Keıingi kezde azamattardyń jeke derekteriniń jarııa bolyp ketý faktileri jıilegen. Alaıaqtar da jasandy ıntellektini óz maqsatyna qaraı yńǵaılap aldy. Bul – elimizdegi ǵana emes, dúnıejúzindegi túıtkildi másele. Osyǵan baılanysty, qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyqtyń mańyzy burynǵydan da arta tústi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda: «Qazir qarjy jáne ekonomıka negizderin bilý, qarapaıym sıfrlyq daǵdylardy meńgerý asa mańyzdy bolyp tur. Mektepterde, joǵary oqý oryndarynda qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyq negizderin úıretetin bilim baǵdarlamasyn engizý qajet. Bul jumysty Úkimet qarjy salasyn retteý organdarymen birge atqarýy kerek», dedi.
Silteme san soqtyrady
Alaıaqtan aıla artylmaıdy. Olardyń eń kóp qoldanatyn ádisiniń biri – fıshıng, ıaǵnı jalǵan siltemeler arqyly aldaý. Kıbershabýylshylar bank, poshta qyzmet nemese memlekettik mekemeler atynan jalǵan habarlama taratyp, Telegram, «WhatsApp» sekildi messendjerler arqyly kúmándi siltemeler jiberedi. Mundaı siltemeni basqan adamnyń jeke derekteri op-ońaı anyqtalady. Qaskóılerge keregi de sol. Qajetti málimetti qolyna túsirgen soń bank kartalaryn buzyp, shottaǵy qarajatty jymqyrady. «Kaspi.kz» qosymshasy da osyny qatań eskertedi, dálirek aıtsaq jalǵan siltemege ótip, san soǵyp qalýdan saqtandyrady. О́ıtkeni qazir qoı terisin jamylǵan qasqyr sekildi, «Baıqaýǵa qatysyp jatyrmyn, maǵan daýys berińizder» dep tanysyńyzdyń atynan habarlama jiberetin alaıaqtar kóp. Olar keıin paraqshańyzdy buǵattap alǵan soń, sizdiń stılıstıkańyzdy zertteıdi, qaı salanyń adamy ekenińizdi anyqtaıdy. Soǵan saı telefonyńyzdaǵy barlyq nómirge birdeı habarlama taratyp shyǵady. Osylaısha, senimdi hám jalynyshty jazylǵan hatyńyzǵa kúmándanbaǵan janashyr jaqynyńyz kórsetilgen kartaǵa aqshasyn aýdarady. Jaqynda osyndaı oqıǵaǵa tap bolǵan Gúlnur Sapar esimdi stýdent alaıaqtardyń aılasyna túsip qala jazdaǵanyn aıtady.
«Bir kúni «WhatsApp» arqyly muǵalimim «Úzdik oqytýshy baıqaýyna qatysyp jatyrmyn. Maǵan daýys berińiz» degen siltemeni jiberdi. Ony senimdi adamnan kelgen soń esh kúmánsiz ashtym. Biraq kóp uzamaı «WhatsApp» buǵattalyp, múldem kire almaı qaldym. Osy jaǵdaıdan keıin alaıaqtardyń qalaı áreket etetinin, odan qalaı saqtaný kerektigin túsindim. Birinshiden, «WhatsApp»-tyń qaýipsizdik baptaýlaryna kirip, «Eki satyly tekserý» (Two-step verification) fýnksııasyn ornatyp qoıǵan durys eken. Sodan soń «WhatsApp Web»-ti kompıýterde ashyq qaldyrmaý kerek. Meniń qurylǵym buǵattalǵan soń «support@whatsapp.com» degen poshtaǵa mán-jaıdy túsindirip hat jazdym. Dereý máseleni sheship berdi. Jalpy, bul oqıǵa maǵan úlken sabaq boldy. Endi kez kelgen siltemeni muqııat tekseremin jáne qaýipsizdik parametrlerin qosyp qoıdym», deıdi ol.
«Shuǵyl aqsha kerek!»
Hakerlerdiń taǵy bir klassıkalyq ádisi – adamdardyń akkaýntyn buzyp kirip, tanystarynan aqsha suraý. Biraq bul jolǵysynda alystan oraǵytyp, «baıqaý», «silteme» dep bıpazdap otyrmaıdy. «Maǵan shuǵyl aqsha kerek, keıin qaıtaryp beremin», dep tyǵyryqqa tireıdi. Jábirlenýshi jaqyny dep senip, qarajat aýdarǵan soń, alaıaq izin sýytady. Mundaı jaǵdaıda aqsha aýdarmas buryn adamnyń ózimen tikeleı habarlasyp, jaǵdaıdy naqtylaý qajet.
