Almaty oblysy – týrızmdi órkendetý turǵysynan áleýeti de múmkindigi de zor óńir. Memleket basshysy jergilikti halyqpen kezdesýinde týrızmdi damytý – ekonomıkany ártaraptandyrýdyń mańyzdy baǵyty ekenin atap ótip, tabıǵattyń tartýyn el baılyǵy retinde baǵalaǵanyn aıta ketken jón. Júıeli jumystardyń arqasynda aımaq ekonomıkasynyń ósimine serpin beretin bul baǵyt jyldan-jylǵa qarqyn alyp keledi. Oblys ákimi Marat SULTANǴAZIEVPEN suhbatymyzda óńirdiń órkendeýine serpin berýge tıisti osy salanyń búgini men keleshegi keńinen sóz boldy.
– Marat Eleýsizuly, áńgimemizdi oblystyń týrıstik áleýetinen bastasaq. Týrızm – tabys kózi. Ony damytý – ekonomıkalyq turǵyda órleýdiń tıimdi joly. Siz basshylyq etetin aımaqta bul sala qalaı óris alyp keledi?
– Almaty oblysy – kóz tartar kórkem tabıǵaty, tarıhı jádigerleri men mádenı muralary toǵysqan aıryqsha óńir. Tabıǵattyń tańǵajaıyp sulýlyǵy men halqymyzdyń tereń tarıhynan syr shertetin qasıetti meken. Oblys aýmaǵynda IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen Tańbaly tas petroglıfteri, sondaı-aq, «Altyn adam» tabylǵan Esik qorǵany syndy tarıhı oryndar shoǵyrlanǵan. Sharyn shatqalynyń ásem kórinisi, Kólsaı men Qaıyńdy kólderiniń tumsa tabıǵaty, Ile-Alataý ulttyq parki men Jońǵar Alataýynyń bıik shyńdary týrısterdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrady.
Byltyr oblysqa 1,7 mıllıon týrıst kelipti. Onyń ishinde sheteldik týrıster sany 60%-ǵa ósip, 135 myń adamǵa jetti. Osynaý joǵary kórsetkishpen oblysymyz respýblıkada úshinshi orynda tur. Qazir óńirde 384 myń týrıske qyzmet kórsetetin 274 nysan turaqty jumys isteıdi. Týrızm salasynda jalpy quny 600 mlrd teńgeden asatyn 24 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr. Máselen, ótken jyly ASP-Arena otbasylyq-saýyqtyrý kesheni ashylyp, 480 jumys orny quryldy. Oblysymyzdaǵy mańyzdy jobalardyń biri – «Oi-Qaragai» kýrortynyń aýmaǵyn 105 gektardan 1000 gektarǵa deıin ulǵaıtý. Bul joba aıasynda týrıster sany 850 myńǵa deıin artyp, 104 mlrd teńge ınvestısııa tartylady. Týrızmdi damytýdan oblys ortalyǵy Qonaev qalasy da shet qalmaıdy. Qalamyzda 25 mlrd teńgege eki bes juldyzdy qonaqúı men 48 mlrd teńgege halyqaralyq kýrorttyq-jaǵajaı kesheni salynady.
Jalpy óńirde týrıstik ınfraqurylymdy jaqsartý baǵytynda iri jobalar júzege asyrylyp jatqanyn aıttyq. Bul baǵyttaǵy irgeli isterge ınvestısııa da molynan tartyldy. Solardyń biri – «Frıdom fınans holdıng» kompanııasynyń bastamasymen Qonaev qalasyndaǵy №5 jaǵajaı aýmaǵynda júrgizilgen abattandyrý jumystary. Bul jobaǵa kompanııa tarapynan 4 mlrd teńge ınvestısııa quıyldy. Oıǵa alǵandar oryndalsa, oblys ortalyǵynyń basty demalys oryndarynyń biri bolyp sanalatyn Qapshaǵaı sý qoımasynyń jaǵalaýy týrısterdiń elimizdegi qalaýly oryndarynyń birine aınalary anyq.
Kegen aýdanyndaǵy tabıǵattyń tamasha tartýlarynyń qatarynda oıyp turyp oryn alatyn Kólsaı kólderiniń tartymdylyǵyn arttyrý baǵytyndaǵy da sharalar jalǵasa bermek. Byltyr osy maqsatta taǵy bir mańyzdy joba – Qaıyńdy kóline aparatyn 500 metrlik jaıaý júrginshilerge arnalǵan týrıstik marshrýt abattandyrylyp, tabıǵat aıasynda demalǵysy keletin qonaqtarǵa qolaıly jaǵdaı jasaldy.
– Týrızmge qatysty bıylǵy jospar jóninde ne aıtasyz?
