Bıyl – Alashtyń aıaýly da, arda aqyny Tumanbaı Moldaǵalıevtiń mereı jyly. Mahabbat jyrshysy, tabıǵat sáýletkeriniń toǵyzynshy asqaryn ulan-baıtaq jazıraly Otany, súıikti el-jurty dúbirletip ótkizýde. Qýantyp, súıinshilep kelgen kógildir kóktemniń laǵyl lebi týǵan dalasynyń aspanyn sharlap ketkendeı. Alys qıyrlardan qıqýlap asyǵyp jetken qanattylar da nebir sıqyrly sazdy áýezderin quıqyljytatyn sekildi. Iá-ıá... Dál sol Tumaǵań sózin jazǵan «Qustar áni»... Ile-shala júrekterde jattalǵan ásem áýezder birine-biri úzdiksiz ulasqan... Qulaq túbinde áldeqaıdan talyp estilgen saǵynyshty saryn qumyǵyp jańǵyrady. «Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi, Ánim, meni alysqa jetelersiń-jetelersiń...».
Ras. Halyq jazýshysy, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Fızýlı atyndaǵy Halyqaralyq túrki dúnıesi syılyǵynyń ıesi Tumanbaı aǵanyń beınesi sanamyzda óshpesteı qashalǵan ǵoı. Al onyń aty-jónin KazPI-ge túsken 1965 jyly ár kezeńdegi «Qazaq ádebıetinen» dáris júrgize bastaǵan ustazdarymnan estigen edim.
Birde kýratorymyz, ınstıtýttyń tól jarshysy sanalatyn «Pedagog» gazetiniń redaktory Tóken aǵaı kezekti dárisin kútpegen jańalyqpen bastady. Kóńil -kúıi de ádettegiden góri jadyrańqy:
– Stýdenttik alǵashqy aılaryń da zýyldap jatqandaı ma, qalaı? Sátin salsa aldaǵy senbide áıgili Áýezovtiń ózi maqtaǵan, bolashaqtarynan úlken úmit kútken, poezııa aspanynda egiz qozydaı jarqyrap qatar kóringen jas aqyndar Tumanbaı Moldaǵalıev pen Qadyr Myrzalıevti sendermen kezdesýge shaqyryp otyrmyz. Osy ádebıet keshiniń este qalatyndaı ótýine belsene atsalyssańdar.
Fılologııa fakýltetiniń úlken oqý zaly lezde lyq toldy. Júzderi bal-bul janǵan úlbiregen qyz-jigitter erekshe shat kóńildi. Shoq-shoq bolyp asyǵa jaıǵasýda. Artynsha stýdenttik tuńǵysh poezııa keshiniń bastalǵanyn aıǵaqtaǵan ásem vals yrǵaǵy zańǵaradaı zaldyń aspanyn kernep ketti. Bıik sahna tórinde sol kezdegi dúıim jurttyń aýzynan túspeıtin «Baqyt qushaǵynda» ánin shyrqaǵan qos ónerpaz... Ilki mezettegi saıabyrda ortaǵa shyqqan Tóken Ábdirahmanov aǵa jınalǵan jurtqa iltıpat ıshara bildirip, kesh qonaǵyn tanystyrǵan.
– О́zderińmen júzdesýge kelgen qadirli qonaǵymyz, myna talantty aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev te meniń shákirtim. О́ıtkeni onyń balaýsa jyrlaryna jol ashyp, aqyndyq saparyna sáttilik tilep, aq batasyn bergen bizdiń «Pıoner» jýrnaly bolatyn. Álginde jıynymyzdyń shymyldyǵyn ashqanda shyrqalǵan ádemi ánniń óleńin jazǵan Tumanbaı aǵalaryńdy ortaǵa shaqyralyq. Al osy «Baqyt qushaǵynda» atalatyn tamasha ánniń avtory – ózderińe málim Shámshi Qaldaıaqov. Ol da búgin osy keshke qatysýy kerek edi. Kele almady. Shymkentte ótip jatqan jastardyń óner festıvalinde júr eken. Kezinde ekeýiniń de tvorchestvosy jaıynda uly Muhtar Áýezovtiń ózi bıik baǵa bergenin bilesińder. Kánekı, endigi sóz tizginin Tumanbaı aqynǵa usynaıyq...
– Rahmet, Tóken aǵa! О́z basym qatty tolqyp turmyn. Osydan tórt-bes jyl buryn ǵana biz de stýdent bolyp sender sekildi aldyńǵy tolqyn aqyn-jazýshylardyń lebizderine yntyq kóńilmen qulaq túretinbiz, – dedi jan-jaǵyna baıyppen janar júgirtken jas aqyn qolyndaǵy eki-úsh japyraq qaǵazǵa tesilgen kúıi. Eń aldymen jeke maǵan baǵyttalǵan biraz saýaldar bar eken. Ret-retimen jaýap berip kóreıin. О́leńdi sodan keıin oqyǵanym durys shyǵar. Aıtpaqshy, Qadyr Myrzalıev aǵalaryńa da qoıylǵan suraqtardy baıqap qaldym. Ol dosym birge kelmekshi edi. Biraq... Salqyn tıgizip alypty... Sizderden keshirim ótinip jatyr.
– Biz de bala bolǵanbyz, – dep aýyr kúrsingen ol alaqanyndaǵy tildeı qaǵazǵa úńilgen. – Shynyn aıtý kerek. Bizdiń, dálirek jetkizsem meniń qurbylarymnyń shat-shadyman balalyq shaǵy bolǵan joq. Kózimizdi jyrtıtyp ashqan kúnnen bastap, ashqursaq kúı keshtik. О́ıtip-búıtip mektepke ilikkenimizde soǵys órti «burq» ete túskeni barshańa aıan. Emin-erkin kúlip oınaıtyn, alaqaılap jarq-jurq júretin kezderimiz óte az. Jalyndy jastyǵymyzdy soǵys jyldary urlady ǵoı. Joqtyq pen jetimdik ábden dińkeletti emes pe? Taǵdyrdyń ıirimine talaı ret batyp shyqtyq. О́tkendi eske alǵym kelmeıdi. Sender suraǵan soń amalsyzdan aıtyp turmyn. Oıymdy qysqa ǵana túıip beınelesem: «О́mirim – óleńim».
Biz oılanyp qaldyq. Stýdent kezinde-aq tuńǵysh óleńder jınaǵymen jurt nazaryn ózine aýdarǵan aqyn jigittiń ádebıet áleminiń tabaldyryǵyn qalaı attaǵany jónindegi áńgimesin de yntyǵa tyńdaǵanbyz. Budan tup-týra alpys jyl buryn Tumanbaı aǵanyń óz aýzynan estigen qalpynda jańǵyrtqandy jón sanadym.
– 1951 jyly QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine oqýǵa túskenimde aqyn bolam dep oılaǵan joqpyn. Áýezov leksııa oqıdy eken degendi estip, dokýmentimdi sol fılfakqa tapsyrdym. Jáne qazaq ádebıeti men tiline ózime jeti jyldyq mektepte sabaq bergen Ádil Namazbaev aǵamdaı muǵalim bolsam dep oıladym. Kim biledi, baǵym kóterilse, mekteptiń dırektory bolyp ketýim de múmkin-aý degen jasyryn qııal da mende joq emes edi. Gazet-jýrnalǵa shyǵyp júrgen aqyn aǵalardyń óleńderine qaraǵanda, meniń anda-sanda jazatyn jyrlarymnyń kórkemdik dárejesiniń tómen ekenin ishim sezedi. Sodan keıin de óleńimdi Edige dosymnan basqa eshkimge oqymaımyn. Edige de menen aqyn shyǵa qoıar dep oılamaıdy. Sóıtip júrgende úshinshi kýrsty da bitiretin ýaqyt taıady. Aýylda ózimmen birge úsh jyl oqyǵan Zına degen ýkraın qyzyna arnap bir óleń jazdym. Halyqtar dostyǵyn jyrlamaqshy bolyp.
«Esimde meniń esimde
Móldir qara kózderiń,
Birge oqyp ózińmen,
Birge oınaǵan kezderim.
Soǵys bitip anańmen
Qaıta kettiń Kıevke.
