Qoǵamda qıly-qıly qundylyq, túrli-túrli túsinikter ómir súrýi zańdy. Konstıtýsııada barlyq azamattyń quqyǵy teń degenimizben, ortasynan ornyn taba almaı, qoǵamnan qaǵajý kóretin adamdar da bolady. Margınaldylyq dep at qoıyp, aıdar taqqan bul qubylys bizdiń elimizde ǵana emes, kúlli álemde ózekti taqyryp.
Memleket ony júıeli túrde rettep otyrmasa, áleýmettik shıelenis, narazylyqtar men kedeıliktiń arta beretini túsinikti. Jalpy, bizdiń eldiń jaǵdaıynda margınaldylyq neden týyndap otyr? Álbette, birinshi kezekte – ekonomıkalyq faktorlar. Jastar men eńbek mıgranttary arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi joǵary ekendigine kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Kóleńkeli ekonomıkanyń yqpaly, sol sııaqty aımaqtar arasyndaǵy tabys teńsizdigi, úlken qalalardan tabylatyn jumys aınalańnan, aýdanyńnan tabylmaýy syndy keleńsizdikter adamdy kúızeliske, daǵdarysqa alyp keledi. Aýyldan qalaǵa kóshkenderdiń jańa ortaǵa beıimdelýdegi kedergileri de oqshaýlanýǵa ákelip soǵady.
Qoǵamnan alshaqtaýdyń saıası, ınstıtýsıonaldyq sebepterine toqtalsaq, saıası ómirge aralasýǵa árkim nıetti bolsa da, onyń múmkindikteri shekteýli ekendigin moıyndaǵan jón. Osy oraıda memleketterdiń áleýmettik bastamalardy jetkilikti deńgeıde qoldamaýy da margınaldylyq máselesin tereńdete túsýi ǵajap emes. Oǵan qosa kásipkerlik pen áleýmettik mobıldilikti tejeıtin bıýrokratııalyq kedergiler bar.
Qoǵam nazarynan tys qalyp qoıatyn toptar órkenıetti elderde de kezdesedi. Damyǵan elderde margınaldylyq kóbine kóshi-qon saıasatyna baılanysty qalyptasyp otyr. Mysaly, Fransııa, Germanııada úlken mıgrant qaýymdastyqtary tildik kedergiler men áleýmettik ıntegrasııa baǵdarlamalarynyń jetkiliksizdiginen oqshaýlanyp qalǵan. Úkimet bul máseleni sheshýde til kýrstaryn, jumysqa ornalasý baǵdarlamalaryn, bilim berý bastamalaryn myqtap qolǵa alǵan. Kórshi Reseıde margınaldylyq jastar men az qamtylǵan turǵyndar arasynda qatty baıqalady. Jappaı jumyssyzdyq, bilim berý men áleýmettik resýrstarǵa qoljetkizý teńsizdigi 2021–2022 jyldardaǵy jappaı narazylyqtarǵa alyp keldi. Margınaldylyqpen tabysty kúresip jatqan memlekettiń biri – Sıngapýr, bul el máseleni sheshýde erekshe tásilder qoldanyp otyr. Mysaly, áleýmettik turǵyn úı júıesi – barlyq áleýmettik toptar aralas aýdandarda turady, bul gettolardyń paıda bolýynyń aldyn alady. Jastarǵa arnalǵan tegin bilim berý baǵdarlamalary, kásipkerlerdi qoldaý, shaǵyn bıznesti damytý bastamalary da jaqsy nátıje bergen.
Elimizde margınaldylyqqa eń kóp ushyraǵan toptardyń biri – mıllenıaldar (1981–1996 jyldary týǵandar) ekeni aıtylyp júr. Bul býyn turaqsyzdyqqa, ómirden túńilýge beıim, bılikke degen senimi az. О́z jetistikterine kóńili tolmaıtyndyqtan, óz-ózderin ishteı jep, synap-mineýge daıar turady. Mundaı jaǵdaı mıllenıaldardyń radıkaldy, oppozısııalyq toptardyń yqpalyna túsip qalý qaýpin arttyrady. Eń mańyzdysy – mıllenıaldar sany aıtarlyqtaı kóp, shamamen 4,7 mıllıon adam. О́tken ǵasyrdyń sońynda dúnıege kelgen bul býyn úlken úmitterge, murat-maqsattarǵa ıek artqanymen, sol kezeń olardy qajetti resýrstarmen, turaqtylyqpen qamtamasyz ete almady.
Margınaldylyq tek jastarmen shektelmeıdi. Eńbek mıgranttary, etnıkalyq azshylyqtar, jalǵyzbasty ata-analar, múgedektigi bar azamattar, jumyssyzdar men muqtaj otbasylar da osy sanatqa kiredi. Aınalyp kelgende bul ómirine kóńili tolmaıtyn, ózine kelgende tym talapshyl, biraq armandary oryndalmaǵan, qoǵamǵa ókpeli jandardyń sanyn eseleıtini aıtpasa da túsinikti.
Osy áleýmettik toptardy margınaldylyq sheńgeline qalaı túsirmeýge bolady degen ózekti saýal bar. Bul máselede memlekettik qurylymdar da qol qýsyryp, qarap otyrǵan joq. «Qadamdar» (Qadamdar), «О́mirdi ózgert» (Ömirdi özgert), «Birlik jolynda» (Birlik jolynda), «Qarjy men quqyq» (Qarjy men Qūqyq), Ata-ana mektebi, «Istorıı ız jıznı kazahstansev», «Densaýlyq» (Densaulyq), Inklıýzıvti dıalog alańy, «Jańa ómir» (Jaña ömir) syndy naqty jobalar men áleýmettik bastamalar bar.
Bizde margınaldylyqqa ushyraǵandar týraly naqty, resmı statıstıka joqtyń qasy. Degenmen syrt kózge asa baıqala bermeıtin margınaldylyq qubylysyn áleýmettik jelilerden nemese kóshedegi adamdardyń kózqarasynan ańǵarýǵa bolady. Jastardyń jumys taba almaýy, eńbek mıgranttarynyń zańsyz jumyspen aınalysýy, etnıkalyq azshylyqtardyń qoǵamǵa tolyq sińise almaýy – osynyń bári margınaldylyqtyń kórinisi.
Margınaldylyq – túpkilikti úkim emes. Árbir adamǵa qoǵamnan óz ornyn tabýǵa múmkindik berý – bıliktiń ǵana emes, barshanyń mindeti. Bul – kózge kórinbeıtin daǵdarysty eńserýdiń jalǵyz joly.
ALMATY