– Bıyl negizgi nazar Almaty taý klasteri men ulttyq parkterdiń ınfraqurylymyn damytýǵa aýdaryldy. Bul maqsatta jergilikti bıýdjetten 253 mıllıon teńge bólindi. Týrızmdi júıeli ári sapaly damytý maqsatynda taý klasteri aýmaǵynda «Crystal Bay», «Kıpros» kompanııalarynyń seriktestigimen «Aqbulaq» týrıstik kesheniniń jobasy ázirlenip jatyr. Bul bastamalardyń barlyǵy óńirdiń týrıstik áleýetin arttyryp, Almaty oblysyn elimizdiń týrızm ortalyǵyna aınaldyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamdar qatarynda.
Sonymen birge oblysqa týrıster aǵynyn arttyrý maqsatynda jyl saıyn óńirde halyqaralyq deńgeıdegi iri sporttyq-mádenı is-sharalar uıymdastyrylyp keledi. Máselen, bıyl «Oceanman» jarysyna 17 elden 2500 sportshy qatyssa, «Tengri Ultra» ýltramarafonyna 2000 adam, dástúrli Qymyzmuryndyq festıvaline 4000-nan astam adam jınaldy. Qonaev qalasynda bıylǵy Naýryz meıramy da erekshe sıpatta ótti – qalada 25 kıiz úı tigilip, mereke aýqymy aıtarlyqtaı keńeıdi. Is-sharaǵa Qytaı, Úndistan, AQSh, Túrkııa, Majarstan, Lıtva, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Mońǵolııa sekildi elderdiń bas konsýldyq ókilderi, sondaı-aq BUU men ózge de halyqaralyq uıymdar qatysyp, merekelik kóńil kúıge ortaqtasty, qazaqtyń salt-dástúrimen, ádet-ǵurpymen, ulttyq qundylyqtarymen tanysyp, mádenı muralaryn tamashalap, aq dastarqanynan dám tatty.
Almaty oblysyn alǵa jeteleıtin jetekshi salanyń biri sanalatyn týrızmdi damytýǵa qatysty aldaǵy ýaqytta óńirde birqatar aýqymdy mádenı is-sharalar ótedi. Olardyń qatarynda Uly dala joryǵy, «Abrıkos» festıvali, maýsym-shilde aılarynda josparlanǵan «Uly dala kóshi» etnofestıvali bar. Qazaq halqynyń mádenı murasyn, kóshpeli órkenıet ereksheligin halyqaralyq deńgeıde dáripteýdi kózdeıtin festıvalǵa 12 memleketten – Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Bashqurtstan, Býrıatııa, Tatarstan, Majarstan, Saha, Tyva respýblıkalarynan ókilder qatysady. Osyndaı elaralyq deńgeıdi qamtıtyn baıypty bastamalar óńirdiń ǵana emes elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyryp, týrıstik tartymdylyǵyn odan ári kúsheıtýge serpin bereri sózsiz.
Bıylǵy «Uly dala joryǵy» halyqaralyq báıge-marafony – Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylatyn aıtýly is-shara retinde alǵash ret tolyq Almaty oblysynyń aýmaǵynda ótedi. Buǵan deıin birneshe óńirdi qamtyp, myńdaǵan shaqyrymǵa sozylyp kelgen bul dástúrli báıge-marafon bıyl qatysýshylardyń qarymyn bir ǵana oblys kóleminde synaǵaly otyr. Mereıli halyqaralyq shara bizdiń mártebemizdi arttyryp qana qoımaı, oblys jurtshylyǵyna zor jaýapkershilik artary da anyq. Sondyqtan barymyzdy salyp, daıyndalyp jatyrmyz.
– Báıgege daıyndyq barysyna toqtalsańyz. Bul sharanyń týrızmge qosar úlesi qandaı?
– Halyqaralyq báıge-marafondy «Joryq» at sporty federasııasynyń basshysy ári jobanyń avtory Baqytjan Turlybekov Almaty oblysy ákimdigine birlesip uıymdastyrý týraly usynys bildirgen. El rýhanııaty úshin mańyzy zor jobany birden qoldap, qolǵa aldyq. Bolashaǵy jarqyn jobanyń mazmuny tereń ári týrızm salasyn ilgeriletýge qosar úlesi zor. Bul bastama bizdiń alǵa qoıyp otyrǵan maqsattarymyzben de úndesip jatyr. О́ńirimizge keletin týrıster men jarysqa qatysýshylarǵa kórsetetin kórikti jerlerimiz barshylyq. Tipti josparlanǵan sharalardy bes kúnge syıǵyzý qıynǵa soǵyp otyr. Sondyqtan barlyǵyn egjeı-tegjeıli oılastyryp, barlyq tarapqa tıimdi bolýyn qarastyryp jatyrmyz. Ár sheteldik qatysýshynyń qyzyǵýshylyǵy bolashaqta oblysymyzǵa sheteldik týrısterdiń legin arttyrýǵa yqpal etedi dep senemiz.