Tym bolmasa sonda men
Qalmadym bir súıip te», dep bastalatyn bes shýmaq óleńim sol tusta Almatyda jańa shyǵa bastaǵan «Kommýnızm tańy» (qazirgi «Jetisý») atty oblystyq gazetke shyǵa keldi. Men ol óleńdi redaksııaǵa hatpen joldaǵan edim. Sol bir qýanyshty kúnderi QazMÝ-dyń bir aýdıtorııasynda ádebıet keshi boldy. Ǵalym aǵamyz Beısembaı Kenjebaev óleń qurylysynan ǵylymı baıandama jasady. Sol baıandamada keıin QazMÝ-dyń stýdent aqyndary Erkesh Ibikenov, Járdem Toǵashev, meniń kýrstastarym Nurǵoja Orazov, Turap Aıdarovtar óleńderin oqydy. Jurt olarǵa qoshemetpen qol soqty. Keshtiń aıaǵyn ala Nurǵoja Orazov barlyqtaryna qarap: «Menimen birge bir bólmede jatatyn kýrstasym Tumanbaı Moldaǵalıev te óleń jazady. О́leńderi jaqsy. Biraq ózi uıalyp oqymaıdy», ep qarap tur. «Oqysyn», – dedi Másken apaı. — Oqysyn, – dedi Beısembaı aǵaı. «Oqysyn», – dedi Belgibaı aǵaı. Meniń sheginetin jerim qalmady. Nurǵojany kózimmen atyp, jurttyń aldyna shyqtym. Bir-eki óleńimdi qınala, qysyla turyp oqydym. Qorqyp kettim. Jurt qol soǵyp jatqan sııaqty. Erkesh menen keıin sahnaǵa shyǵyp, meniń oqyǵan óleńderimdi maqtady. Járdem Toǵashev ta jyly-jyly sózder aıtqandaı boldy. Másken Sarmýrzına apaı maǵan jyly kózben qaraǵan sııaqtandy. Sóıtip, sol bir kókek aıynyń shýaqty kúninde meniń óleńderim ózimmen birge oqıtyn dostarymnyń aldyna shyqty. Meni azapty da aýyr aqyndyq ómir kútip turǵanyn sol saǵatta bilmep edim, árıne.
Adam jady kompıýterden de jyldam-aý! О́z oıymdy quryqtaı almaı beımaza kúı keshken meniń mıyma jyr maıdanynyń jampozy jaıynda talǵamy bıik Ábish aǵa Kekilbaıulynyń kezinde qýana aıtqan júrekjardy lebizi orala berdi:
«Conaý 1957 jyly onyń «Stýdent dápteri» deıtin tunǵysh kitaby shyqty. Oǵan deıin saıasattan irgesi aýlaq jekelegen shyǵarmalar bolsa, bolǵan shyǵar. Biraq tutasymen saıasattan irgesin aýlaq salǵan kitaptar kezdespegen edi. «Stýdent dápteri» — bizdiń jyr ólkesine tuńǵysh ret qanat qaqqan jaqsylyq qarlyǵashy sııaqty edi. Keshe ǵana aýylda ósip, búgin astanaǵa kelgen ýyz jas jigittiń ýyljyǵan kóńil kúıin sol qalpynda jetkizgen kishkene kitap - óz ýaqytynda ádebıetke atymen sony tynys, tyń súrleý ákeldi. Kitap ashsa boldy, ne oqtyń astyna tap bolyp, ne zyryldaǵan stanoktardyń qasyna qamalyp, kók tútinge qaqalyp ósken qazaq oqyrmany, bir sát alma baýyn aralap kórgendeı, deni jaıylyp júre berdi...»
О́lmes-óshpes rýhanı muralary esimin asqaqtatyp, súıikti halqynyń alaqanynda terbetken jyr tumasy Tumaǵańmen ótken eń alǵashqy kezdesýdiń qas-qaǵymdyq sátterin osylaısha baıandadyq.
Sodan beri qansha ret sý qatyp, qansha ret sý aqty deseńizshi...
