Qyrymbek Kósherbaev – táýelsizdik jyldary jańarǵan, túlegen elimizdiń qalyptasyp damýyna aıanbaı atsalysqan eleýli tulǵa. Ol – azattyq jolynda qol bastaǵan Janqoja Nurmuhameduly batyrdyń tikeleı urpaǵy. Jalpy, biz Janqojanyń qaharmandyǵy men ósıetin ár kez esimizde ustaýymyz kerek. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Dúnıege kelgen ár adam qabiletine qaraı kúresker bolýy kerek» degen dana sózi – barshamyzǵa temirqazyq.
Qyrymbek Eleýuly Qyzylorda oblysynyń ákimi bolǵan kezeńdegi bir oqıǵa jadymda jańǵyrdy. Birde «Nur Otan» partııasynyń Qyzylorda bólimshesin basqaratyn Ibadýlla Dúısenbaıuly habarlasyp, oblys ákimimen kezdesý bolatynyn, soǵan Syr eli rýhanııatyna baılanysty usynystarymdy daıyndap kelýimdi eskertti. Kelesi kúni kezdesý ótti. Men Ǵylym akademııasy ádebıet jáne óner ınstıtýty shyǵarǵan 100 tomdyq «Babalar sózi» týraly aıta kelip, ǵalymdardyń endigi maqsaty osy bastamany áli de bolsa tolyqtyra berý ekenin, Syr óńiriniń babalar sózine enbeı qalǵan folklor muralaryn 3 tomǵa shaqtap baspadan shyǵarý kerektigin alǵa tarttym. Oblys ákimi bul qundy jumysty qoldaıtynyn jáne búginnen bastap iske kirisýdi, ózi de kitap basylyp shyqqansha qadaǵalap otyratynyn, jumys Baǵdat Káribozulynyń jetekshiligimen ádebıetshiler men tarıhshylardan jasaqtalǵan ǵalymdar tobyna tapsyrylatyn aıtty.
Sóıtip, biz 7-8 ǵalym «Syr boıynyń folklorlyq murasy» dep atalatyn 3 tomdyq ǵylymı eńbekti bastap ketkenbiz. Jumystyń negizgi mindeti – ańyz-áńgimeler, jyrlar, qıssalardy jınaý, zertteý, klassıfıkasııalaý, tekstologııalyq, redaksııalyq jumystaryn jasaý, qolda bar jınaqtalǵan ártúrli janrdaǵy shyǵarmalardy qaı óńirden, kimniń aýzynan jazylyp alynǵanyn naqty anyqtap zerdeleý. Mine, sol 3 tomdyqty 2020 jyly bastap, 2023 jyly bitirdik. Qazir ár tomy myń danadan turatyn qundy dúnıe Qyzylorda oblystyq kitaphana qorynda halyqtyń keregine jarap otyr. Aıta ketýimiz kerek, sol kezde Qyrekeń qoldamasa, mundaı rýhanı qazyna shyǵar ma edi, shyqpas pa edi? Jalǵyz bul mura emes, Syr eliniń rýhanııatyn damytýǵa qosqan onyń úlesi, eńbegi – ólsheýsiz.
Qyrekeńniń halyqpen qarym-qatynasyndaǵy adamgershilik pen qarapaıymdylyq – tabıǵı erekshe qasıetteri. Keıipkerimizdiń azamat retinde qalyptasýynda ákesi Eleý Kósherbaevtyń eńbegi zor. Qıyn-qystaý kezeńderde úsh aýdandy basqarǵan, elge degen ádildigimen, janashyrlyǵymen tanylǵan abzal azamat ulynyń boıyna el men jerge degen súıispenshilikti sińirip ósirdi. Halqymyzda «Tektiden tekti týady, tektilik jolyn qýady» degen danalyq sóz bar. Bul turǵydan alǵanda, Qyrymbek Eleýuly – naǵyz tektilerdiń tuqymynan. Onyń úlken atasy Kósherbaı aqsaqal – ataqty jylqyshy, Eńbek eri. Ol kisi óz dáýiriniń aqylgóıi, aýzy dýaly, oıy óreli bedeldi kisi bolǵan. Aqsaqal týraly Aral, Qazaly, Shalqar óńirinde búginge deıin nebir ańyz áńgimeler aıtylyp keledi. El arasynda «Kósherbaı aqsaqaldyń aldynan eshkim kese ótpegen» degen sóz qalǵany – osy qurmettiń belgisi. Qyrymbek Eleýuly – osy Kósherbaı aqsaqaldyń baýyrynda ósken súıikti nemeresi. Bul onyń jastaıynan úlkenderdiń taǵylymyn kórip, eldik ustanymdy boıyna sińirip óskenin ańǵartady. Qazaq dástúrinde áýlettiń danalyǵyn, úlgi-ónegesin jalǵaý tárbıe ınstıtýttarynyń biri bolsa, Qyrymbek Eleýuly – ata men áke tálimin qatar kórgen tulǵa.