Kıbershabýyldyń osyǵan uqsas taǵy bir túri – telefon arqyly aldaý. Bul ádiste alaıaqtar bank qyzmetkeri, polısııa nemese salyq organy ókili bolyp qońyraý shalyp, shotyńyzdan kúmándi operasııa anyqtalǵanyn habarlaıdy. Adamdy úreıge salyp, shuǵyl áreket etýdi talap etedi, tipti «jyldamdatyńyz» dep sastyrady. Sonyń saldarynan, jábirlenýshi óz erkimen bank kartasynyń málimetterin nemese SMS-kodyn aıtyp qoıady. Jalpy, mundaı jaǵdaıda mynany eskerý kerek. Bank qyzmetkerleri nemese memlekettik organdar eshqashan telefon arqyly karta málimetterin, SMS-kodtar men PIN-kodtardy suramaıdy. Eger olar sizden osyndaı aqparat talap etse – bul alaıaqtyq. Al eger alaıaqtarǵa jeke málimetińizdi berip qoıǵan jaǵdaıda, bankke dereý habarlasyp, kartany buǵattaý qajet. Osyndaı kıbershabýyldar týraly «1414» nemese «102» nómirine habarlasqan jón.
«Memlekettik tehnıkalyq qyzmet» aksıonerlik qoǵamy jaqynda ǵana «+870 dep bastalatyn nómirden habarlassa, almańyz, qaıta qońyraý shalmańyz» degen úndeý jarııalaǵan edi. Mamandar bul kodtardyń teńizde, áýede jáne shalǵaı aımaqtarda qoldanylatynyn anyqtaǵan. Alaıda alaıaqtar osy nómirlerdiń otandyq nómir uqsastyǵyn paıdalanyp, turǵyndardy aldaýǵa kóshken. Sol úshin jeke aqparatty, SMS kodtaryn nemese bank kartasynyń derekterin eshkimge bermeýdi eskertedi.
Qupııasózge mán bergen jón
Kúndelikti qoldanatyn uıaly telefon tek baılanys quraly ǵana emes. Qurylǵyda onyń ıesi jaıynda málimet kóp. Sol sebepti Aqparattyq qaýipsizdik salasynyń sarapshysy Medet Týrın telefonǵa qandaı da bir qosymsha ornatpas buryn nemese siltemege ótpes buryn onyń qaýipsizdigin tekserip alýǵa keńes beredi.
«Azamattar eń bastysy kıbergıgıena uǵymyn túsinse deımin. Bul bir qaraǵanda tym qarapaıym erejeler. Máselen, belgisiz faıldy júktegen sátte qurylǵyǵa vırýs enedi. Keıbir vırýstar kompıýterdi buǵattap, ony ashý úshin aqsha talap etedi. Sondyqtan belgisiz baǵdarlamalardy júktemeý jáne antıvırýs júıesin jańartyp otyrý mańyzdy. Odan bólek, qoǵamdyq Wi-Fi jelilerinde saqtyq tanytý qajet. Qupııasózge de muqııat bolǵan jón. Mysaly, «Password», «123456», «111111», «123123» sekildi qupııasózder eń jıi qoldanylady. Osylaısha, hakerler men alaıaqtardyń jumysyn ózimiz jeńildetip beremiz. Taǵy bir eskertetin nárse, kóptegen jalǵan ınternet-dúkender arzan baǵamen taýar usynyp, aldyn ala tólem talap etedi. Aqsha túskennen keıin satýshy izim-ǵaıym joǵalady. Sol sebepti senimdi ınternet-dúkenderden ǵana saýda jasap, tólemdi taýar alǵannan keıin jasaý kerek», deıdi sarapshy.
Búginde kıbershabýyldar tek eresekterge ǵana emes, jastar men oqýshylarǵa da qaýip tóndirip jatyr. Osyǵan baılanysty qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyq árbir azamatqa, sonyń ishinde mektep oqýshylaryna da aýadaı qajet.
Qarjylyq saýat artady
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń resmı málimetinshe, oqýshylardyń qarjylyq jáne sıfrlyq saýatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan oqý baǵdarlamalary jasaqtalǵan. Qazir 1-4-synyptar oqıtyn «Dúnıetaný» páninde aqsha, eńbek, tabys taqyryptary qamtylady. Al 5-9 jáne 11-synyptarda «Jahandyq quzyretter» kýrsy aıasynda qarjy, ekonomıka negizderi oqytylady. Sonymen qatar 10-11-synyptarda «Kásipkerlik jáne bıznes negizderi» páni arqyly oqýshylar ekonomıkalyq bilim alady.