Totyqustyń qaýyrsynyndaı myń qulpyrǵan Tumanbaı Moldaǵalıev poezııasynyń palıtrasy mereı tasytyp, janar arbaıdy. Aqynnyń jarq-jurq oınaǵan shuǵylaly óleń baǵyn aralaǵan saıyn san qyrly, alýan syrly týyndylar birden baýrap alady. Súıispenshilikke, izgilikke, mahabbatqa toly jyr zereńin tóbeńe kótere simiresiń. Endi birde tátti muń muhıtyna súńgigendeı qıly-qıly kúı keshesiń-aý. Osy rette Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, kórnekti aqyn Temirhan Medetbektiń sybaǵaly sózi eske túsedi:
«Tumanbaı Moldaǵalıev qazaq lırıkasynyń koroli edi. Tula boıy tunyp turǵan sezim bolatyn. Ǵajaıyp mahabbat pen súıispenshilikten jaratylǵan jan. Onyń kóńil kúıin sherter názik te, laǵyl lırıkalarynan qus qanatynyń sýsyly, jeldiń ýili, sýdyń syldyry, japyraqtyń sybdyry, saǵattyń syrtyly estilip turady. О́mirdi óleńmen órnektegen, ony dúnıedegi tebirenister men terbelisterdiń aqyny der edim».
О́leńnen jaratylǵan Tumanbaıdyń jyr-destesinen bárin-bárin jolyqtyrasyń. О́ıtkeni onyń jyr-júreginen balqyp shyqqan myna bir syńar shýmaqqa zer salyńyzshy:
«Taryqqanda tabynarym – óleńim,
Jabyqqanda jalynarym – óleńim.
Barlyǵy da óleńimde saqtaýly –
Aqyn bolyp neni aıttym men, ne dedim».
Alyptardyń altyn úzigi, súleılerdiń suńǵyla sarqyty sanalatyn án-jyrdyń kenishi Kenen Ázirbaev atasynyń «Aqynǵa qara sózden óleń ońaı» degenindeı, eń basty maqsat-múddesin osylaısha órnektegen... Sezim selinen týǵan týyndylardyń qaı-qaısysy da jan dúnıeńdi terbep, ádemi álemge jeteleıdi.
Oıy ushqyr, qııaly baı, halqynyń súıikti aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev ádettegi qalamdas áriptesteri tárizdi kóptegen poemalar men dastandar jazǵany málim. Oraıly tusta esimizge túskenderin úkilep ataı ketkendi jón kórdim. Keıingi tolqyn – jas býynnyń bilgeni abzal. Ulttyq rýhymyzdy ár qyrynan jarqyratyp dáripteýge, keıingi lekti ata-baba jolyn áspetteýge, ótkenimiz ben bastan keshkenimizdi árdaıym qasterleýge úndeýge baǵyt-baǵdar silteıtin aqyn muralarynyń orny alabóten. « Ákemmen syrlasý», «Atanbaı Ata», «Qyran dala», «Qarasaı batyr», «Ferýza týraly jyr», «Altaı – Ospan», «Barmysyń jer betinde, baýyrlasym», «Álııa, ápke», «Dúısenbi aqyn», «Áltaı apke», «Saǵynǵanda anamdy» t.b. kesek shyǵarmalarynan avtordyń qalyptasqan oqshaý ózindik qoltańbasyn ańǵaramyz.
...Myna qyzyqty qarańyz. Aqyn aǵanyń ózi jyrlaǵandaı, zýlaǵan kúnder bizdi tórt jyldan keıin bir shańyraqtyń astynda qaıta qaýyshtyrdy. Úshinshi kýrsty bitirer-bitirmesten jas qalamgerlerdiń kıeli ustahanasy «Lenınshil jasqa» (qazirgi «Jas Alash» gazeti) tuıaǵymdy ilindirgende, meni alǵashqylardyń biri bolyp Tumanbaı aǵamnyń quttyqtap, «aq jol» tilegeni esimde.
