdiń bar salada óz-ózin qorǵaýǵa, jeri men rýhanııatyn qamtamasyz etýge daıyndyǵy.

«Bóten» men «jaqyn» deıtin uǵymdarǵa kelsek, aldaǵy jyldary qazaq eshkimdi jaý sanamaıtyn ıdeologııany ustanýy kerek. Ideologııa bireýdi jaý qylý nemese bireýden kek alý úshin jasalmaıdy. Negatıvtik motıvasııa erte me, kesh pe, barshany tyǵyryqqa tirep, bolashaqtaǵy soǵystarǵa jol ashady. О́zgeris, betburys energııasy syrtqa emes, ishke burylýy shart. Bizdiń túsinigimizdegi «jat» – burynǵy keıpimiz, arhaıkalyq bolmysymyz. Al «bóten» – keńestik, kommýnıstik, otarlanǵan sanamyz», dedi depýtat.

Sonymen qatar ol konstıtýsıonalızm, ınstıtýsıonalızm, konvensıalızm syndy jańa ıdeologııalyq úshtaǵan jaıynda da oı qosyp, árqaısynyń uǵymyna toqtaldy.

«Jańa kezeńdegi qazaq memleketiniń ıdeologııasy – birinshi qazaq rýhanııaty men tarıhynan sýsyndap, ult pen memlekettiń túbegeıli qundylyqtaryna negizdelýge tıis. Demek, osy tarıhı platformada elimizdiń zııaly qaýymy memleket janyna toptasyp, memlekettik qundylyqtardy shyn nıetpen nasıhattaýǵa jumylýy kerek. Sebebi bılik keledi, ketedi, al memleket, memlekettik qundylyqtar myzǵymaı saqtalyp, jalǵasyp jatýǵa tıis. Bul da bir modernızasııalyq joba aıasynda jasalatyn qoǵamdyq kelisimniń biri bolmaq. Osyndaı jumystarǵa elimizdegi negizgi saıası kúshter, ıaǵnı parlamenttik partııalar birinshi kezekte bastamashy bolýy kerek», dep sózin túıindedi A.Sarym.

 

Adam quqyǵyn qorǵaý – aıryqsha mindet

Plenarlyq otyrysta sóz alǵan Ulttyq quryltaı múshesi, qoǵam belsendisi, quqyq qorǵaýshy Aıgúl Orynbek bir kún buryn seksııa­lyq otyrystarda kóterilgen ózekti máse­le­lerge toqtaldy. Qazirgi tańda el ishin­de túrli qaıyrymdylyq qorlary kóbeıip ketkenin aıtqan ol halyqtan aqsha jınap júrgen túrli uıymdardyń barlyǵy birdeı adal jolmen júrip, shynaıy maqsattarǵa qyzmet etip jatqanyna senbeıtinin jetkizdi.

«Bir kúdikti jaıtqa toqtalǵym keledi: mysaly, «kaspıı qosymshasynda» 358 qaıyrymdylyq qory halyqtan elektrondy túrde jylý jınaý úshin tirkelgen eken. Tańdanarlyǵy sol – bul qorlardyń keıbiri tipti qandaı maqsatta jáne ne úshin qurylǵany belgisiz. Basshylary da kór­setilmegen. Keıbir qordyń ınter­­nette atqarǵan jumysy jaıynda esept­erin tappadym. Al dúkender men saýda sóre­lerindegi qaıyrymdylyq úshin qoıylǵan jáshikterdiń sanyn bilmeımiz. Kún sanap kóbeıip jatyr, biraq ol aqshanyń da suraýy joq. Elimizde tipti kúdik týdyratyn kúmándi qorlar arandatýshylar men radıkaldy toptardy qarjylandyrýy múmkin degen oımen memleketimizdiń bolashaǵyna, qaýipsizdigine alańdaımyn. Bul – shuǵyl sheshýdi qajet etetin eń basty másele», dedi ol.

Quqyq qorǵaýshy A.Orynbek adam taǵdyryna qatysty taǵy bir ózekti máselege toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Sot saraptamalary ortalyǵy Ádilet mınıstrligine tike­leı baǵynysty bolǵandyqtan, sarap­shy­lar­ǵa quzyrly organdar tarapynan qy­sym óte joǵary. Sonyń áserinen búginde zorlyq-zomby­lyq, fonoskopııalyq, fonogra­fııa­lyq, fılologııalyq, aýdıt qorytyn­dysy jáne taǵy da basqa saraptamalar kezin­de sybaılastyq áreketterine jıi jol beri­lip, zańdy belshesinen basý jaıttary kóbeıip ketken. Ol sot saraptamalaryn Ádilet mı­nıstrliginen bólip, Memleket basshy­sy­na ǵana esep beretin «Ulttyq quqyq­tyq sa­raptama ortalyǵy» retinde qurýdy usyndy.

«Ulttyq quryltaıdyń minberinde kóterilýi qajet taǵy bir másele – onlaın-nesıe men alaıaqtyq máselesi. Keıingi jyldary ekinshi dárejeli bankter usynatyn «onlaın-nesıelerdiń» qoljetimdiligi artyp, bul alaıaqtar úshin ońaı tabys kózine aınaldy. Ánsheıinde qarapaıym adamdar aqshaǵa shyn muqtaj bolyp bankke arnaıy baryp suraǵanda, «tóleýge tabysyńyz jetkiliksiz» nemese «nesıe tarıhyńyz qara tizimde» dep bere qoımaıtyn qoljetimsiz nesıeni, alaıaqtar «monıtor-ekrannyń» arǵy jaǵynda otyryp-aq op-ońaı alyp, oljaǵa kenele salatyny kúmán týdyrady. Munyń sebebi bank klıentteri derekteriniń alaıaqtardyń qolyna ońaı túsýinde dep oılaımyn. Oǵan qosa ınternet-alaıaqtyq ta jahandyq máselege aınalyp otyr. Biraq buny toqtatýdyń joldary qıyn emes» degen ol birqatar usynysyn jetkizdi. Atap aıtqanda, aldymen kıber qylmysker jábirlenýshini baılanystyratyn baılanys operatorlary ózderine júktelgen jaýaptylyqty sezinýge tıis.

«Máselen, ınternet alaıaqtar jalǵan, ıaǵnı tirkeýsiz nómirlerdi qoldanyp, óz qurbandaryna qońyraý shalady. Osy árekettiń bárin baılanys operatorlary kórip turyp, ony buǵattaýdyń ornyna eki jaqty bir-birimen baılanystyryp otyr. Sondyqtan memleketimizdegi uıaly operatorlardyń jaýapkershiligin «Baılanys týraly» zańmen mindetteýdi suraımyn», dedi zańger.

Sonymen qatar A.Orynbek Qylmystyq kodekstiń 423-babynda kózdelgen sotqa deıingi tergeý men jabyq sot otyrys­tary­nyń qupııalylyǵyn saqtaý máselesine Prezı­denttiń nazaryn aýdardy. Onyń aıtýyn­sha, atalǵan baptyń qoldanylýy advokat­tar men quqyq qorǵaýshylar úshin úlken kedergiler týdyryp, olardyń jumy­syn edáýir shektep otyr. Kóp jaǵdaıda mundaı máli­metterdi jarııalaý – ádiletsizdikti ásh­kereleý, zańsyzdyqtardy der kezinde toqtatý, sybaılastyq pen jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý maqsatynda jasalady.

«Sondyqtan bul áreket memlekettik nemese quzyrly organdardyń zańsyz áreket­terin ashýǵa, azamattardyń quqyq­taryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan bolsa, tergeý derek­terin jarııa etý qylmys retinde qarasty­rylmaý kerek dep esepteımin», dedi ol.

 

QQS – otandyq óndirýshilerdi qorǵaý tetigi

Ulttyq quryltaı múshesi, memleket qaıratkeri, ekonomıst Jaqsylyq Qulekeev memlekettik bıýdjettiń kiris bóligin ul­ǵaıtý maqsatynda elimizdiń salyq saıasa­tyn jetildirýge qatysty oılarymen bólisti. Onyń aıtýynsha, bıýdjetke neǵur­lym kóbirek qarajat tússe, soǵurlym memle­ket­tiń áleýmettik-ekonomıkalyq prob­lemalar­dy sheshý áleýeti arta túsedi. Al ke­risin­she jaǵdaıda qaltasy qalyńdar baıy­ǵan ústine baıyp, kedeılerdiń kedeılene berýine jol ashyla beredi. О́ńirler ara­syn­daǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq alshaq­tyq ul­ǵa­ıyp, eldiń saıası tutastyǵyna qaýip tónedi.

«О́kinishke qaraı, elimizde jyl ótken saıyn bıýdjetke túsetin salyqtyń kólemi ishki jalpy ónimmen salystyrǵanda tómendep bara jatyr. Mysaly, 2005 jyly bıýdjetke túsken salyq IJО́-niń 26 paıy­zyna teń bolsa, keıingi jyldary bul kór­setkish IJО́-niń 12-13 paıyzynan aspaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Bul – óte qaýipti úrdis. Osy másele meni ekonomıst retinde qatty tolǵandyratynyn jasyra almaımyn. Biz keıingi jyldary áleýmettik máselelerdi sheshýge erekshe ekpin berdik, sonyń arqasynda az qamtylatyn toptardy qoldaýǵa keń jol ashylýda. Árıne, bul barshamyzdyń kóńilimizden shyǵatyn jaıt ekeni belgili. Mysaly, bıyl respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵysy 25,7 trln teńgeni quraıtyn bolsa, sonyń 9,6 trln-y nemese 40 paıyzy, al jergilikti bıýdjetten bólinip otyrǵan 15,5 trln teńgeniń 54 paıyzy áleýmettik problemalardy sheshýge baǵyttalady. Osynyń bári memlekettiń áleýmettik máselelerdi sheshýdi aldyńǵy orynǵa qoıyp otyrǵanyn kórsetedi. Degenmen keıingi kezde qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty memlekettiń áleýmettik máselelerdi sheshýge qarajaty jetkiliksiz bola bastady. Sonyń saldarynan memleket ishki jáne syrtqy qaryzdy jyl saıyn ósirip jatyr. Qaryzǵa ómir súrýdiń qaýipti ekenin túsindirip jatýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Osy jaǵdaıdy jan-jaqty talqylaı kele Úkimet Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Salyq kodeksin jetildirý maqsatynda keıingi eki jylda úlken jumys atqardy. Sonyń biri – sońǵy kezde qoǵamda qyzý talqyǵa túsip otyrǵan usynys – ol bıýdjet kirisin ulǵaıtý úshin qosylǵan qun salyǵyn 12 paıyzdan 16 paıyzǵa deıin kóterý», dedi Ulttyq quryltaı múshesi.

J.Qulekeev bul bastamany óziniń qoldaǵanyn aıta kele, ekonomıst retinde onyń paıdaly jaǵyn túsindirip ótti. Onyń aıtýynsha, qosylǵan qun salyǵy – syrtqy saýda aınalymyn retteýdiń birden-bir tıimdi quraly.

«Mysal retinde Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saýda qatynasyn alaıyq. Reseı – bizdiń negizgi saýda seriktesimiz. Shetelden keletin ımporttyń 40 paıyzy osy eldiń úlesine tıesili. Eki memleket te ortaq keden aımaǵyna kiredi, demek taýar almasý kedendik baj salyǵynsyz atqarylady. Reseı ekonomıkasynyń áleýeti bizge qaraǵanda barlyq jaǵynan anaǵurlym kúshti. Sonyń saldarynan búginde bizdiń ishki naryqta reseılik taýarlar basym. Kóptegen otandyq óndirýshi osy jaǵdaıǵa baılanysty reseılik kásipkerlermen básekege túsýdiń qıyn ekenin eskere otyryp, quzyrly organdardan ishki naryqty arnaıy tehnıkalyq tosqaýyldar ornatý arqyly qorǵaýdy talap etip jatyr. Bul jerde qarapaıym sheshim tabý qıyn, sebebi tehnıkalyq kedergilerdi ornatý biryńǵaı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizgi qaǵıdalaryna qaıshy. Bul máseleni retteýdiń birden-bir zańdy joly – qosylǵan qun salyǵynyń mólsherin Reseıdegi jaǵdaımen teńestirý. Reseıde ol 20 paıyz, al bizde 12 paıyz. Osy eki stavkanyń arasyndaǵy alshaqtyq Reseı kásipkerlerine básekelestikte artyqshylyq beredi. О́ıtkeni elimizge taýar eksporttaý kezinde reseılik óndirýshiler QQS-tan bosatylady, al biz óz kezegimizde kelgen zattarǵa 12 paıyz mólsherinde salyq salamyz. Demek, reseılik taýar eksporttaý­shylar birden 8 paıyz basymdyqqa ıe bolady. Sondyqtan otandyq óndirýshiler úshin Qazaqstan men Reseıdegi qosylǵan qun salyǵy stavkalarynyń birdeı bolýy asa mańyzdy», dedi ekonomıst.