Asyl anasy Dánesh – qazaqtyń mańdaıyna bitken ardaqty ulynyń biri Temirbek Júrgenovtiń etjaqyn qaryndasy. Osyndaı rýhanı týystyq urpaq tárbıesinde mańyzdy ról atqarǵany sózsiz.
Ákesi Eleý Kósherbaevtyń jóni bir bólek. Aq sóılep, ádildiginen aýytqymaıtyn, qyzmetke adal, óz zamanynyń zııalysy, isine óte muqııat, elge mańdaı terin sińirgen azamat edi. Qylyshynan qan tamǵan, din dese bas alatyn keńes ókimeti kezinde Qorqyt mazaryn saqtap qalýynyń ózi arda týǵan halqynyń uly Eleý Kósherbaevtyń qolynan ǵana keldi. Sol úshin ústinen Máskeý men Almatyǵa qansha aryz tústi. Búginde qanshama jurt táý etetin tarıhı orynǵa aınalǵan Qorqyt kesenesin tiktegen Elekeńniń batyldyǵy, alysty kóre bilgeni, arýaqty rıza etkeni – azamattyq pen eldik istiń úlgisi.
Qazirgi kezde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúre jolynyń boıynda eńsesi bıik Qorqyt ata kesheniniń jańǵyrýyna osy áýlettiń úlesi zor. Eleý Kósherbaevtyń uly, belgili qoǵam qaıratkeri Qyrekeń de zaman talabyna saı tarıhı oryndy jańǵyrtyp, murajaı, namazhana, qonaqúı sekildi nysandardy halyq ıgiligine usyndy. Qasıetti mekenniń tórinen oryn alǵan kesene ótken men búgindi jalǵap, ulttyq rýhymyzdyń asqaq rámizine aınalyp otyr.
Qyrekeń – Syr eliniń tarıhı, arheologııalyq jáne rýhanı baılyqtaryn zerttep-zerdeleýge zor úles qosqan azamat. Ol týǵan jerdiń tarıhy men taǵdyryna beıjaı qaramaı, óńir bolashaǵy týraly únemi tolǵanyp, ózekti máselelerdi sheship otyrdy. Zııalylarmen kezdese qalsa, týǵan ólkeniń ótkeni men keleshegi jaıynda tereń áńgimeler órbitip, eldik múdde tóńireginde oı bólisedi. Mysaly, Qyrymbek Eleýulynyń kóregendiliginiń bir dáleli – búginde Áıteke bı ataýyn alǵan burynǵy Qazaly aýdanynyń tarıhı ataýyn qaıtarýy der edik. Bul jóninde usynys aıtyp, «Syr boıy» oblystyq gazetine «Tarıhı ádilettilik bolar edi» atty maqala jarııalaǵanymyzda, qaıratker máseleniń sheshilýin retimen júıelegeni esimizde.
Taǵy bir baıqaǵanym, Qyrymbek Eleýuly – kól-kósir bilim ıesi. Ásirese halqynyń rýhanııaty degende qamshy saldyrmaıdy, quddy bir daıyndalyp júrgendeı kósile jóneledi, tolǵaýly da oıly áńgimeni ret-retimen ádemi baıandaıdy. Ádebıetshiniń emes, memlekettik qyzmetkerdiń álem ádebıetin, tarıhyn, álem halyqtarynyń salt-dástúrin sonshalyqty tereń bilýi – sırek kezdesetin jaǵdaı. Qyrekeń suńǵyla bilimin kez kelgen jerde kórsete bermeıdi, retine qaraı asqan mádenıettilikpen jetkizedi. Onyń tanymdyq áńgimesi tyńdaýshynyń kóńil kózin ashyp, qulaq quryshyn qandyryp qana qoımaı, salıqaly oıǵa keneltip, salqyn sabyrǵa shaqyrady.