Respýblıkalyq partııalyq basylymdar tómengi etajdarda jaıǵassa, bizdiń «Lenınshil jas» gazeti jetinshi, al Tumaǵań qyzmet isteıtin «Baldyrǵan» jýrnaly toǵyzynshy qabatta qysylyp-qymtyrylmaı dańǵaradaı-dańǵaradaı jaıly da jaryq kabınetterdi ıelendik. Shyǵarmashylyq adamdary úshin buryn-sońdy bolmaǵan, naǵyz shabyttyń uıasyna aınalǵan qalamgerler ortasynda ózimizdiń súıikti aqynymyz Tumaǵań da aı mańdaıyn jarqyratyp, alshań-alshań basyp júrýshi edi. Úlken ómirdiń soqpaq-súrleýlerinde taǵdyr jolymyz osylaısha toǵysqan. Onyń jalyn júreginen týǵan ár óleńi, ár jyry, ár dastany, ár áni, ár jınaǵy, ár kitaby meniń kóz aldymda. Beınelep jetkizsem barsha qazaǵynyń júreginde.
Aqynnyń qalamynan týǵan «Stýdent dápteri», «Kámıla», «Quralaı», «Alataý qyzy», «Zýlaıdy kúnder», «Jańa dápter», «Shaqyrady jaz meni», «Qosh, kóktem», «Júrek oıaý qashanda», «Hattar, hattar», «Mahabbat oty sónbeıdi», «Men de jıyrma jasta edim», «Qustar qaıtyp keledi», «Taýdan túsken sáýle», «Jıyrma besinshi kóktem», «Júrektegi jazýlar», «Tynyq muhıt dápteri», «Saryala kúz kelgende», «Týǵan elim–tiregim», «Saǵyndyrǵan kóktemder», «Shyńdaǵy gúlder», «Qar jaýyp tur», «Umytpa meni» sııaqty jyr jınaqtary – ondaǵan ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq jyryna olja salǵan, oqyrman qaýymnyń júregine jol tapqan, ádebıetimizdiń altyn qazynasyna aınalǵan ólmes shyǵarmalar. 2017 jyly jaryq kórgen aqynnyń 24 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy osy sózimizdiń aıqyn dáleli. Qazaq jyrynyń ary men abyroıyn arqalap, ulttyq poezııamyzdy álemdik bıikke kótergen, sanalýan sańlaqtarymyzdyń birine aınalǵan kórkemsóz sheberiniń ózgeshe bitimi men óristi poezııalyq álemi týǵan halqymen birge jasary daýsyz.
Qazaqtyń máshhúr shaıyry Tumanbaı Moldaǵalıevtiń jyr jármeńkesin jarqyratyp, baıytyp, aıryqsha daralar án-óleńderine toqtalmaý múmkin emes-aý. Osy oraıda qalyń kópshiliktiń úlken-kishisiniń ystyq yqylasyna bólenip, júrekterine uıalaǵan ǵajaıyp ánder shoǵyry til ushyna oralatyny anyq. Ilki mezette Tumaǵańnyń syrshyl júreginen shyqqan kól-kósir dúnıelerdi túgendeı qamtı almasymyz jáne aıan. Sulý sózdiń saqıy án- óleńiniń etalony ispetti talaı shyryn shyǵarmalar jazdy. О́ıtkeni, olardyń uzyn sany bes júzge baryp jyǵylady...
Qanekı, esimizge túskenderin ǵana tizeıikshi. Olar – «Ánim sen ediń», «Otan – Ana», «Baqyt qushaǵynda», «Qustar qaıtyp kele jatyr», «Shaqyrady kóktem», «Alataý qyzy», «Eki juldyz», «Qar jaýyp tur», «Qarlyǵash týraly án», «Almaty túni», «Kýá bol», «Qaıran, meniń júregim», «Jan dosym», «Ertis valsi» , «Qazdar qaıtqanda», «Jan anam», «Qalaısha baıqamaımyz?», «Tyqyldaǵan saǵattan qorqam...», «Júrek syry», «Qustar qaıtyp barady»... taǵy taǵylar. Kil jaýharlar men injýler... Árqaısysy ańyzǵa bergisiz bir-bir áńgime-novella, árqaısysy kóńil kúıin sherter hıkaıa.
Qazaq mýzykasynyń korıfeıleri Nurǵısa Tilendıev pen Shámshi Qaldaıaqov bastaǵan, Tumanbaı aqynmen yntymaq-birlikte jemisti jumys istegen kompozıtorlardy atap ketken jón shyǵar. Erkeǵalı Rahmadıev, Áset Beıseýov, Keńes Dúısekeev, Temirjan Bazarbaev, Beken Jamaqaev, Áshirhan Telǵazıev, Murat Qusaıynov, Erjan Belǵojıev, Baǵlan Omarov sekildi ulttyq án áleminiń abyroıyn asqaqtatyp, kósegesin kótergen talanttardyń esimderin iltıpatpen ataımyz.
Qarshadaıynan ómirdiń óksikti ótkelekterin, nebir qıyn-qystaý synaqtaryn bastan ótkizgen Tumaǵań tek óleń jazyp, qara bastyń jaıyn kúıttegen emes. Sońynan ergen talantty tolqyn-tolqyn býynǵa ardaqty ustaz bola bildi. Qol qýsyryp otyrýdy tabıǵatynan qup kórmeıtin ol jetkinshek órimtal órenderden bastap, alaýlaǵan albyrt jastar legine úlgi-ónege kórsetýdi temirqazyq nysana etken asa qamqor jan. Oǵan aıǵaq retinde ómirbaıan derekterinen keltirilgen tómendegi úzikterdi usynǵym keldi. «Pıoner», «Baldyrǵan» jýrnaldarynda ter tókken ol Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda, «Jazýshy» baspasynda qyzmet atqardy. Elimizdegi eń tańdaýly basylym «Jalyn» jýrnalynyń dáýirlep turǵan shaǵynda bas redaktorlyq tizgindi Tumaǵańnyń ustaǵanyn umytpaǵan jón.
О́leńge ǵashyq, jyrǵa qushtar kóptegen jastyń tusaýyn Tumanbaı Moldaǵalıev kesken bolatyn.
Ýaqyt kerýeni eshqashan toqtamaıdy. Ilgeri tarta bermek. Tumaǵań mandaıynan sıpaǵan shákirtteriniń ózderi aqsaqaldyq abyroıly asqarlaryna qol sozsa, keıingileri aǵalyq mártebeli bıikterine kóterilip otyr. Netken baqyt, netken ǵanıbet!
Sezim qylyn qozǵaǵan osy oı úzigin taqyryp etip, Tumanbaı aǵanyń shyǵarmashylyq álemi tóńireginde qalam terbegim kelgeni ras. Oǵan basty sebep – aqynmen sońǵy kezdesý.
...Iá, mızam shýaǵyna malynǵan Almatynyń qońyr kúzi. Qalyptasqan ǵadetimiz boıynsha jubaıym Janna ekeýimiz baýyr basqan shaharda kezekti eńbek demalysymyzdy ótkizdik. Jaqyn-týystardy aralap, jastyq dáýrenimizdiń kýási bolǵan dos- jarandarmen qaýyshyp arqa-jarqa mázbiz. Qolymyz qalt etken bir tusta Abaı men Gagarın dańǵyldarynyń buryshyndaǵy Baspalar úıine asyqtyq.
Búkil qazaqtyń rýhanı qazynasyn, altyn murasyn shyǵaryp jatqan aqyn-jazýshylardyń qasıetti mekenjaıynyń aýlasyna jete bergende, aldymyzdan aq plashynyń qos etegi jelpildep Tumanbaı aǵa jarqyldap qarsy alǵan:
– Oý, Janatjan, qol ustasyp aman-esen jettińder me? Jigitterdiń haldary qalaı? Astanada ne jańalyq? Saryarqanyń sary jeline úırendińder me? Meniń aǵa-dosym, kýrstasym Nurǵoja Orazdyń hal-jaǵdaıy neshik? О́zderińe, «Egemenge» bas suǵyp turatyn shyǵar...
– Árıne, árıne ... Bári-bári oıdaǵydaı... Nurǵoja dosyńyz da jurt qatarly júrip jatyr. Jaqynda Qyzyljarda belgili qalamger Jarasbaı Súleımenovtiń toıynda birge boldyq. Qasynda Kákimbek Salyqov aǵa bar...
