Qazir taýar satyp alsaq, kóbine túbirtek talap etpeımiz. Usynyp jatsa da, almaı ketetinder bar. Bir mańyzdy dúnıeni uqpaı júrgendeımiz, satýshydan túbirtek suraý – ádiletti ekonomıkanyń kilti.
Salyq qaýipsizdigi jónindegi sarapshy Dmıtrıı Kazansevtiń aıtýynsha, qazirgi kezde kameraldyq baqylaý aıasynda 260 myń kásipkerge eskertý jiberilgen. Sebebi olar túbirtek bermeı, tabysyn jasyrýǵa tyrysqan. Azyq-túlik dúkenderi, bazarlar, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men qonaqúıler sekildi halyq kóp jınalatyn bıznes nysandardyń jumysy qaıta qaralyp, tekserý nátıjesinde 6,2 myń kásipker deklarasııasyn túzetip, 43,7 mıllıard teńge tabysyn zańdastyryp, 1,1 mıllıard teńge salyq tólegen.
– Mundaı kólemdegi jasyryn tabys – óte alańdatarlyq jaǵdaı. Bul, bir jaǵynan, zań buzýshylyq bolsa, ekinshi jaǵynan – bıýdjetke keltirilgen naqty shyǵyn, – deıdi sarapshy.
Dmıtrıı Kazansev Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdanynda tirkelgen bir dúkenniń áreketin mysalǵa da keltirdi. Atalǵan dúken bir jyl boıy kúnine tek 7 myń teńgege bir ǵana chek bergen. Bul – kassalyq-baqylaý mashınalaryn durys qoldanbaýdyń jáne tutynýshy quqyqtarynyń óreskel buzylýynyń naqty dáleli. Sarapshynyń sózinshe, zań buzǵan kásipkerlerdi eki topqa bólýge bolady: tabysty ádeıi jasyryp kelgender; kúni boıy túsken tabysty jınaqtap, keshke bir-aq chek bergender.
– Zańǵa sáıkes, árbir qolma-qol tólemnen keıin birden chek berilýi kerek. Bul salyq eseptiligin ǵana emes, tutynýshynyń da quqyǵyn qorǵaýdyń bir joly. Eger kúni boıy eshqandaı chek berilmeı, sońynda bir ǵana chek jasalsa – salyq zańnamasyn aınalyp ótýge tyrysqan áreket dep baǵalanady, – deıdi ol.
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın túbirtek talap etýdiń negizinde tek salyq tóletip jatqan joq deıdi.
– Onyń máni tereń. Biz erteń qandaı memleket bolamyz? Bolashaq qalaı bolady? Azamattyq qoǵam belsendi bola ma? Mysaly, meıramhanaǵa barǵanda tólem jasaýǵa birneshe POS termınal usynady, bireýimen taǵamdy tóleısiń, ekinshisimen sýsyndy tóleısiń, taǵy sol sııaqty. Bul degenimiz – iri bıznesti usaqtaý. Qonaqúıge barasyń, árbir qabatta – bólek kompanııa, biraq qojaıyny bir adam. Bul – durys emes, biraq buǵan zańmen tyıym salynbaǵan, sondyqtan sondaı áreketterdiń bolýy múmkin, – dep túsindirdi ol.
Bul másele sheshimin tappaı keledi. Saldary da aýyrlap barady. Sondyqtan da Úkimet salyq jınaý júıesin jetildirip, kóleńkeli ekonomıkanyń kólemin azaıtýǵa jańa sıfrlyq quraldardy engizýdi qolǵa alyp jatyr. S.Jumanǵarınniń sózinshe, aldaǵy ýaqytta elimizde «ulttyq taýarlar katalogi» tolyq engiziledi. Bul – kassalyq tártipti retteýge, túbirtek berý mádenıetin ornyqtyrýǵa, salyq túsimin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
Katalog degenimiz ne? Jańa júıe – barlyq taýardy biryńǵaı sıpattamalarmen qamtıtyn sıfrlyq baza bolmaq. Katalog arqyly ár taýar naqty sıpattalyp, kassalyq apparattarda dál osy málimetpen salyqtyq túbirtek berýge múmkindik týady. Mınıstrdiń pikirinshe, bul – saýda operasııalarynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, salyqtan jaltarýǵa jol bermeıtin qural.
– Túbirtek berýdegi tártiptiń buzylýy – kóleńkeli ekonomıkanyń keńeıýine sebep bolyp otyr. Katalog bul máseleni sheshýge múmkindik beredi, – dedi S.Jumanǵarın.
Mınıstr azamattardy túbirtek alýǵa yntalandyrýǵa kreatıvti tásilder usyndy. Sonyń biri – chek arqyly júlde oınatý júıesin engizý. Bul shara Kaspi.kz sekildi bankter men ulttyq lotereıa operatorlarynyń kómegimen júzege asyrylýy múmkin. «Biz halyqpen ári bıznespen keńese otyryp, «qalaı qyzyqtyrýǵa bolady?» degen suraqqa jaýap izdeımiz. Júlde oınatý – bir joly. Bul ári ádiletti, ári tartymdy tásil», dedi ol. Sáıkesinshe, Kaspi.kz basshysy Mıhaıl Lomtadze bul bastamany jyly qabyldady.
Elimizde kásipkerlerge qatysty salyqtyq baqylaý kúsheıdi. Kassalyq tártipti buzǵandarǵa eskertý ǵana emes, naqty sharalar da qoldanylady. Salyq organdarynyń áreketi endi birrettik tekserýlermen shektelmeıdi – tabysty jasyrǵan kásipkerlerge qatysty hronometrajdyq baqylaý tárizdi qatań tetikter iske qosylady.
Hronometrajdyq baqylaý degen ne? Salyq qaýipsizdigi jónindegi sarapshy Dmıtrıı Kazansevtiń aıtýynsha, eger kásipker tabysyn jasyryp, eskertýge qulaq aspasa, salyq organdary hronometrajdyq tekserý taǵaıyndaıdy. Bul – salyqshylardyń kásipkerdiń jumys ornynda bir aı boıy naqty tabys kólemin baqylaýy.
– Olar kún saıynǵy kiristi eseptep, bir aıdyń ortasha tabysyn shyǵarady. Sosyn osy málimet negizinde buǵan deıingi kezeńder úshin de salyq esepteıdi. Bul salyqty mindetti túrde tóleýge týra keledi. Qazir baqylaý bir jylǵa júrgizilip jatyr. Alaıda bul merzim uzarýy múmkin. Ázirge bir jylmen shektelip otyr, óıtkeni jańa ádistiń tıimdiligin baǵalaý kerek. Keıinnen ótken jyldarǵa da taralýy múmkin, — deıdi ol.
Nátıje qandaı? Mamannyń málimetinshe, kameraldyq baqylaýdan keıingi eskertýler 80 paıyz jaǵdaıda nátıje beredi. Kásipkerler jasyrǵan tabysyn moıyndap, qosymsha deklarasııa tapsyrady. Áıtpese, baqylaý kúsheıip, salyqty májbúrli túrde tóleýge týra keledi. Rasynda, bul – kassalyq tártiptiń óreskel buzylýy. Sondyqtan zańdy aınalyp ótpek bolǵandarǵa bul júıe úlken soqqy bolyp tıeri anyq.
Memlekettik kirister komıteti azamattardy tutynýshylyq quqyqtaryn qorǵaý úshin fıskaldyq chek talap etýge shaqyrady.