Habarsyz ketken aǵaıyndar taǵdyry

Es bilgen shaqtardan esimde qalǵany – marqum anam Almagúl Mahanova ákesiniń maıdanǵa attanǵannan ushty-kúıli joǵalyp, sol kúıi habarsyz ketkenin aıtyp, bir kórsem dep ańsap otyratyn. Sol kezderi bala qııalǵa berilip: «Sıqyrshy bolsam, naǵashy atamdy taýyp ákelip, anamdy bir qýantsam ǵoı» dep armandaýshy edim. Sóıtip júrip er jetip, eseıdik. Oqý oqyp, qyzmetke turdyq. Anam 2000 jyly ómirden ozdy. Arada qansha jyl ótse de, «Otanyn qorǵaý úshin qan maıdan keshken atamyz izdeý-suraýsyz qalmaýǵa tıis, ony bir kúni tabamyn» degen oı júregimniń túbinde jatty. Anamnyń inisi Sovet Mahanov kezinde ákesin izdep kóripti. Biraq odan nátıje shyqpasa kerek.

Osydan 10 jyldaı buryn soǵys arda­gerlerine qatysty derekterdi tabýǵa bola­tyn túrli ınternet-resýrstar bar ekenin bilip, óz betimshe naǵa­shy atamdy izdeýdi bastadym. Biraq qolym­da ol kisi týraly málimet tym mar­dy­m­syz edi. Anamnyń aıtýynsha, naǵa­shy atam 1904 jyly týǵan, soǵys bastal­ǵan jyldary shamamen 37-38 jasynda maıdanǵa attanǵan. Odan arǵy ómiri jaıynda eshqandaı derek joq. Qaı jerde soǵysqanyn, qandaı áskerı qurylym qatarynda bolǵanyn eshkim bilmeıdi. Soǵystan buryn qazaq álipbıi aldymen teris jazýdan latynshaǵa, odan 1940 jyly qazirgi kırıllısaǵa aýysqandyqtan, ol ýaqytta saýaty bar adamdar neken-saıaq edi. Sodan da shyǵar, naǵashy atam úıge birde-bir hat jazbaǵan, onyń artynan «qaza tapty» degen qara qaǵaz da kelmegen.

Aldymen ınternet arqyly izdep kórip, nátıje shyqpaǵan soń, Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń óńirlerdegi áskerı komıssarıattaryna, sol eldegi túrli aqparattyq-izdestirý ortalyq­tary­na hat jazdym. So­ǵysqa naǵa­shy atammen birge onyń týǵan inisi Ahmet Beısenbıev ta birge alynǵan eken. Biraq onyń da qaı jerde soǵysyp, súıegi qaıda qalǵanyn eshkim bilmeıtin. Naǵashy atamdy izdeýdi bastaǵan soń, Reseıge jazǵan hattarymda birden ekeýiniń aty-jónin kórsetip suraý saldym.

Aldymen Kýrsk oblysynyń Áskerı komıssarıatyna jazǵan hatyma: «Mun­daı adamdar týraly málimet tabylǵan joq» degen jaýap keldi. Sondaı-aq hatta 1954 jyly Kýrsk oblysynyń keıbir aýdandary Orel, Lıpesk, Belgorod oblystaryna berilgenin, sol jaqtan da suratyp kórý týraly usy­nys aıtypty. Atalǵan oblystardyń áskerı komıssarıattaryna, odan soń Reseıdegi Aımaqaralyq aqparattyq-izdestirý ortalyǵyna, Qyzyl Krest izdesti­rý jáne aqparat ortalyǵyna da hat jibe­rip kórdim. Biraq bárinen «Sizdiń ótinishińiz qarastyryldy. Mundaı adamdar tabylǵan joq» degen eki aýyz sóz jaýap qana aldym.

Osylaı hat almasýmen júrgende arada 2-3 jyl ýaqyt syrǵyp ótti. О́z kúshimmen izdeýden nátıje shyqpaıtynyn bilgen soń, bir kisiler osy saladan habary bar ma­manǵa júginýge keńes berdi. Sóıtip, sana­ly ǵumyrynda elimizdiń Qorǵa­nys mı­nıs­trliginde qyzmet istep, zapasqa shyq­­qan polkovnık Maǵjan Qahar­manov esimdi adammen tanysyp, kómegine júgindim.

Ol maǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty arhıvtik qujattardyń bári Máskeý túbindegi Podolsk qalasynda ornalasqan RF Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinde saqtaýly ekenin aıtty. Sodan 2018 jyly jol shyǵynyn ózim kóterip, Maǵjan Ǵadylshınulyn Podolskige jiberdim. Muraǵat salasy­nyń qyr-syryn jetik biletin tájirıbeli maman ortalyq arhıvte eki-úsh apta tap­jylmaı otyryp izdenip, aqyry naǵa­shy atam Mahan men onyń inisi Ahmet Beı­senbıevter týraly derekterdi taptym dep habarlasqanda, tóbem kókke jetkendeı qýandym. Osylaısha tórt jyl degende atalarymnyń qaı maıdanda soǵysqany men qaı jerde qaza taýyp, jerlengeni týraly derekterge alǵash ret qol jetkizip, bala kúngi armanym oryndaldy.

Keıin bilgenimdeı, atalarymyz ja­ıynda málimetterdiń tabylmaýynyń sebebi – famılııalary ár jerde ártúrli jazylyp ketken eken. Biz tap­qan arhıvtik qujattarda bir jerde Bısen­baev, ekinshi jerde Besınbaev, Bıeı­senbaev, t.b. dep ja­zylǵan bolyp shyqty. Polkovnık Maǵjan Ǵadylshınulynyń osyndaı birneshe nusqa boıynsha izdeýi nátıjesin berdi.

Sonymen, tabylǵan málimetterge qysqasha toqtalsam, qazirgi Túrkistan oblysynyń Otyrar aýdanynda 1904 jyly ómir esigin ashqan naǵashy atam soǵys bastalǵan kezde jasy 37-de bolypty. Alǵashqyda 1905 jyldan keıin dúnıege kelgenderdi maıdanǵa alǵan­dyqtan, ol birinshi mobılızasııaǵa ilik­peg­en. Alaıda Qyzyl armııa orasan zor adam shyǵynyna ushyrap, qosymsha kúsh kerek bolǵannan keıin 45 jasqa deıingi er azamattardy da soǵysqa shaqyryp, naǵashy atam shamamen 1942 jyldyń jazynda Arys aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly maıdanǵa alynady. Aldymen bulardy Semeıdegi 125-qo­sal­qy atqyshtar polkinde jedeldetilgen áskerı oqý-jattyǵýdan ótkizip, myltyq ustap, atýdy úıretken soń, quramynda naǵashy atam bar marsh rotasy Sta­lıngrad maıdanynda urys salyp jatqan 96-atqyshtar dıvızııasynyń 1 384-at­qyshtar polkiniń qataryn tolyqtyrypty. Qyzylásker M.Beısenbıev shaıqas­qan polktiń tarıhı formýlıarynda: «1942 jyldyń 12 tamyzynan bastap 1943 jyldyń 31 qańtaryna deıin 96-atqyshtar dıvızııasynyń 1 384-atqyshtar polki Don maıdanynyń 21-armııasy quramynda úzdiksiz shabýyl urysyna qatysty», dep kórsetilgen. Osy aralyqta dıvızııa Serafımovıch qalasy men Bobrovskıı-2, Bazkovskıı, Marınovka, Karpovka, Jırnokleevka, Novyı Rogachık, Gospı­tomnık, Gýmrak sekildi 15 eldi mekendi jaýdan azat etedi.

1943 jyldyń 31 qańtarynan bas­tap 2 aqpanǵa deıin polk jaýyngerleri Stalıngradtyń Dzerjınskıı aýdany aýmaǵynda qııan-keski urys sala júrip, qalanyń batys bóligin jaýdan tazartady. Tarıhı formýlıarda bul týraly: «...Polk 300 shaqyrymǵa sozylǵan jedel marshpen Kalach qalasynyń túbinen shyǵyp, jaýdyń Stalıngrad mańyndaǵy tobyn tolyqtaı qorshaýǵa qatysty», dep jazylǵan.

О́kinishke qaraı, dál osy kúnderi naǵashy atam M.Beısenbıev aýyr jaralanyp, shaıqas bitetin kúni, ıaǵnı 1943 jyldyń 2 aqpanynda maıdan dalasynda es-tússiz jatqan jerinen tabylyp, Kalach-na-Doný qalasynyń Golý­bınskaıa stansasynda jańadan tigilgen №503 dalalyq kóshpeli gospıtalǵa jetkizilipti. Sol jerde jaralylardy tasyp júrgen adamdardyń aýyzsha aıtýy­men famılııasy Besımbaev dep jazyp alynǵan. Dárigerler onyń jaraqatyn tekserip, ota jasamasa bolmaıtynyn túsinedi. Alaıda jaqyn mańda áli de shaıqas júrip jatqandyqtan, dalalyq jaǵdaıda ota jasaýǵa múmkindik te, dereý arada eń jaqyn aýrýhanaǵa aparýǵa ýaqyt ta bolmasa kerek. Kelesi kúni, 3 aqpanda qyzylásker M.Beısenbıev esin jımaǵan kúıi ómirden ozyp, Kalach-na-Doný qalasynyń zıratyndaǵy №10 qabirge kómilgen. Soǵystan keıin qala ortalyǵyndaǵy Baýyrlastar zıratyna qaıta jerlenedi.

Al naǵashy atamnyń inisi Ahmet Beısen­bıevtiń jaýyngerlik jolyna kelsek, aǵasymen birge Semeıdegi 125-qosalqy atqysh­tar polkinde jedeldetilgen áskerı oqý-jattyǵýdan ótken soń ony Lenıngrad túbindegi Soltústik-Batys maıdanǵa attandyrypty. 1942 jyly 34-armııanyń 241-atqyshtar dıvızııasynyń 332-atqyshtar polki qatarynda Lenıngrad oblysyndaǵy Demıansk mańyna shoǵyrlanǵan jaý tobyn qorshaý operasııasyna tuńǵysh ret qatysqan.

Lenıngrad oblysynan keıin 5 shilde­den 23 tamyzǵa deıin Voronej maıda­nyndaǵy Kýrsk jáne Belgorod-Harkov strategııalyq shabýyldaý operasııala­ryna qatysyp, talaı keskilesken shaı­qastan aman shyǵyp, 1945 jyldyń mamyryna deıin Reseı, Ýkraına, Polsha, Chehoslovakııa jerlerindegi júzdegen eldi mekendi azat etýge bir kisideı atsalysady.

Arhıvtik qujattarǵa júginsek, Ahmet atamyz eń sońǵy ret Chehoslovakııanyń Moravsko-Ostrava qalasyn jaýdan azat etýge qatysady. 15 sáýirde artıllerııa qarýymen dúrkindetip atýdan bastalǵan qııan-keski urystar 30 sáýirge deıin úzdiksiz jalǵasyp, keńes áskerleri Moravsko-Ostrava qalasyn jaýdan tolyqtaı bosatady. Bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy fashısterdiń eń aqyrǵy qarsylyq kórsetken jeri bolatyn. Qala alynǵan soń, soǵys is-qımyldary birtindep saıabyrsyp, kóp ótpeı Jeńis kúni de kelgeni belgili.

О́kinishtisi sol, atamyz A.Beısenbıev qansha jyl ańsap kútken Jeńiske sanaýly kún ǵana qalǵanda Moravsko-Ostrava aýdanynyń Porýba aýyly túbindegi aýyr shaıqasta erlikpen qaza taýypty. 1946 jyly Cheh Respýblıkasynyń Moravııa-Sılezııa ólkesindegi Glýchın qalasynda keńes áskerleri jatqan Baýyrlastar zıratyna qaıta jerlengen.

Polkovnık M.Qaharmanovtyń kóme­gimen osy arhıvtik qujattardyń bárin taýyp, dittegen maqsatyma jetken soń, 2018 jyly naǵashy atamnyń tikeleı urpaqtary, Esenbaı Beısenbıev pen Samat Mahanov atty eki naǵashymdy ertip aldymen Mahan atamyzdyń soǵysyp, qaza tapqan jeri Volgograd qalasyna arnaıy bardyq. Bizdiń Reseıdegi elshilik arqyly aldyn ala sóılesip qoıǵan edik. Volgograd qalasy ákimshiliginiń uıtqy bolýymen «Otanymyzdy qorǵaǵan sarbazdardyń urpaqtary keldi» dep bizdi sán-saltanatpen kútip alyp, aıaǵymyzdy jerge tıgizbeı úsh kún qonaq qyldy. Jergilikti mýzeılerdi aralatyp, atamyzdyń shaıqasqan jerleri men jerlengen Baýyrlastar zıratyna zııarat qylyp, basyna quran baǵyshtap, týǵan jerden aparǵan topyraqty saldyq. Jergilikti tarıhshylar bul ólkede sol 1942–1943 jyldardaǵy aýyr shaıqastar qalaı ótkenin kóz aldymyzǵa keltirerdeı qylyp táptishteı áńgimelep, biz bilmeıtin kóp jaıǵa qanyq qyldy.

Al kelesi jyly joldasym Jumabek Sádýaqasov ekeýmiz Chehııaǵa saparlap, A.Beısenbıev atamyzdyń jerlengen jerin de arnaıy kórip, taǵzym etip qaıttyq. Osylaısha 70 jyldan asa súıekteri qaıda qalǵany belgisiz bolyp kelgen atalary­myzdyń maıdandaǵy ǵumyr tarıhy men jer qoınyna tabystalǵan orny túgeldeı anyqtalyp, tórt jylǵa sozylǵan izdeý jumystarym oıdaǵydaı sátti aıaqtaldy.

Meniń bul maqalany jazýdaǵy maqsa­tym – birinshiden, osy qýanyshymdy kóppen bólisip, el qorǵaǵan er atalarymyzdyń bolǵanyn halyqqa tanystyrý bolsa, ekin­shi­den, men sekildi soǵysta atalary men ákelerin joǵaltqan ózge de otandas­tary­myzǵa oı salý, bálkim izdeımiz dese, baǵyt-baǵdar berý edi. Tarıhshylardyń aıtýyn­sha, Qazaqstannan maıdanǵa attanǵan azamat­tardyń keminde 250-300 myńdaıy habar-oshar­syz ketken bolyp esepteledi. Biraq olar týraly derekter arhıvterde bar bolýy múmkin.

Iá, maıdanǵa attanǵan árbir jaýynger eli úshin kúresti, jeri úshin janyn qıdy. Olar izdeýsiz-suraýsyz qalý úshin týǵan jerden jyraqqa ketken joq. Siz ben bizdiń bolashaǵymyz úshin surapyl kúnderdi bastan ótkerdi. Sertine berik boldy. Otan úshin ot keshken árbir jan qurmetke bólenip, esimi taǵzym tuǵyryna jazylýǵa laıyq.

Serik TÁÝKEBAEV

Astana