– Astanaǵa ketip qalǵaly ózderińmen sırek ushyrasamyz. Qaıda júrseńder de aman bolyńdarshy, aınalaıyndar...
Múldem kútpegen kezdesý bizdiń de eńsemizdi kóterip jibergeni anyq...
Araǵa apta aralatpaı – on birinshi jyly 10 qazan kúni Jazýshylar odaǵyna, Nurlan dosqa, Orazalınge, jolyǵyp shyqpaqshy boldym. Ejelgi syralǵy qurdas qaýqyldasyp, aq peıilin aqtaryp, ótken-ketkendi qýana jańǵyrtý da. Áńgimemiz endi qyzyp kele jatqanda únsiz turǵan qalalyq telefon shyryldap qoıa berdi. Trýbkany kótergen Nurlannyń bet-álpeti tabanda buzylyp, álgindegi jarqyldaǵan úni de ábirjińkirep estilgen:
– Á-á, ne deısiń? Jańylmasam aldyńǵy kúni , ıá týra eki kún buryn ózi telefondaǵan...
Qudaı-aý, mundaı da bolady eken ǵoı... Tań atqaly ornymda tapjylmaı otyrmyn. Neǵyp osyndaǵylardyń bireýisi habarlaspaı jatyr? Jaraıdy. Estimegen-aý, shamasy...
Ornynan turyp ketken boıda:
– Tumanbaı aǵa dúnıeden ozypty... Qaraǵandydan zvondap jatyr, – dedi Nurlan kúızele.
– Oıpyrmaı-aı, biz osydan bir jeti buryn ǵana Baspalar úıine barǵanda kezdesip, shurqyrasyp qalǵan edik, – dedim men de typyrshyp...
– Jáke, shynymen jyr munarasynyń qulaǵany ma? Senesiń be, senbeısiń be? Eki-úsh kún buryn sotkama ózi shyqqan edi...
Artyq eshteńe aıtpady, aýrý-syrqaýdan da aman-esen sekildi edi...
Qazannyń qarashaǵa ulasar óliarasynda óziń ómir-baqı súıip jyrlaǵan qustarǵa ilesip qaıtpas saparǵa attanǵanyń ba, qaıran Tumaǵa? Jalǵan dúnıe osylaısha ókindire beresiń be?
– Joq, olaı oılama! Kózi tirisinde-aq Tumanbaı aǵa «Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi...» dedi emes pe? Qazaqtyń kóginde án-jyry turǵanda onyń esimi de halqymen birge máńgi jasaıdy. Shúkir de.
Men ún-túnsiz basymdy ızedim.
Kómeıime lyqsyp tolǵan oı-pikirlerdiń júrek súzgisinen ótkenderin ǵana nazaryńa usynýǵa tyrystym, súıikti meniń oqyrmanym. Sóıtse-daǵy ádemi áńgimemizdiń ádibin buzbaı Tumanbaı Moldaǵalıev haqyndaǵy shalqymamdy qazaq sóz óneriniń danagóıi Muzafar Álimbaevtyń qordaly pikirimen túıindeýdi jón kórdim:
– Tumanbaı – oıshyl aqyn. Bizdiń qazaq halqynyń mańdaıyna bitken oıshyldyq, talǵampazdyq sonaý uly jyraýlardan bastalǵan ǵoı. Sol dástúrimizdi jalǵastyrýshylardyń biri emes-aý, biregeıi retinde men onyń esimin qurmetpen atar edim. Ol balalardyń da súıikti baǵbany bola bildi. Mysaly, sen deıdi, ulǵa unamasań halqyńa unamaısyń. Al endi osynda ata-babany tárbıeleıtin, qalaı tárbıelese uldary ata-analaryn tárbıelep jatyr, deıtin ekinshi bir qyrynan alǵanda fılosofııalyq oıdy Tumanbaı eki-aq jolǵa syıǵyzǵan. Eli-jurty kózi tirisinde-aq Tumanbaıdy uly talant dep tanydy emes pe? Endeshe, osy oıǵa qosylǵanymyz jón shyǵar.
Biz bul pikirge daý aıta almaımyz.
Janat ELShIBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
Astana