Jańa bilim berý standartyna sáıkes, bıyldan bastap mektep baǵdarlamasynda qarjylyq saýattylyqtyń mazmuny kúsheıtilmek. Bul baǵytta Y.Altynsarın atyndaǵy ulttyq bilim akademııasy Qarjylyq monıtorıng agenttigimen birlesip, qarjylyq qaýipsizdik boıynsha arnaıy sabaqtar men beınesıýjetter ázirledi. Sonymen qatar pedagogterge arnalǵan «Mektepte qarjylyq saýattylyqty arttyrý ádistemesi» daıyndalyp jatyr.
Al «Sıfrlyq saýattylyq» páni qazir 1-4-synyptarda oqytylady. Osy sabaqta oqýshylar aqparattyq tehnologııalardy durys qoldanýdy, ınternettegi qaýipterdi tanýdy úırenedi. Bilim alýshylar 5-11-synyptarda «Informatıka» páninde baǵdarlamalaý, robottehnıka, jelilik qaýipsizdik negizderin meńgeredi. Jańa standartqa sáıkes, sıfrlyq saýattylyq daǵdylary negizinen barlyq oqý pánderine engizilip jatyr. Sonymen qatar jasandy ıntellekt, derekterdi qorǵaý jáne kıberqaýipsizdik máseleleri de qamtylǵan.
Endi qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyq mektepten bastalyp joǵary oqý oryndarynda da júıeli túrde oqytylmaq. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Narhoz ýnıversıtetiniń bazasynda «Qarjylyq saýattylyq negizderi» kýrsynyń baǵdarlamasyn ázirlegen edi. 2024–2025 oqý jylynan bastap, bul kýrs elimizdegi barlyq joǵary oqý oryndarynda engizilip jatyr. Sonymen qatar «Qarjylyq saýattylyq negizderi» páni «Aqparattyq júıeler», «Aqparattyq tehnologııalar jáne derekterdi qorǵaý», «Esepteý tehnıkasy jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etý» mamandyqtaryna mindetti pán retinde oqytylady. Al «Bıznes jáne quqyq», «Týrızm», «Áleýmettik jumys», «Ekonomıkalyq qaýipsizdikti quqyqtyq qamtamasyz etý», «Keden isi» sekildi mamandyqtarda bul pán tańdaý páni retinde oqytylady.
Jalpy, joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamalaryna «Qarjylyq saýattylyq», «Kredıttik táýekelderdi basqarý», «Jeke qarjyny basqarý», «Qarjylyq josparlaý jáne bıýdjetteý», «Qarjylyq táýekelderdi basqarý», «Kásiporyndardaǵy qarjylyq taldaý», «Basqarýshylyq sheshimder qabyldaý», «Áleýmettik kásipkerlik», «Shaǵyn kásiporyndardyń qyzmetin josparlaý» pánderi engizildi. Sonymen birge «Qoldaný salalary boıynsha sıfrlyq tehnologııalar», «Sıfrlyq modeldeý», «Kompıýterlik 3D modeldeý jáne vızýalızasııa», «Kompıýterlik grafıka» sekildi sıfrlyq saýattylyqty damytýǵa baǵyttalǵan pánder de bar.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr «Amanat» partııasynyń bazasynda «Jastarǵa arnalǵan qarjylyq saýattylyq» taqyrybynda 19 oqytýshy-jattyqtyrýshy arnaıy daıyndyqtan ótken. 155 tyńdaýshy qarjylyq saýattylyq boıynsha oqytý kýrsynda bilim alǵan.
2024–2025 oqý jylynan bastap, joǵary oqý oryndarynda Qarjy monıtorıngi agenttiginiń qatysýymen stýdentter arasynda qarjylyq qaýipsizdik boıynsha ulttyq jáne halyqaralyq olımpıadalar uıymdastyrý josparlanǵan. Bul saıystar stýdentterdiń qarjylyq saýattylyǵyn arttyryp qana qoımaı, olardyń alaıaqtardan qorǵana bilýine kómektesetini sózsiz.
Osy kúni qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyq jeke tulǵanyń ǵana emes, el ekonomıkasynyń turaqtylyǵy úshin de mańyzdy faktor. Sondyqtan mundaı pánderdiń oqý baǵdarlamasyna engizilýi – ýaqyt talaby. Qarjy saýatyn meńgergen stýdentter – sanaly tutynýshy, jaýapty azamat jáne bolashaqta ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolmaq.