Ádiletti qoǵamnyń tiregi – bilikti zańger

Eń aldymen, bilim alýdyń konstı­tý­sııalyq quqyǵyn saqtaı otyryp, joǵary zań biliminiń «elıtarlyǵy» men joǵary bilimniń qoljetimdiligi arasyndaǵy tepe-teńdikke mán berý kerek. Quqyqtyq bilim kópjylǵy qalyp­tasqan oń tájirıbesin joǵaltpas úshin joǵary zań bilimindegi dástúrli tásilder men ınnovasııalar biriktirilýge tıis.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen jáne Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵymen kelise otyryp, «Atameken» UKP respýblıkada jáne óńirlerde kadrlarǵa qajettilikke taldaý júrgizdi. Alynǵan málimetterge sáıkes joǵary bilimi bar eń kóp suranysqa ıe mamandyqtar­dyń qataryna zańgerler enedi. Zań kadrlarynyń artyqtyǵy týraly pikirdi joqqa shyǵarýǵa bolady.

Bizdiń ýnıversıtettiń zań fakýltetine quqyq qorǵaý organdaryna nemese ózge de organdarǵa jumysqa ornalasý jóninde ótinishter júıeli túrde kelip turady. Quqyq qorǵaý organdarynda bos laýazym­dar kóp, jekelegen óńirlerde arıfme­tıka­lyq progressııamen ósýde, aýyldyq jerlerde de zań kadrlarynyń tapshylyǵy artyp keledi. Osy jaǵdaıda biz bul máseleniń sheshimi retinde nysanaly grantty usynyp otyrmyz. «Quqyq» baǵyty boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryna nysanaly granttar bólý zań bilimin salalyq bólinistegi eńbek naryǵynyń qajettilikterimen úndestirý máselesin sheshedi.

Ýnıversıtet tájirıbesi kórset­kendeı, birinshi kýrs talapkerleri arasynda mamandyq tańdaý óz betinshe emes, balasyn sýdıa mantııasynda, prokýrorlyq pogondarmen nemese polısııa formasynda kórgisi keletin ata-analarynyń talaby boıynsha jasalatyn jaǵdaı kóp kezdesedi. Kóptegen talapker shyndyqqa qaıshy keletin sıýjetterden turatyn fılmderden túsinik alady. Bul rette men «erkin tyń­daýshy» ınstıtýty arqyly «bolashaq mamandyqtyń dámin tatyp kórýdi» usy­namyn. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýty joǵary synyp oqýshylaryna (10-11-synyptar) ýnıversıtette zań pánderi bo­ıynsha sabaqtarǵa qatysýǵa múmkindik beredi. Eger stýdent osy joǵary oqý ornyna «Quqyq» baǵytynda bilim berý baǵdarlamasyna tússe, bolashaqta beı­resmı oqytý sheńberinde qaıta esep­te­letin baldar (kredıtter) alýyna bola­dy. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýtynyń negiz­gi artyqshylyqtary – orta jáne joǵary bilim sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý, zań biliminiń ımıdjin qalyptastyrý. Nelik­ten joǵary oqý orny osy ınstıtýtty óz betinshe júzege asyra almaıdy? О́ıtkeni «erkin tyńdaýshynyń» zańdylyǵy men osy ınstıtýttyń joǵary oqý oryndary úshin ámbebaptyǵy tıisti quqyqtyq negizder qurylǵan kezde jáne quzyretti organnyń (Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Oqý-aǵartý mınıstrliginiń) dırektıvalyq sheshimi negizinde ǵana múmkin bolady. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýty mamandy­ǵyn sanaly túrde tańdaýǵa, bolashaq­ta qaıda jumysqa ornalasatynyn boljaý­ǵa múmkindik beredi.

Qazir bizde zańgerler tym kóp daıyn­dalyp jatqany týraly áńgime júrip jatyr. Osyǵan baılanysty eki qarama-qaıshy kózqaras bar. Birinshisi (ákimshilik) zań­ger­lik ýnıversıtetterdiń jáne sáıkesinshe zań­gerlerdiń sany qysqartylýy kerek dep talap etedi. Ekinshisi (naryqtyq) bul úderis osy qyzmetke suranyspen tikeleı rettelýi kerek degen pikirde. Keıingi jyldary «Quqyq» baǵyty boıynsha bilim baǵdarlamalaryna túsetin talapkerler­diń sany aıtarlyqtaı azaıdy. Munyń birneshe sebebi bar: tehnıkalyq bilim berý baǵdarlamalarynyń qajettiligi; UBT-da tańdalǵan pánniń nátıjeleri bo­ıynsha túsýdiń ózgermeliliginiń bolmaýy jáne UBT nátıjeleri boıynsha ótý balyn 75 balǵa deıin arttyrý. Alaıda ekinshi joǵary zańgerlik bilim alǵysy keletin úmitkerlerdiń sany az emes. Quqyqtyq bilimge degen suranys kóbinese eseıgen jasta kórinedi. Munyń basty sebebi – laýazymdarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń bolýy. Soǵan sáıkes úmitkerdiń joǵary zań bilimi bolýy kerek. Kóp jaǵdaıda olar zań bilimin alady, óıtkeni ol memlekettik qyzmetke nemese mansaptyq ósýge qoıylatyn talaptarǵa sáıkes keledi. Taǵy bir sebep – qyzmettik talaptarǵa qaramastan, quqyqtyq saýatty arttyrýǵa degen umtylys.

Zań bilimi týraly taǵy bir synı tezıs – «zań mamandyǵyn tar sheńberli mamandyqtarǵa» shamadan tys bólý. Bul quqyqtaný boıynsha tolyq bilimi joq mamandardy bitirtip shyǵarýǵa ákeledi. Bilim berý baǵdarlamalary sanynyń ósýiniń negizgi sebebi akademııalyq qoǵamdastyqqa túsinikti. О́ıtkeni zań ýnıversıtetteri men fakýltetteriniń jumys isteýiniń sharty keminde úsh bilim baǵdarlamasyn iske asyrý bolǵan kezde biliktilik talaptary (Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2015 jylǵy 17 maýsymdaǵy №391 buıryǵymen bekitilgen) qoldanysta boldy. Bul másele 2024 jylǵy 30 jeltoqsanda Respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńes bekitken Qazaq­stan Respýblıkasynda zań bilimin damytýdyń 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda da belgilendi.

Zańgerlerdi daıarlaý kezinde tar sheń­ber­li mamandandyrý týraly balama usta­nymdy akademık S.Zımanov usynǵan edi. Onyń aıtýynsha, quqyqtyq bilim kez kelgen mamandyq negizinde berilýi kerek, ıaǵnı bul – belgili bir mamandyqtaǵy mamandandyrý ǵana. Aıtalyq, adam munaı óndirýmen aınalysady, osy salanyń mamany. Bul jaǵdaıda zańgerlik bilim munaı zańnamasynyń mamany bolý úshin kerek. Onyń bilimi osylaısha qundy bolady, óıtkeni ol sırek.

Memleket pen onyń organdarynyń sıfrlyq transformasııasy jaǵdaıynda «Quqyq» baǵyty boıynsha joǵary oqý orny túleginiń suranysqa ıe quzyretteri sıfrlyq bilimmen tikeleı baılanysty. Bul tek sıfrlyq saýatty qalyptasty­rý­ǵa baǵyttalǵan jalpy sıfrlyq quzy­ret­ter bolmaýy kerek. Qazirgi jaǵdaıda zań­dyq bilim baǵdarlamalary boıynsha túlekterdiń kásibı baǵdarlanǵan sıfr­lyq quzyrettilikteri suranysqa ıe.

Quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­metin jańǵyrtý sıfrlyq jobalardy ázirleýmen jáne engizýmen tyǵyz baıla­nysty. Buǵan mynalar jatady: sotqa deıingi ter­gep-tekserýlerdiń biryńǵaı tizi­limi; ákim­shilik is júrgizýlerdiń bir­yńǵaı tizili­mi; elektrondyq qylmys­tyq is; tekserý sýbek­tileri men obekti­leri­niń biryń­ǵaı tizilimi; «Qamqor» aqpa­rat­tyq servısi; «Elektrondyq ótinishter»; Taldaý orta­lyǵy, quqyq qorǵaý, ar­naýly memlekettik jáne ózge de organdar úshin aqparat almasý júıesi jáne t.b. Advokattardyń, notarıýstardyń, sot oryndaýshylarynyń jáne t.b. qyzmetinde qoldanylatyn basqa da sıfrlyq resýrstar bar.

«Quqyq» baǵyty boıynsha túlektiń kásibı baǵdarlanǵan sıfrlyq quzyretti­ligin qalyptastyrý maqsatynda sot jáne quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń sıfr­lyq quraldaryn (SDTBT, ÁQBT, Tórelik jáne t.b.) zerdeleýge baǵyttal­ǵan pán­derdi bilim baǵdarlamalaryna mindetti túrde engizýdiń normatıvtik negiz­derin ázirleý qajet. Osy maqsattar úshin atalǵan sıfrlyq resýrstardyń opera­tor­lary (sot, quqyq qorǵaý jáne memle­ket­­tik organ­dar) sot jáne quqyq qorǵaý or­­gan­dary­nyń, son­daı-aq basqa organdar­­dyń sıfr­­lyq plat­­formalarynyń oqý nus­qalaryn ázir­leýi jáne barlyq joǵary oqý orny­nyń zań fakýltetteri sıfr­lyq plat­for­­malardyń osy oqý nusqa­­lary­na min­detti túrde qol jetkizýin qamta­­masyz etýi qajet. Praktıkalyq sektor­dyń qatysýymen jáne qoldaýymen aka­demııa­lyq qyzmettiń mindet­terin júzege asyrýǵa bolatyn teorııa men praktıkanyń ıntegrasııasy bolýy kerek.

Jasandy ıntellekt, blokcheın jáne elektrondyq sot isin júrgizý tehno­logııalaryn oqytý arqyly zań bili­min zamanaýı talaptarǵa beıimdeý mańyz­dy. Qazirgi ýaqytta álemde jasandy ıntel­lektiniń qar­qyn­dy damýy ýaqyt talap­taryna sáıkes quqyq salasyn­daǵy mamandardy daıar­laý máselesin kóterip otyr. Sondyqtan kıber ma­man­­dandyrýǵa beıimdelgen baǵdarla­ma­larmen biriktirilgen baǵyt boıynsha zańgerlerdi daıarlaý baǵytta­ryn damytý qajet. Sıfrlyq tehnologııalar­dy aqparattyq tehnologııalar salasyn­daǵy bilim úderisine ıntegrasııalaý úshin kıberqaýipsizdikti zertteıtin quqyqtyń negizgi salalarymen baılanysty bilim baǵdarlamalaryn qurý arqyly osy sala­daǵy mamandardy daıarlaý úshin zamanaýı jaǵdaılar jasaý kerek.

Qazaqstan ózin áleýmettik memleket retin­de bekitedi, al bul qoǵam men mem­leket­tiń suranystaryna sáıkes keletin zań bilimi júıesine jańa mindetter júk­teı­di. Zań biliminiń áleýmettik mıssııasyn júzege asyrýdyń mańyz­dy quraly – zań klınıkalaryn qaıta formattaý. Qazirgi ýaqytta kóptegen ýnıversıtette klınıkalyq bilim bar, biraq ol eski tásilmen uıymdasty­ryl­ǵan jáne qoǵamnyń qajettilikterine sáıkes kelmeıdi. Beıindik pánder boıynsha oqytýdy jańǵyrtý klınıkalyq bilim áleýmettik maqsattarda paıdalanýdy damytý men keńeıtýge negizdelýge tıis. Bir jaǵynan, bul ıkemdi jáne kásibı ǵylymı-praktı­kalyq oılaýdy qalyptastyrýǵa jáne stýdentterdi tereńirek praktıkalyq daıyndaýǵa kómektesedi. Ekinshi jaǵynan, oqý oryndarynyń janynan áleýmettik qorǵalmaǵan azamattarǵa óteýsiz quqyqtyq kómek kórsetetin oqý-ǵylymı bólimsheler (zań konsýltasııalary, klınıkalar) qu­rý stýdentterdiń boıynda azamattyq us­ta­nym qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Oqy­tý­shy­lardyń jetekshiligimen jáne advo­kattardyń qatysýymen joǵary kýrs stý­dentteri azamattyq, eńbek, otbasy­lyq-neke, turǵyn úı, jer jáne basqa da máseleler boıynsha halyqqa tegin zań­gerlik kómek kórsetýge úles qosa alady jáne bul bolashaq zańgerlerdi prak­tıkalyq daıarlaý úshin paıdaly bolady. Osy maqsatta quqyq baǵyty boıyn­sha bilim baǵdarlamalaryna 6 jáne 7 semestr­de keminde 5 kredıt mólsherinde mindetti komponent retinde «zań klınıkalaryn» qosý qajettiligi týyndaıdy.

Zańgerdi klassıkalyq daıarlaý tıimdi­liginiń tómendeýine zańnamanyń únemi ózgerýi, quqyqtyq retteýdiń turaqsyz sıpaty da yqpal etedi. Eger quqyqtyq belgisizdik jaǵdaıynda sheshim qabyldaý qajet bolsa, onda mindet birneshe ese kúrdelene túsedi. Osyǵan baılanys­ty bilim berý, quqyq qundylyqtaryn úıretý, quqyqtyq minez-qulyq modelin ustaný, jańa tehnologııalardy qoldaný, ınnovasııalyq tásilder men tehnolo­­gııa­lardy ıgerý ǵana emes, sonymen qatar ózderi de osy úderisterdiń aldyń­ǵy qatarynda bolýy kerek pedagogterdiń róli artyp keledi. Qazirgi álemde bilim berýdi emes, synı taldaý, aqparat izdeý, pikirtalas júr­gizý daǵdylaryn damytý mańyzdy. Geımo­fıkasııa, sımýlıasııa jáne VR, Deepfake-tehnologııalaryn engizý bilim alýshy­lardyń jeke ózin-ózi kórsetýin damytýǵa, analıtıkalyq qabiletterdi, komandada jumys isteı bilýdi, kópshilik aldynda sóıleý daǵdylaryn jáne quqyqtyq bilimdi qoldanýdy qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Qazirgi bilim úderisin kvester, róldik jáne iskerlik oıyndar sııaqty belsendi jumys túrlerinsiz elestetý múmkin emes.

Jyldam jahandaný jaǵdaıynda ShYU elderiniń zań bilimi salasyndaǵy óńirara­lyq yntymaqtastyǵy qajet. Onyń ústine ShYU-ǵa múshe memleket­terdiń úkimetteri arasynda 2006 jylǵy bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim bar. Osy yntymaqtas­tyq­tyń basym baǵyttary birlesken bilim baǵdarlamalary, pedagogterdiń biliktiligin arttyrý bolýy múmkin. Bul transulttyq qylmysqa qarsy is-qımyl jáne aldyn alý tetikterin birkelki damytýǵa, quqyqtyq júıelerdiń alýan túrliligine boılaýǵa, mádenıetara­lyq kommýnıkasııa men quzyrettilikke, daýlardy tıimdi sheshýge yqpal etýge múmkindik beredi. Al quqyq salasyndaǵy birlesken zertteý jobalary óńirlerdiń aldynda turǵan jalpy syn-qaterlerdi anyqtaýǵa jáne birlesken sheshimderdi ázirleýge kómektesedi.

Halyqaralyq tájirıbe almasý baǵdar­la­ma­laryn damytý jónindegi is-sharalar­dy júıeleý qajet. Stýdentter men oqytý­shy­larǵa sheteldik joǵary oqý oryn­daryn­­da oqý jáne taǵylymdamadan ótý múmkin­dikterin usyný sharttaryn naqtylaý qajet.

Sonymen qatar zań mamandarynyń sapasyn arttyrý úshin qarjylandyrý júıesine nazar aýdarý kerek. Mysaly, AQSh-ta 1 stýdentti oqytýǵa – 20 myń dollardan astam, Ulybrıtanııada – 11-15 myń dollarǵa jýyq, al Qazaqstanda 2-5 myń dollar jumsalady. 5 myń dollarlyq soma tek birneshe oqý oryndarynda qoljetimdi jáne jalpy alǵanda, shamamen 1000-2000 dollardy quraıdy. Osy jerden biz osy zańgerlerdi daıyndaıtyn oqytýshylardyń jalaqysynyń qanshalyqty joǵary ekenin kóremiz. Júıe qanshalyqty jaqsy qurylsa da, osy salada mamandar daıarlaıtyn oqytýshylar men professorlardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, dálirek aıtsaq, olardyń jalaqysy laıyqty bolýy kerek. Bul usynymdar Qazaq­stannyń zań bilimi júıesin halyqaralyq deńgeıge jaqyndatýǵa, sot jáne quqyq qorǵaý organdary­nyń kadrlyq áleýetin arttyrýǵa, nor­matıvtik-quqyqtyq qyzmet­tiń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Osylaısha, qazirgi zamanǵy zań biliminiń mindetterin synı jáne kreatıvti oılaý, emosıonaldy ıntellekt, kommýnıkatıvti daǵdylar, ózger­meli jaǵdaılarǵa ońaı beıimdelýge daıyn komandada jumys isteý qabileti bar tulǵany qalyptastyrý sııaqty mindetterdi tutas qarastyrý mańyzdy.

Nurlan DÝLATBEKOV,

E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor, UǴA akademıgi