Eýroodaq kózdegen genderlik teńdik

Energetıka sektorynda áıelder úlesi az

Osy baǵyttaǵy EO ilgeriletýdi kózdep otyrǵan qadamnyń biri – ınklıýzıvti jáne genderlik teńdik. Qazir OA el­derinde bul másele tıisti deń­geıine jete qoıǵan joq. Máselen, elimiz Jahandyq gender­lik alshaqtyq ındeksinde ótken jyl­dyń esebi boıynsha 76-orynda (jalpy ındeksi 0.710) tur. 2023 jyly 0.721 ındekspen 62-orynda turǵan edi. Kórsetkish tómendegen. Jalpy, genderdik teńdik kórset­kishi áıelderdiń ekonomıka, bilim, densaýlyq, saıa­sı salalarda belsen­diligi men ómir súrý uzaqtyǵyna qaraı shyǵarylady.

Elimizdegi áıelderdiń saıası ókildigine toqtalsaq, 2023 jylǵy jaǵdaı boıynsha áıelder Senat depýtattarynyń 20 paıyzyn, al Májilis depýtattarynyń 18,9 paıyzyn qurady. 2022 jyly jergilikti ózin-ózi basqarý deń­geıindegi 321 memlekettik saıa­­sı qyzmetkerdiń tek 28-i (8,7%) áıel­der boldy. Qazirgi ýa­qytta mı­nıstrler kabınetinde 26 laýa­zymdy tulǵanyń ishinde 4 áıel (15%) ju­­mys isteıdi. 2023 jyly korpo­ratıvtik basshylyq­qa áıelderdiń tek 3 paıyzy usynylǵan.

EO den qoıyp otyrǵan ener­­getıkalyq sektorda da áıel­derdiń úlesi az. BUU Damý baǵ­darlamasynyń «Qazaq­standaǵy jańǵyrmaly energetıka sek­toryndaǵy genderlik teńgerim: mártebe, problemalar men sheshimder» esebinde munaı men gaz, elektr energetıkasy, kómir óndirý jáne jańartylatyn energııa kózderindegi qyzmet­ter­ge áıelderdiń aıtar­lyqtaı az usynylatynyn aıtady. Máselen, 2016-2019 jyldary energetıka sektoryndaǵy áıelderdiń úlesi 25 paıyzdy quraǵan. Onda da bul sala­larda áıelder negizinen tómen bilikti jáne beıindi emes laýazym­dardaǵy qyzmetti atqarady. 2020 jyly biliktiligi joq pozısııalarda kómir, munaı óndirý jáne energetıka salalarynda áıelder jumys kúshiniń úlesi erlerge qaraǵanda joǵary bolǵan.

«Technowomen Central Asia» KEU basqarma múshesi, «RoboTechnoGirls» bastamasynyń jetekshisi Álııa Orazym­beto­vanyń aıtýynsha, JEK-tiń aralas salalaryn qosa alǵanda jalpy elektr energııasy sektorynda áıel ǵalymdar men IT mamandary 38 paıyzdy quraıdy.

– Elimizde IT salasyna áıel­der kóp kele bermeıdi. Bul, ásirese, energetıka sııaqty tar ári «tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli» salalarda aıqyn kórinedi. De­rekterge súıensek, Qazaqstan men Ortalyq Azııa boıynsha IT mamandardyń jalpy sanynyń shamamen 15-20 paıyzyn áıelder quraıdy. Al naqty elektr energetıkasy sektorynda bul kórsetkish odan da tómen, shamamen 10-12 paıyz ǵana. Biz qazir kóptegen is-shara ótkizip jatyrmyz. Maq­satymyz – qyz balalardyń osy salaǵa qyzyǵýshylyǵyn art­tyryp, STEM pánderin, baǵdar­lamalaý, robottehnıka boıynsha bilim alýyna yqpal etip, ǵylymı qyzmetke tartý, – dedi Á.Orazymbetova.

Al 2022 jylǵy Jańǵyrmaly energııa kózderi jónindegi ha­lyqaralyq agenttik (IRENA) ese­biniń deregine súıensek, álem boıynsha áıelderdiń kún ener­getıkasyndaǵy jumys kúshi eń joǵarǵy 40 paıyzdy qu­raı­dy. Mu­naı-gaz sektorynda – 22, jel energetıkasynda – 21 pa­ıyz ǵana. Sondaı-aq áıelder kún ener­gııasynyń óndiris segmentinde belsendi (47 pa­ıyz), alaıda kún fotoelektrlik júıelerin ornatýǵa qulyqty emes, nebári 12 paıyz. Dese de agenttiktiń qorytyndysyna sáı­kes, dúnıe júzinde taza energııa óndirýde áıelderdiń úlesi – joǵary.

«Global Gateway» qarjy bóledi

Keıingi jyldary álem elderi, sonyń ishinde Ortalyq Azııa klımattyq qater­men kúresýge májbúr. О́ıtkeni aımaqta temperatýra álemdik ortasha deńgeı­ge qaraǵanda eki ese jyldam joǵa­rylap jatyr. Muzdyq­tar tez erip, sý tapshylyǵy, qur­ǵaqshylyq baıqaldy.

«О́ńirimizde sý tapshylyǵy ýaqyt ótken saıyn ózekti máse­lege aınalyp keledi. Ony eki nárseden ańǵarýǵa bolady. Ke­ıin­gi 20 jylda jan basyna shaqqandaǵy sýmen qamtamasyz etý kórsetkishi 30 paıyzǵa kemidi. Aımaqtaǵy sý resýrstarynyń 70 paıyzy – transshekaralyq. Dál osy sebepti bizge sý únemdeý tehnologııalaryn jáne smart sýa­rý men gıdrologııalyq monıtorıng júıelerin damytý isinde halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qoldaýy qajet. Biz burynnan aıtylyp kele jatqan Ortalyq Azııa sý-energetıka seriktestigin qurý bastamasyn ilgeriletýge ázirmiz», dedi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev О́zbekstanda ótken Eýroodaq-Ortalyq Azııa sammıtinde.

Sondaı-aq osy jıynda Brıýssel «Global Gateway» bas­­tamasy aıasynda Or­talyq Azııa­ǵa 12 mlrd eýrony quraıtyn ın­ves­tısııalardyń jańa paketin en­gi­zetinin málimdedi. Bul qar­jynyń 3 mlrd dollary – kólik salasyndaǵy joba­larǵa, 2,5 mlrd dollary – asa mańyzdy shı­ki­­zatqa, 6,4 mlrd dollary – ener­getıka men klımatqa jáne qalǵany sıfrlyq baılanysqa jumsalmaq.

Qazir EO klımat ózgerýi salasyndaǵy kóshbasshyǵa aınaldy. 2021 jyly odaqqa múshe memleketter Eýropanyń klımat zańy týraly kelisimge kelgen edi. Osylaısha, Eýropa 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylymyn 55 paıyzǵa azaıtýdy mindet etip alǵa qoıdy. Al onyń nátıjesinde EO 2050 jyly shyǵarylym kólemin múldem joımaq. Biraq Eýropa álemdegi klımattyq ózge­ristermen jalǵyz kúrese almaıtyny belgili. Sol sebepti olar álem elderin osy ortaq máselege jumylýǵa shaqy­ryp otyr. Sonyń ishinde EO Ortalyq Azııanyń kún, jel jáne sý energetıkasyndaǵy áleýetin negizge ala otyryp, aımaqtaǵy sý, energetıka jáne klımattyń ózgerýi boıynsha Eýropa oda­ǵynyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan strategııasyna jáne Eýropa ko­mandasynyń (Team Europe) bas­tamasyna sáıkes, EO OA-nyń bes eline – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstanǵa qazirgi zamanǵy ekologııalyq taza energetıkalyq resýrstardy paıdalanýǵa, jalpy jahan­dyq júıelerge kóship, qaýipsizdikti qamtamasyz etýde kómegin berip otyr.

Alaıda 2021 jyly Eýropa­lyq ko­mıs­sııanyń burynǵy at­qarýshy vıse-prezıdenti Frans Tımmermans pen Eýropa oda­ǵynyń syrtqy ister jáne qaýip­sizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili, Eýropalyq komıs­sııanyń Álemdegi kúshti Eýropa jónin­degi vıse-prezıdenti Djozep Borrell «Project Syndicate» saıtyna jarııalaǵan «Klımat ózgerýiniń geo­saıasaty» (The Geopolitics of Climate Change) maqalasynda ózge elder klı­matqa qatysty mindettemelerin Eýro­pa odaǵymen saı keltirmese, «kómir­tektiń aǵý» qaýpi bar ekenin aıtady. Sondyqtan EO kómirtegi shekarasyn retteý mehanızmi (CBAM) boıynsha jumys isteı­di. «Keıbir elder, tipti odaq­tastarymyzdyń arasynda bu­ǵan alań­daıtyndar bar ekenin bilemiz. Biraq bizdiń baǵytymyz aıqyn. О́ndiris kezinde kómirtegi gazyn kóp shyǵaratyn taýarlardy ımporttaǵanda arnaıy baǵa belgileý jazalaý nemese proteksıonıstik sıpatqa ıe emes», delingen maqalada.

Qazaqstan genderlik teńdikti ilgeriletýge beıil

Genderlik teńdik máselesine keletin bolsaq, buǵan áli de to­lyq­­taı qol jetkiz­besek te, elimiz áıelderdiń quqyqtary men múm­kindikterin keńeıtýge bir­qa­tar qadam jasady. Jalpy, máseleniń bar ekenin mo­ıyndaı otyryp, memleket pen qoǵamnyń aldynda mindet etip aldy. О́ıtkeni el halqynyń 50 paıyzdan astamy – áıelder. Bul ba­ǵytqa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev basa mán berip otyr.