Memleket basshysy: «Uly dala joryǵy – bul qazaq halqynyń atqa miný mádenıetin jańǵyrtý, ulttyq sportty damytý ári jastardy patrıotızmge tárbıeleý jolyndaǵy mańyzdy qadam», dep jobanyń eldik mán-mańyzyn atap ótkenin este ustaı otyryp, ultymyzdyń umyt bola bastaǵan qundylyqtaryn qaıta jańǵyrtý, jastarymyzdy otansúıgishtikke tárbıeleýdegi ozyq tájirıbemizdi ózgelerge de nasıhattaı alsaq, nur ústine nur bolary anyq.
At sporty – qazaqtyń qanynda bar, ulttyń tól bolmysy. Jastardy atqa baýlý, jylqy janýaryn tanýǵa úıretý – ult jadynda at ústindegi ómir súrý mádenıetin qaıta jańǵyrtý jolyndaǵy mańyzdy qadam ekeni sózsiz.
Dástúrge aınalǵan «Uly dala joryǵy» halyqaralyq marafony 9–14 mamyr aralyǵynda ótedi. Qazirgi tańda bes kúndik báıgege birneshe sheteldik komanda qatysýǵa nıet bildirip otyr. Bul – azamat pen qazanattyń qaırat-kúshi men erik-jigeri synalatyn úlken doda. Sharanyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylatynyna senim mol.
Jarysqa 10-nan astam elden, atap aıtqanda, Túrkııa, Reseı, Majarstan, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Qyrǵyzstan, ózge de memleketterden júzden astam sportshy kelmek. Bizdiń shabandozdar jarysqa qatysyp qana qoımaı, halyqaralyq áriptestik ornatyp, óńirimizdiń kórikti jerlerimen qonaqtardy tanystyrady. Bıylǵy halyqaralyq báıge-marafon tabıǵaty kórkem, tarıhı oryndarǵa baı Balqash, Jambyl, Ile aýdandarynyń aýmaǵynda ótedi. Shabandozdar bes kún ishinde 500 shaqyrym joldy eńserip, shyn myqtyny anyqtaıdy.
Marafon aıasynda ótetin aýqymdy sharalardyń biri – asyltuqymdy jylqylar kórmesi. Bul kórmede kelýshiler elimizde ósiriletin erekshe jylqy tuqymdarymen tanysyp, jylqy sharýashylyǵynyń damýyna nazar aýdara alady. Sonymen qatar sheteldik meımandarǵa qazaq halqynyń mádenı murasyn tereńirek tanytý maqsatynda etnoaýyldar, fotoaımaqtar men ınteraktıvti alańdar uıymdastyrylady. El ishinen kelgen qolóner sheberleri ulttyq buıymdaryn jármeńkege shyǵaryp, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrin kópshilikke keńinen nasıhattaıdy. Bul – dástúrli mádenıettiń baı murasyn kórsetýge berilgen úlken múmkindik. Biz tek sportshylardyń ǵana emes, halqymyzdyń tarıhı bolmysy men mádenı qundylyqtaryn da búkil álemge tanytýdy maqsat etemiz.
Marafon barysynda qatysýshylar kún saıyn arnaıy aıaldamalarda attaryn sýytyp, tynyǵýǵa múmkindik alady. Sol sátterde ulttyq oıyndarymyz kórsetilip, qazaqı kıim úlgileri tanystyrylady. Osylaısha, báıge tek sporttyq doda ǵana emes, elder arasyndaǵy mádenı baılanysty nyǵaıtatyn, dostyqty bekemdeıtin biregeı alańǵa aınalmaq.
– Oblys qurylǵan úsh jyldyń ishinde sport, onyń ishinde ulttyq oıyndardy damytý baǵytynda qandaı jumystar atqaryldy?
– Búginde oblysymyzda dene shynyqtyrýdy nasıhattaý, olımpıadalyq rezervti daıyndaý, buqaralyq sportty óristetý, balalar sportyn damytý, ınfraqurylymdy jaqsartý baǵytynda júıeli jumystar atqarylyp keledi. Memlekettik qoldaýdyń arqasynda balalar sportynda aıtarlyqtaı serpilis baıqalady.
