Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń túlegi, PhD Móldir Qýatova – mehanıka, mashına jáne mehanızmder teorııasyn meńgergen jas ǵalymnyń biri. 25 ǵylymı jumys pen 7 patenttiń avtory. Maqalalary «Scopus», «Web of Science» sekildi halyqaralyq jýrnalda jarııalanǵan. Qazirgi tańda Halyqaralyq ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtette ǵylym-ınnovasııalyq departamenti dırektory, akademık О́.Joldasbekov atyndaǵy mehanıka jáne mashına taný ınstıtýtynda jetekshi ǵylymı qyzmetker.
Jas ǵalymnyń ınnovasııalyq jobasy – gıbrıdti ıindi press ázirleýmen baılanysty. О́nertabysty avtomobıl, avıasııa jáne metallýrgııa ónerkásibinde qoldanýǵa bolady. Ǵalymnyń taǵy bir mańyzdy jobasy – ınjenerlerge jańa mashınalar men mehanızmderdi jobalaýǵa kómektesetin rychagty mehanızmder atlasy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń granty aıasynda júzege asqan joba elimizdegi mashına jasaý óndirisinde úlken suranysqa ıe. Móldir Qýatovanyń jetekshiligimen iske asqan jas ǵalymdar tobynyń bul jumysy mashına jasaý ónerkásibin damytý, sıfrlandyrý men jańa tehnologııalardy engizýde mańyzdy qadam sanalady.
Ǵalymnyń jetekshiligimen ázirlengen klassıkalyq ıindi press dızaıny dáldikti, beriktikti jáne energııa tıimdiligin arttyrady. Munda qýat tutyný 20-dan 15%-ǵa deıin azaıyp, dástúrli modelmen salystyrǵanda jabdyqtyń qyzmet etý merzimi 30 paıyzǵa artady.
«Qazirgi kezde kóptegen jabdyqtyń 80 paıyzy shetelden alynady. Eger de otandyq óndirisimizdi damytatyn bolsaq, sheteldik jabdyqtarǵa táýeldilik 30-40 paıyzǵa azaıar edi. Bul elimizdiń mashına jasaý óndirisin damytyp, shyǵyndy azaıtady. Iindi prester avtomobıl, avıasııa, metallýrgııa jáne qurylys salalarynda keńinen qoldanylady. Qazirgi ýaqytta tehnologııalyq úderisti jetildirý jáne ǵylymı zertteýler júrgizý maqsatynda paıdalanylatyn eksperımenttik úlgini aıaqtap jatyrmyz. Endi odan ári synaq júrgizip, ónerkásiptik qoldanýdy baǵalaýǵa múmkindik beretin prototıpti ázirleý kezeńine kóshemiz. Bolashaqta tehnologııany otandyq kásiporyndardyń qajetine qaraı beıimdep, óndiriske shyǵarmaqshymyz. Búginde elimizde ıindi presterdiń áleýetti tutynýshylary bolatyn kásiporyndar bar. Bul shamamen 200-den astam mashına jasaý jáne taý-ken metallýrgııa ónerkásibindegi 30-ǵa jýyq kásiporyn», deıdi joba jetekshisi.
Ǵylym jolynda durys tańdaý jasaı bilgenin alǵa tartqan jas ǵalym medısınalyq joǵary bilimi bar alǵashqy qazaq qyzy Gúlsim Asfendııarova, alǵashqy áıel-ınjener-metallýrg Mádına Begalıeva sııaqty halqymyzdyń kórnekti tulǵalarynyń eńbek jolyn ózine úlgi etetinin aıtady. Túrkııanyń Afon, Amerıkanyń Ogaıo ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótip, zertteý ádistemesin ázirleý jáne medısınalyq robot jasaıtyn materıaldardy tańdaý negizderimen aınalysqan.
«Amerıkada zerthanalardyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy óte joǵary deńgeıde» deıdi ol. Joǵary oqý oryndary ónerkásiptik kompanııalarmen tyǵyz baılanys ornatqan, al stýdentter zamanaýı jabdyqtarmen jumys isteıdi. AQSh-ta memleket qana emes, ýnıversıtetter de jyl saıyn zerthanalardy jańartýǵa aıtarlyqtaı qarajat bóledi. Bul olardyń básekege qabilettiligin arttyrady. Qytaıda, Germanııada, Ońtústik Koreıada ǵalymdar ýnıversıtet deńgeıindegi salamen tyǵyz baılanysty (bizdiń jaǵdaıda bul ǴZI) jáne iri kásiporyndar naqty tehnologııalyq sheshimderdi ázirleýge tapsyrys berý arqyly zertteýlerdi qarjylandyrady. Mundaı modelder ǵylymdy kommersııalandyrýdy jedeldetýge, ǵalymdardyń ekonomıkada belsendi bolýyna múmkindik beredi.
Elimizde de ǵylym men óndiristi ıntegrasııalaý baǵytynda jumys endi qolǵa alyna bastady. Byltyrdan bastap tehnologııalyq hakatondar uıymdastyrylyp keledi. Ǵalymdar men kásiporyndar arasynda birlesken tehnıkalyq mindetter ázirlenbek. Endigi kezekte ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizýge basty nazar aýdarý qajet. Osy oraıda elimizde «PhD Industry» baǵdarlamasyn engizýdiń mańyzdy ekenin alǵa tartqan Móldir bul bastamanyń qoldanbaly ǵylymı zertteýler men kásiporyndarmen baılanys ornatýda asa mańyzdy ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, aldyńǵy qatarly elderde mundaı baǵdarlamalar óndiriske engizýge daıyn tehnologııalar men sheshimderdi ázirleı otyryp, ekonomıkanyń naqty sektorymen jumys isteýge múmkindik beredi. Ulybrıtanııada, AQSh-ta jáne Qytaıda ınjenerlik jáne tehnıkalyq mamandyqtardaǵy PhD baǵdarlamalardyń 70 paıyzyna deıin ónerkásippen baılanysty. Al bizde bul kórsetkish áldeqaıda tómen. Doktorantýranyń bul túri bolashaqta ınvestısııa tartýǵa jáne óndiriske ınnovasııalardy engizýdi jedeldetýge yqpal etedi.
ALMATY