Qyrymbek Eleýulynyń shyǵarmashylyq izdenisteri de – onyń tereń biliminiń, azamattyq ustanymynyń aıqyn kórinisi. Ol elimizdiń ótkeni, búgini, bolashaǵy týraly ózekti máselelerdi qozǵap, tarıhymyzdyń eń kúrdeli kezeńderin qozǵap qalam tartty. Sonyń jarqyn mysaly – jaqynda qolymyzǵa tıgen «Zulmat» atty eńbegi. Bul – aýyr taqyryp, ony jazý úshin asqan jaýapkershilik pen tereń bilim qajet. Kitap ataýynan-aq ańǵarylatyndaı, halyqtyń qasiretke toly jyldardaǵy taǵdyryn, sol dáýirdiń qanqasap shyndyǵyn zerdelegen týyndy oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. «Zulmatty» tolyq oqyp shyǵý da ońaı emes – júregiń syzdap, sanań san tarapqa ketedi. Mundaı kúrdeli taqyrypty tarıhshy da, ádebıetshi de emes, saıasatkerdiń jazýy – tańǵalarlyq ári quptarlyq jaǵdaı. Bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oıaý, halqyna janashyr Qyrymbek Eleýuly taqyrypty barynsha tereńnen qaýzap, jan-jaqty asha bilgen. Kitapta qazaq halqynyń basynan ótken zulmat jyldary týraly tyń derekter men salmaqty tujyrymdar az emes. Bul eńbek – tek tarıhı shejire ǵana emes, oqyrmandy oılandyrýǵa, ótkenniń qatelikterinen sabaq alýǵa shaqyratyn týyndy. «Zulmattyń» izin ala osy taqyrypty keńinen zerttegen jańa shyǵarmalar dúnıege kelerine senimimiz mol.
Qyrekeń halqymyzdyń qadirmendi perzentteri Ábdijámil Nurpeıisov, Zeınolla Qabdolov, Ábish Kekilbaev syndy danalarmen jıi pikirlesip, áńgimelesip turatynyn biletin edim. Qaıran Zeınaǵań Qyrymbek Eleýuly men Imanǵalı Tasmaǵambetovti erekshe yqylas pen rııasyz kóńilmen jaqsy kórýshi edi. Úıiniń tór qabyrǵasynda – tórteýiniń túsken sýreti ilinip turatyn. Akademık sol sýretke uzaq qarap, júzi bal-bul janyp: «Osy dosym men eki inim aman bolsynshy, Baǵdatjan!» dep baqytqa bólenip, janary jaınap ketetin. Bul da tegin emes, talant, daryn bir-birin tanıdy, sezedi. Qazaqtyń Qabdolovy atanǵan bizdiń uly ustazymyz «Qarapaıymdylyq – ulylyqtyń álippesi» degen sózdi jıi aıtýshy edi. Qyrymbek Eleýulymen Syr kezeńinde jıirek aralasqanymda ol kisiniń boıynan Zekeń aıtqan ulylyq pen qarapaıymdylyq úılesimin ańǵardyq.
Qyrekeńniń rýhanı serigi, súıgen jary, otbasynyń uıytqysy Gúlnar Mustafaqyzy – zııaly áıel zaty. Ol – Reseıde fılosofııadan dıssertasııa qorǵaǵan ǵalym Mustafa Mataev pen kórkem minezdi Aqzııa hanymnyń aıalap ósirgen perzenti. Kósherbaı babasynyń tektilik jolyn qýǵan shóberelerin, Eleý atasy men Dánesh enesiniń asyl nemerelerin dúnıege ákelip, áýlettiń analyq, danalyq dástúrin jalǵastyryp otyrǵan Gúlnarjannyń tálimi bólek.
Halqymyzdyń qadirli qaıratkeri, elshildigi, elshiligi, mádenıeti erekshe Qyrymbek Eleýuly el aǵasy kezeńinde de talaı ıgi isti júzege asyrady dep senemiz.
Baǵdat KÁRIBOZULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor