Baǵaly metall naryǵy: múdde men múmkindik

Taýarlardyń 9 toby eksporttyq áleýetke ıe

Sarapshylar pikirinshe, elimizde sırek kezdesetin metaldardy óndirý ósimi Eýroodaqqa tıimdi. Qazir bul naryqta óndiristiń 80%-dan astamyn Qytaı baqylaıdy. Beıjiń óziniń ustanymyn saıası maqsatta paıdalanýǵa tyrysady. Biraq 2020 jyl­dan bastap sırek kezdesetin metaldar eksportyndaǵy QHR úlesi qysqa­ryp jatyr. Qytaıǵa Aýstralııa men AQSh básekeles bola alady, degenmen kóshbasshy elder qataryna qosylýǵa elimizdiń de múmkindigi bar.

Qazir el kóleminde 12 ýchaskede geo­logııalyq barlaý júr­gizilip jatyr. 800 myń tonnaǵa jýyq sırek kezdesetin metall qory bar Quıryq­tykól ýchaskesiniń geologııalyq barlaý jumysyn amerıkalyq «Cove Capital» kompanııasy men germanııalyq «HMS Bergbau» júrgizbek.

2040 jylǵa qaraı syndarly mate­rıaldar men sırek kezdesetin metal­darǵa álemdik suranys tórt ese artady degen bol­jam bar. Dúnıejúzilik bank dereginde elimizde quny 46 trln dol­lardan asatyn 5 myńnan astam ıgeril­megen ken orny bar ekeni aıtylady. 2024 jyly «Astana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵy (AHQO) ákimshiliginiń sarap­shylary taý-ken óndirý salasyna tal­damalyq sholý daıyndap, asa mańyz­dy mıneraldardy úzdiksiz jetkizýdi qam­ta­masyz ete alatynymyzdy má­limdedi. Onda taýarlardyń 9 toby eksport­tyq áleýetke ıe ekeni aıtylady. Mys, myrysh, alıýmınıı, kúmis jáne qorǵasyn eksporttalyp, «álemdik naryqta salys­tyrmaly artyq­shylyq» kórsetip jatyr. Nıkel, lıtıı, sırek kezdesetin metaldar men altynnyń tolyq eksporttyq áleýeti «áli ashylýǵa tıis».

2023 jyly jeltoqsannyń sońynda segmentti damytý jónindegi Úkimet tu­jyrymdamasy jaryqqa shyqty. Tujy­rymdamanyń basymdyǵy – óndirýden bastap túpkilikti ónim óndirýge deıin qun qurýdyń búkil tizbegin damytý. Qural­dar – ınvestısııa, salyq jeńil­dik­teri, arnaıy ekonomıkalyq aımaq­tar qurý, ǵylym men bilimdi damytý, halyqaralyq yntymaqtastyq. Sarap­shylar arasynda jańa munaıǵa baǵala­nyp otyrǵan keıbir metaldyń gramy 100 dollardan asyp ketedi degen pikir bar.

Ońtústik Koreıa óndiriske kirisýge daıyn

Baǵaly metaldardy barlaý jáne óndi­rý – qymbat úderis, sondyqtan júzdegen mıllıonnan mıllıard dollarǵa deıin talap etilýi múmkin. Bul bizdiń bıýdjet úshin tym aýyr júkteme, sondyqtan Úki­met salany sheteldik ınvestısııa esebi­nen damytýǵa nıetti. Qazir bizdegi baılyq­qa Ońtústik Koreıa, Qytaı, Germa­nııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Aýstralııa ınvestorlary qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Ekonomıst Arman Beısembaevtyń aı­týynsha, óndiristiń tolyq sıkli­ne qolymyz jetkende ǵana óz-ózin qam­tama­syz etetin, ekonomıkalyq turǵy­dan táýel­siz memleketke aınalamyz. Bul óndi­ris­ten túsetin paıdanyń qomaqty bóli­gin elimizde qaldyrýǵa múmkindik beredi.

«Sırek kezdesetin metaldar – Mende­leev kestesiniń 17 hımııalyq elementin qamtıtyn lantanoıdter toby: skandıı, ıttrıı, lantan, serıı, prazeodım, neodım, prometıı, samarıı, evropıı, gadolınıı, terbıı, dısprozıı, golmıı, erbıı, týlıı, ıtterbıı, lıýtesıı bolyp jalǵasyp kete beredi. Sırek kezdesetin metaldardy (lantanoıd­terdi) qoldaný salasy eki topqa bólinedi. Birinshisi – ony qospa retinde paıdalaný, ol metaldar men keramıkany birneshe ese nyǵaıtady. Mysaly, alıýmınııge 0,05% skandııdiń qosylýy jumsaq alıýmınııdi 7 ese berik etedi. Alıýmınıı sııaqty jeńil bola otyryp, alıýmo-skandıı qorytpasy bolattan myqty bolady», deıdi A.Beısembaev.

Naýryz aıynyń basynda Ońtústik Koreıadaǵy Geoaqparat jáne mıneraldyq resýrstar ınstıtýty (KIGAM) elimizdiń shyǵysynda bolashaǵy zor lıtıı ken ornyn ıgerý jospary týraly habarlady. Ońtústik Koreıanyń geologteri 2023 jyldan bastap Úkimettiń suraýymen boıynsha aýdany 1,6 sharshy kılometr ýchaskeni zerttegen. Koreıalyq ǵalymdar tabylǵan lıtıı qorynyń qunyn shamamen 15,7 mlrd dollarǵa baǵalaǵan.

KIGAM 2025 jyldan bastap osy aýdan­da lıtıı óndirisin bastaýǵa burǵy­laý jumystaryn júrgizý quqy­na ótinim berýdi josparlap otyr. Ko­reıalyq geologterdiń lıtıı óndirýge daıyn ekeni týraly jańalyq álemdik deńgeıdegi ınvestorlardyń qazaq naryǵyna shyndap bet bura bastaǵanyn kórsetedi. Biraq bul baǵytta zertteý jumystary áli kemshin.

El múddesin qorǵaı bilý mańyzdy

Byltyr sheteldik ınvestorlarmen óndiris, onyń ishinde joǵary tehnolo­gııalyq ónimder tizbegin qurý týraly memorandýmdarǵa qol qoıý týraly kóp­tegen habarlama jarııalandy. Alaı­da memorandým kepildik bolyp sanalmaıdy. «Innovative Geophysical Service Corporation» (AQSh) jobalaryn damytý jónindegi dırektor Evgenıı Pýshık Almatyda ótken jıyndardyń birinde osy taqyrypta pikir bildir­gen edi. Onyń aıtýynsha, paıdaly qaz­balardyń bul túriniń paıdasyn munaı tabysymen teńestirý ázirge ańyz ǵana.

«Mysaly, munaı naryǵynyń táý­lik­tik aınalymyn 7,5 mlrd dollarǵa teńestirý úshin kemi 20 jyl ketti. Demek sırek kezdesetin metaldar naryǵyna osyndaı sıfrlarǵa jetý úshin áli kóp ýaqyt pen qarajat kerek. Bul segmenttiń bolashaǵy jarqyn. AQSh Geologııalyq qyzmeti de, Fransııa da, Ulybrıtanııa da úlken granttar bólip úlgerdi. Qazir álemdik naryqta qazaq qazba baılyǵy úshin kúres júrip jatyr. Osyǵan deıingi kemshilikterdiń qaıtalaný qaýpi joǵary. Jylyna 90 mln tonna munaı jáne 60 mlrd tekshe metr gaz óndirseńizder de mu­naı men gazdy qaıta óńdeý tehnologııa­syn damyta almadyńyzdar. Munaı-hı­mııa salasynda salmaqty joba joq. Bul jobaǵa aldymen ózderińiz múddeli bolý­laryńyz kerek edi. Sırek kezdesetin metaldar naryǵyn damytýǵa keshendi túrde qaraý qajet», deıdi Evgenıı Pýshık.

ALMATY