Qazaq jerinen óndirilgen «qara altyndy» óńdeıtin kásiporynnyń biregeıi – Atyraý munaı óńdeý zaýyty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan jyly iske qosylǵan zaýytta taýarlyq munaı ónimderiniń 20-dan asa túri shyǵarylady.
Munaıly óńirdegi baıyrǵy zaýyttyń birneshe ereksheligi bar. Birinshiden, bul – qazaq munaıyn óńdeý úshin salynǵan alǵashqy óndiris orny. Ekinshiden, munda janar-jaǵarmaı túrlerimen birge benzol men paraksılol shyǵarý qolǵa alynǵan. Baıyrǵy kásiporynnyń bas dırektory Ǵalymjan Jýsanbaevtyń aıtýynsha, byltyr munaı óńdeýshiler eleýli jetistikke qol jetkizdi. Onyń eń mańyzdysy – munaı óńdeý boıynsha tirkelgen tarıhı kórsetkish.
«El ishindegi suranystyń úshten birin qamtıtyn kásiporynda 2024 jyly 5 mln 547 myń tonnadan astam munaı óńdeldi. Bul – rekordyq kórsetkish. Byltyr óńdelgen munaı 2023 jylǵy kórsetkishten 71 myń tonnaǵa artyq. Bir jylda 5 mln 55 myń tonnadan asatyn taýarlyq ónim shyǵaryldy. Onyń ishinde 1 mln 646 myń tonna avtobenzın, 1 mln 658 myń tonna dızel, 213 myń tonna suıytylǵan munaı gazy, 188 myń tonna áýe otyny bar. О́ńirlerge 4 mln 910 myń tonnadan astam ónim jóneltildi», deıdi Ǵ.Jýsanbaev.
Kásiporyn mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, K-4 ekologııalyq sanatynda shyǵarylyp jatqan janarmaıdyń biri – AI-95. Munaı óńdeýshiler táýligine atalǵan janarmaıdyń 1 100 tonnasyn shyǵarady. Onyń ózge janarmaıdan birneshe artyqshylyǵy bar.
Birinshiden, atalǵan janarmaıda kúkirt, hosh ıisti kómirsýtekter men qospalardyń mólsheri tómen. Máselen, kúkirttiń úlesi 11 mg/kg bolsa, oktan sany – 97,2. Quramynda bir paıyz mólsherinde benol, 32,54 paıyz shamasynda hosh ıisti kómirsýtekter bar. Ekinshiden, janarmaı shyǵyny men korrozııany azaıtady. Úshinshiden, qozǵaltqyshtyń iske qosylýyn jyldamdatyp, jumysyna oń áser etedi. Bul janarmaı Almaty, Aqtóbe, Aqmola, Abaı, Batys Qazaqstan, Jambyl, Jetisý, Mańǵystaý, Pavlodar, Qyzylorda, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Túrkistan jáne Ulytaý oblystaryna jóneltilip otyr. Tutynýshysy kóp janarmaıǵa Atyraý oblysynda da suranys kóp.
Bas dırektordyń málimetine qaraǵanda, óńdelgen kómirsýtekti shıkizattyń 69,2 paıyzyn ashyq tústi munaı ónimderi quraıdy. Zaýytta munaı óńdeý tereńdigi 85 paıyzdan asty. Sondaı-aq otyndy tutyný jáne munaı ónimderiniń shyǵynyn azaıtý deńgeıi 10,9 paıyzǵa tómendedi.
«О́tken jyly zaýyttyń ekologııalyq kórsetkishteri shekti normadan asqan joq. Máselen, Atmosferaǵa lastaýshy zattardy shyǵarý kólemi 11 myń 459 tonnany qurady. Al shekti kórsetkish – 16 myń 225 tonna. Aǵyndy sý quramyndaǵy shyǵaryndylar kólemi 5 myń 702 tonna boldy. Bul – ótken jylǵy kórsetkishten 526 tonnaǵa az», dep málimdedi bas dırektor.
Munaı óńdeýdegi rekordtyq kórsetkish kásiporynnyń qarjylyq tıimdiligine oń áserin tıgizipti. О́ıtkeni munda operasııalyq shyǵyndardy ońtaılandyrý qolǵa alynyp otyr. Máselen, 1 tonna munaıdy qaıta óńdeýge jumsalatyn shyǵyn 74 myń 376 teńge kóleminde josparlanǵan. Al naqtysynda 55 myń 757 teńgeni qurady. Osylaısha, 103 mlrd teńge únemdelgen. El bıýdjetine 151 mlrd teńgeden asatyn salyq tólendi.
Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń munaı koksyn qyzdyrý, jylý jáne elektr energııasy óndirý, katalıtıkalyq rıformıng jáne hosh ıisti kómirsýtekter qondyrǵysynda qorshaǵan ortaǵa bólinetin emıssııalardy monıtorıngteýdiń avtomattandyrylǵan júıesi iske qosyldy. Ekologııalyq baqylaý quraldary peshter men qazandyqtardan shyǵatyn tútin gazyndaǵy kúkirt angrıdi, kúıe, azot jáne kómirtegi oksıdteriniń shyǵaryndylaryn naqty ýaqyt rejiminde baqylaýǵa múmkindik beredi. Derekter 20 mınýt saıyn «Qorshaǵan orta men tabıǵı resýrstardyń jaı-kúıi týraly ulttyq derekter banki» aqparattyq júıesi arqyly baqylaýshy organdarǵa jiberiledi.
Bul júıeniń qandaı tıimdiligi bar? Mamandardyń túsindirýinshe, birinshiden, avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesin ornatý shyǵaryndylar kórsetkishin udaıy qadaǵalaýǵa jol ashady. Ekinshiden, tehnologııalyq kórsetkishterdi jaqsartý úshin qondyrǵylardyń jumysy jedel retteledi.
«Qazir bul zaýytta 21 tehnologııalyq qondyrǵy bar. Sol qondyrǵylardyń tek tórteýi ǵana aýaǵa shyǵaryndylardyń negizgi kózi sanalyp otyr. Atyraý munaı óńdeý zaýyty qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndylardy azaıtý jónindegi jumysyn jalǵastyra beredi. Osy maqsatta kásiporynda energııa jáne resýrs únemdeý, 2031 jylǵa deıin eseptelgen atmosferalyq aýaǵa shyǵaryndylardy azaıtý boıynsha nysanaly kórsetkishteri bar is-sharalar jospary ázirlendi», deıdi ol.
Byltyr josparlanǵan jóndeý aıasynda 15 tehnologııalyq qondyrǵy sátti jańartyldy. Bul joǵary oktandy benzınder óndirisin tezirek qalpyna keltirýge múmkindik berdi. Máselen, «PEP Solomon» baǵdarlamasy aıasynda operasııalyq tıimdilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan 24 usynys iske asyrylypty. Jańa tásilderdi engizýdiń ekonomıkalyq áseri jylyna 1,5 mlrd teńgeden asqan.
Qazir zaýyttaǵy qyzmetkerler sany 2 525 adamǵa deıin ulǵaıdy. Onyń 43 paıyzy – 35 jasqa deıingi jastar.
Atyraý oblysy