Oblys sportshylary jyldar boıy qalyptasqan dańqty joldy jalǵastyryp keledi. Keıingi kezderi eleýli jetistikterge qol jetkizip júr. 2023 jyly Astanada ótken V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda shabandozdarymyz «Báıge» saıysynan eki birdeı altyn medal ıelendi. Al VIII halyqaralyq «Azııa balalary» oıyndarynda 2 kúmis, 2 qola júldeni qanjyǵalady. XXXIII jazǵy Olımpııa oıyndarynda grek-rım kúresinen Demeý Jadyraev 77 kılo salmaqta kúmis medal enshiledi. Sondaı-aq bıylǵy aqpan aıynda Qytaıdyń Harbın qalasynda ótken IX qysqy Azııa oıyndarynda óńir sportshylary el namysyn abyroımen qorǵady. Bıatlon estafetasynda Áset Dúısenov kúmis medal jeńip aldy. Jalpy, jyl basynan beri oblys sportshylary túrli deńgeıdegi jarystarda 519 medal ıelendi: 208 altyn, 148 kúmis, 163 qola.
Buqaralyq sportty damytý maqsatynda qurylǵan «Alataý lıgasy» aıasynda óńirdiń barlyq aýyldyq okrýgterinde 140-qa jýyq sport klýby ashyldy. Búginde bul klýbtarda 13 500 adam turaqty túrde sportpen aınalysýda. Jyl sońyna deıin bul kórsetkishti 15 000 adamǵa jetkizý josparlanyp otyr.
Oblys turǵyndaryn salamatty ómir saltyna tartý maqsatynda jyl saıyn 5000-nan astam buqaralyq sporttyq is-shara uıymdastyrylady. Osyndaı júıeli jumystardyń nátıjesinde, 2022 jylmen salystyrǵanda sportpen turaqty aınalysatyn halyqtyń úlesi 6%-ǵa artyp, 41,4%-ǵa jetti (2022 jyly – 35,4%, 530 364 adam, 2024 jyly – 642 276 adam).
Ulttyq sport túrlerin damytý baǵytynda oblysta arnaıy Sportty damytý dıreksııasy jumys isteıdi. Qazirgi tańda bul mekeme 12 ulttyq sport túrimen aınalysyp, 776 seksııada 42,8 myń adamdy turaqty jattyǵýlarǵa tartyp otyr. Bul – óńir halqynyń sportpen shuǵyldanatyn bóliginiń 7,1 paıyzyn quraıdy.
Kókpar, aýdaryspaq, jamby atý, teńge ilý sekildi dástúrli sport túrlerinen joǵary nátıje kórsetken 43 sportshyǵa 100 myńnan 180 myń teńgege deıingi kólemde arnaıy shákirtaqy taǵaıyndaldy.
Sport ınfraqurylymyn damytýǵa da erekshe nazar aýdarylyp keledi. 2022 jylmen salystyrǵanda halyqty sport nysandarymen qamtý kórsetkishi 10,5%-ǵa artyp, 50,14%-dy qurady (2022 jyly – 39,6%). Oblystaǵy sport nysandarynyń jalpy sany – 1891. Sonyń ishinde 1586 nysan aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan. Keıingi jyldary 10 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni qoldanysqa berildi. Tek 2023 jyly Jambyl aýdanynyń Qarakestek aýylynda, Eńbekshiqazaq aýdanynyń Shelek, Ashysaı aýyldarynda jańa keshender paıdalanýǵa berildi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, arnaýly memlekettik qordyń qarajaty óńirlerdegi áleýmettik mańyzy bar nysandardyń qurylysyna baǵyttaldy. 2025 jyly «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý» jobasy aıasynda Kegen aýdanynyń Jalaǵash aýylynda 50 oryndy sport kesheniniń qurylysyna arnaıy qordan 1,1 mlrd teńge bólindi. Jambyl aýdanynyń Tarǵap aýylyndaǵy 70 oryndy sport keshenin salýǵa jergilikti bıýdjetten 100 mln teńge qarastyrylǵan. Bul bastamalar aýyl jastaryna qoljetimdi sporttyq ınfraqurylym usynyp, olardyń salamatty ómir saltyn ustanýyna jol ashady.
– Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan «Uly dala joryǵy» jobasyna qatysýshylarǵa sáttilik tileı otyryp, suhbatymyzdy túıindesek.
– Sóz basynda atap ótkenimdeı, bul joryq – at pen adamnyń fızıkalyq qýatyn ǵana synaıtyn doda emes, ol – rýhanı saıahat. Tarıhpen, mádenıetpen, tabıǵatpen úndesip, babalar izimen júrip ótetin «Uly dala joryǵy» – ata-baba murasyn qurmetteý, ulttyq rýhty kóterý jolyndaǵy úlken qadam. Barlyq qatysýshylarǵa sáttilik pen jeńis tileımin! О́z tarapymyzdan barlyq sportshylarǵa laıyqty jaǵdaı jasaýǵa bar kúshimizdi salamyz.
Áńgimelesken –
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»