Máselen, 2021 jyly eńbek salasyn­daǵy kemsitýshilikti joıý jónindegi memlekettik saıasatty iske asyrý aıasynda elimizdiń Eń­bek kodeksinen áıelderge ty­ıym salynǵan kásipterdiń tizimi aly­nyp tastaldy. Osylaısha, qazir áıelder buryn tek erler­ge ruqsat berilgen 219 kásip pen ju­mys túrin atqarýǵa múm­­kin­dik aldy. Bul, árıne, jumys­qa orna­lasýdaǵy gender­lik kedergilerdi joıýdyń mańyz­dy qadamy boldy. Sonymen qatar eldegi BUU DB jáne «Damý» kásipkerlikti damytý qory áıelderge arnalǵan jobalardy iske asyrýǵa qarjylaı qoldaý kórsetip otyr. Munyń ishin­de jasyl jobalardy da­­mytý­ǵa, yntalandyrýǵa baǵyt­talǵan kelisimder bar.

Sondaı-aq jańǵyrmaly ener­­gııa kózderi (JEK) sektoryn qoldaýǵa jáne Qazaqstanda gen­derlik teńdikti ilgeri­letýge ba­ǵyt­talǵan «JEK sek­toryn­daǵy áıelder» nagradasy quryl­dy. «Qazaq Green» JEK qaýym­dastyǵynyń basqarma tóraǵasy Aınur Sospanovanyń aıtýyn­sha, elimizdegi JEK qalypta­sýy­nyń alǵashqy on jylynda eldiń múmkin­dikterine, ınvestısııa tar­týǵa jáne taǵy basqalarǵa qatys­ty jumys atqarylǵan. JEK-te gen­derlik damý másele­lerindegi ha­lyq­aralyq tájirıbe zerdelengen.

– «JEK sektoryndaǵy áıel­­der» nagradasyn qurý – Qazaq­standaǵy jańǵyrmaly ener­getıka sektorynyń áleýe­tin ny­­ǵaı­tý jolyndaǵy mańyz­dy qadam. Bul úlgi bolatyn áıel­derdi anyq­tap qana qoımaı­dy, jańartylatyn energetıka sek­toryndaǵy, memlekettik qury­lymdardaǵy 24 áıeldi áıelder klýbyna biriktirdik. Olardyń arasynda sala ókilderi men gen­der­lik teńdik mamandary bar. Qazaqstanda energetıkanyń dás­túr­li sektorlaryn dekarbonı­za­sııa tásilderine úıretý jáne aqpa­rat­tandyrý qajet. Biz sondaı-aq «Qazaq Green JEK mektebin» qurdyq, onda energetıkter toptaryn oqytamyz, – dedi A.Sospanova.

Halyqaralyq konvensııalar men ke­lisimderge toqtalsaq, elimiz «Áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi Beıjiń is-qımyl platformasyna» 1995 jyly qol qoıyp, 1998 jyly «BUU-nyń Áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq nysandaryn joıý týraly» konvensııany (ÁKJK/CEDAW) ratıfıkasııa­lady. Sondaı-aq 2001 jyly ÁKJK Fakýltatıvtik hattamasyna qol qoıdy.

BUU DB sarapshylary júr­gizgen keshendi zertteýdiń nátı­jesinde eli­miz­de bilim berý­ge, zańnamaǵa jáne JEK salasyn­daǵy genderlik teńdik­ti jaq­sartýǵa qatysty birqatar usy­nys ázirledi. Olardyń aıtýynsha, JEK sektorynda, onyń ishinde úı sharýashylyqtaryndaǵy ju­myspen qamtý máselelerin tal­daýǵa derekter jınap, zertteý­ler júrgizý qajet. Sondaı-aq JEK salasyndaǵy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha oqıtyn áıelderge arnaıy stıpendııalar berý qajet.

Ortalyq Azııa elderi ǵana emes «Global Gender Gap Report 2024» (Jahandyq gender­lik alshaq­tyq ındeksi) esebi jarııalaǵan kórsetkishterge súıensek, jalpy álem genderlik teńdikke tutastaı qol jetkizgen joq. Qazaqstan jaqsy nátıjeler kórsetip kele­di. Biraq eko­nomıkalyq salada tolyq genderlik teńdikke qol jetkizýge áli de kóp jumys iste­lý kerek deıdi mamandar. Bul úde­risti jedeldetý turaqty eko­no­­mıkalyq damý­ǵa jáne jalpy qoǵam­nyń ál-aýqatyna yqpal etedi.

Atalǵan ındekste, elimiz gen­der­lik teńdik jaǵynan Ortalyq Azııada kósh bastap tur. BUU sarap­shylary halyqaralyq reı­tıngterde Qazaqstannyń gender­lik kórsetkishteri 2020 jyldan bastap jaqsarǵanyn aıtady.

Jalpy, «Global Gender Gap Report 2024» avtorlary adamzatqa genderlik teńdikke jetýge taǵy bes urpaq nemese 134 jyl qajet ekenin aıtady. Ázirge 2024 jyl­dyń esebine sáıkes, álem­degi genderlik alshaqtyq 68,6 paıyzdy kórsetip tur.

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»