Qaıtpaı sultannyń mys astaýy

«Bul jádigerdiń bıiktigi 16,5 sm, dıametri 36 sm jáne qabyr­ǵasyna arab ǵarpimen «Uly sul­tanymyz ál-malık ál-ashraf jeńimpaz Qaıtpaı» dep ja­zylǵan» deıdi astaýdyń foto­syn alǵash ret ótken jyly ja­ryq kórgen «Sherkes mámlúk sul­tandary» atty kitabynda jarııa­lap, kópshilikke tanystyrǵan shy­ǵys­tanýshy ǵalym Qaırat Sákı.

Joǵarydaǵy týyndyda aı­tyl­­ǵandaı ortaǵasyrlyq mysyr ta­rıh­shysy Ibn Iıastyń jazýy boıynsha, Qaıtpaı Mysyr jerindegi qyryq birinshi túrki, on besinshi sherkes sultany. Jaryqtyq 1416 jyly dúnıege kelip, 1496 jyly baqıǵa ozǵan. Sultannyń túp-tuqııany haqyn­da sham alyp zerttegen mám­lúktanýshy Qaırat Uzaq­paı­uly, bul sultannyń túbi túrik, sonyń ishinde qazaqtyń kishi júz quramyndaǵy sherkes taıpa­sy­nyń jurnaǵynan deıdi.

Qaıtpaı da ózinen burynǵy Beı­barys sultan sııaqty 13 ja­syn­da Mysyrǵa quldyqqa satylyp ketedi. Ony ataqty Shaqmaq sultan satyp alyp, mámlúk jasaıdy. Keıin bas bostandyǵyn alyp, jaýyngerlik rýhynyń ar­qa­­synda 1468 jyly taqqa otyrady. Úzbeı 28 jyl bılik júrgizedi.

«Qaıtpaı sultan búkil ómirin qurmet pen molshylyqta ótkizdi. Bek atanyp, sultan bolǵanǵa deıin basqalar sııaqty qamaýǵa alynyp, kisendelip abaqtyda jatqan emes, jer aýdarylǵan emes. Aqyl­dy, memlekettik isterdi bile­tin. Ár zatty ornyna qoıatyn, asyqpaı sheshim qabyldaıtyn aqyl­dy bıleýshi boldy. О́zi óte baı bolǵandyqtan memleket qazynasyna qol suqpaı, bıleýshi retinde eleýli qaıyrymdylyq sharalaryn jasaı aldy» dep jazady sol dáýir tarıhshylary.

Qaıtpaı sultan óz bıligi kezin­de Mekke, Mádına, Ierýsalım, Damask, Aleppo, Alek­­sandrııa, Kaır qalalarynda 230-ǵa jýyq óner eskertkishi boı kó­teripti. Solardyń jurnaǵy áli bar. Atap aıtar bolsaq, Ierýsalım men Gazada saldyrǵan sýbur­qaqty medrese ǵımarattary búginge jetse, 1481 jyly Mádınadaǵy paıǵambar meshitinde oryn alǵan úlken órtten keıin, búlingen meshitti Qaıtpaı sultan jańadan saldyryp, ústin 72 shaǵyn kúm­bezben kómkergen. Meshitke kirip-shyqqandardy baqylaý úshin  burynǵy 24 esikti jaýyp, 4-aq esik qaldyrǵan. Onymen qoımaı paıǵambar zıratynyń ústine úlken kúmbez turǵyzady. Keıin úlken kúmbezdi jasyl túspen ­boıatady.

Sonymen qatar meshittiń tórt buryshyna mámlúk stılinde tórt munara jańadan ornatady. Osy tórt munaranyń biri «Qaıtpaı munarasy» degen atpen áli kún­ge aman tur. Munaranyń bu­zylmaýyna sebep, taǵany 10 metr tereńdikte quıylǵan eken.

О́z zamanynda «patshalar­dyń patshasy» dep dáriptelgen Qaıtpaı sultan Mysyr mem­le­ketiniń ekonomıkasyn turaq­tandyrady. Osman ımperııasymen saýda baılanys isin damytty. Qaıtys bolǵan soń múrdesi ózi saldyrǵan Kaırdegi soltústik mazarǵa jerlenedi.

Qaıtpaı sultannyń artynda mura bolyp qalǵan jádigerleri kóp. Joǵaryda aıtqanymyz­daı, marqumnyń mys astaýy Ystan­buldaǵy Túrik jáne ıslam óneri mýzeıinde tursa, qylyshy men baıraǵynyń aıshyǵy Top­qapy saraıynyń qarý-jaraq murajaıynda saqtalǵan. Eń  baǵa­ly syıy – sultan óz qolymen ja­satqan minberi Mádınadaǵy paıǵambar meshitinde tur.