 

Dinı oqýdyń sapasyn qadaǵalaǵan jón

Ulttyq quryltaı múshesi, Qaraǵandy oblysy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi Bekzat Altynbekov jahandaný dáýirinde ulttyq salt-dástúrimiz ben mádenıetimizdi, til tazalyǵy men urpaq sabaqtastyǵyn saqtaýdyń mańyzyn aıta kele qazirgi toı ótkizý mádenıetindegi keleńsizdikterge toqtaldy. Onyń aıtýynsha, halyq túrli negizsiz joralǵylardy óz betinshe oılap tapqan. Toı-jıyndaǵy asabalardyń anaıy anekdot pen ebedeısiz oıyn ótkizýi, arasynda beıpil sózge erik berýi de – kóptiń shamyna tıip júrgen másele.

«Aqsaqaldar keńesi jergilikti óner adamdary jáne asabalarmen kezdesý ótkizip, kópshilik jıyndardyń tárbıelik mazmunyn arttyrý, til mádenıetin kóterý sııaqty máselelerdi talqylaýdy qolǵa aldy. Alaıda arnaıy bekitilgen etıkalyq ereje bolmaǵandyqtan, bul jumystardyń nátıjesi kóńil kónshitedi dep aıta almaımyz. Sondyqtan bul máselege qoǵamdyq baqylaý tetigin kúsheıtip, arnaıy etıkalyq ereje qabyldaý kerektigin basa aıtqym keledi. Atalar men ájeler mektebiniń ulaǵatyn kádege jaratýǵa tıispiz», dedi ol.

B.Altynbekov qazirgi kúrdelenip turǵan dinı ahýal da baıyppen talqylanyp, sheshilýge tıis ózekti másele ekenin aıtty.

«Meni áke retinde qoǵamdaǵy dinı ahýal alańdatady. Jastarymyzdyń jat aǵymnyń jetegine ketip, adasyp jatqany belgili. Osy keleńsizdiktiń jolyn kesý úshin elimizdegi dinı medreselerdegi oqý-tárbıe jumystaryn jetildirip, júıeleý qajet dep esepteımin. «Din memleketten bólingen» dep qol qýsyryp otyra bersek, ol kesel ýshyǵa beredi. Munyń bári bizdiń beıqamdyǵymyzdan shyǵyp otyr. Osy máselege memlekettik turǵydan zor mán berip, dinı oqý oryndardaǵy bilim sapasy men tárbıe jumystaryn qatań qadaǵalaý kerek. Osy oraıda Ulttyq quryltaıdaǵy áriptesim Qaırat Joldybaıuly dinı mamandar qyzmetin lısenzııalaý múmkindigin, dinı mazmundaǵy ádebıetterdi arnaıy dúkenderde satý boıynsha usynystaryn ortaǵa saldy. Sonymen qatar keıbir medreselerdiń qarjylandyrý máselesin de nazarǵa alǵan jón dep esepteımin. Mine, osy jaıttardy ońtaıly sheshý joldaryn birlese qarap, jumyla sheshim qabyldaıtyn ýaqyt jetti», dedi ol.

Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi plenarlyq otyrysynda budan bólek Qostanaı avtomobıl kóligi kolledjiniń dırektory Dmıtrıı Pavlenko naryq suranysyna oraı tehnıkalyq bilim berý, sonyń ishinde memlekettik tilde oqytý máselesine toqtalsa, Ulttyq quryltaı múshesi, «Team Qazaqstan» jobasynyń jetekshisi Oljas Súleımen jastar máselesi jaıynda birqatar ózekti máseleni qozǵady. Sonyń qatarynda shetelde oqyp júrgen, jumysqa barǵan jastarymyzdyń jaǵdaıy memleket nazarynda bolýy kerektigine toqtaldy.