Reprodýktıvti densaýlyq, jynystyq saýat taqyryby qoǵamda ashyq aıtylyp, kóp talqyǵa túse bermeıdi. Otbasyn josparlaý máselesi de kóptiń nazarynan jıi tys qalady. Osynyń saldary erte júktilikke, odan da qaterlisi – jynystyq jolmen beriletin ınfeksııaǵa uryndyrady. Sol turǵyda deni saý urpaq qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń mán-mańyzy erekshe. Qazirde el kóleminde Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa uıytqy bolyp, reprodýktıvti densaýlyq aptalyǵy júrip jatyr.
Keıingi bes jylda elimizde kámelet jasyna tolmaǵan qyzdar arasynda júktiliktiń shamamen 12 myń jaǵdaıy tirkelgen. 15 pen 19 jas aralyǵyndaǵy jas pen jasóspirimderdiń úshten biriniń jynystyq tájirıbesi bar. Qıyny, IýNFPA zertteýleriniń málimeti boıynsha, olardyń kóbi AITV, JITS-ten qorǵaný týraly aqparattardan habarsyz.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń zertteýlerine sáıkes, ınfeksııa belgileri bar jastardyń 60%-dan astamy medısınalyq kómekke júginbeıdi. Búginde eldegi árbir altynshy otbasy bedeýlikke tap bolady. Bul tek áıelderge ǵana emes, erlerge de qatysy bar derek. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy mamandarynyń pikirinshe, mundaı kórsetkish ulttyq qaýipsizdikke qaýip tóndiredi.
Aptalyq aıasynda jastar densaýlyq ortalyqtary men alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek uıymdarynda «Ashyq esik kúni», taqyryptyq dárister, trenıng, ınteraktıvti sessııa, mamandardyń qatysýymen onlaın-vebınarlar ótedi. Bul jóninde arnaıy uıymdastyrylǵan baspasóz máslıhatynda Ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary, Parlament Senaty tóraǵasynyń keńesshisi Juldyzaı Ysqaqova tarqatyp aıtyp bergen edi.
– 2021 jyldan bastap Prezıdent tapsyrmasymen «Ańsaǵan sábı» arnaıy baǵdarlamasy jumys istep keledi. Jyl saıyn EKU baǵdarlamalaryna myńdaǵan kvota bólinedi. Bul degenińiz ashyq, ǵylymı negizdelgen dıalogti qajet etetin reprodýktıvti densaýlyq salasynda úlken máseleler bar ekenin kórsetedi. Sondyqtan aksııanyń maqsat-muraty – azamattardy mańyzdy baǵyttar týraly kóbirek aqparattandyrý. Sondaı-aq jastardyń, eresekterdiń óz densaýlyǵyna sanaly kózqaraspen qaraýǵa yntalandyrý, – deıdi J.Ysqaqova.
El kóleminde jasóspirim, jastar arasynda otbasynyń mańyzyn uqtyryp, reprodýktıvti densaýlyqqa qatysty saýatyn arttyrýdy maqsat etken 103 Jastar densaýlyq ortalyǵy (JDO) jumys isteıdi. Munda mamandar 10–18 jas aralyǵyndaǵy kámeletke tolmaǵandarǵa, 18–29 jas aralyǵyndaǵy jastarǵa medısınalyq, emdeý-profılaktıkalyq kómek kórsetedi. Byltyrǵy jyldyń esebi boıynsha JDO-ǵa 780 myńnan astam jas kómekke júgingen. Olardyń 84%-y – qala jastary. Sondyqtan qazir oblys pen aýdan deńgeıinde de osyndaı ortalyqtar ashylyp jatyr.
Keshendi is-sharalar nátıjesinde keıingi 5 jylda jasóspirimder arasyndaǵy júktilik 43%-ǵa tómendep, 1 myń jasóspirim qyzǵa shaqqandaǵy kórsetkish 4,25 boldy. Sondaı-aq osy jastaǵy jasóspirimder arasynda týý, jasandy túsik jasaý kórsetkishi aıtarlyqtaı tómendegen. Osy baǵytta iske asyp jatqan jumystyń bir tarmaǵyn Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Ana men bala densaýlyǵyn saqtaý departamenti Analar densaýlyǵyn saqtaý basqarmasynyń basshysy Shakızat Halyqova aıtyp berdi.
– Densaýlyq saqtaý mınıstrligi el azamattarynyń, onyń ishinde jasóspirimderdiń reprodýktıvti densaýlyǵyn nyǵaıtý maqsatynda birtalaı is-sharany úılestirip otyr. Atap aıtqanda, qyzdardyń gınekologııalyq patologııa jaǵdaılaryn der kezinde anyqtaý úshin aýyldyq jerlerde balalar gınekologiniń bolýyn qamtamasyz etedi. Eger patologııa anyqtalsa, qyz balalardyń reprodýktıvti densaýlyǵyn qalyptastyrý, saýyqtyrý maqsatynda oblystyq, respýblıkalyq medısınalyq mekemelerge joldaý marshrýty bekitildi. Osy is-sharalar negizinde 2026 jylǵa deıingi balalar gınekologııasyn jetildirýdiń Jol kartasy ázirlendi, – dedi Sh.Halyqova.
Jasóspirimderge, olardyń ata-analaryna qoldaý kórsetetin is-sharalardan Oqý-aǵartý mınıstrligi de qalys qalmady. Mınıstrliktiń bastamasymen ár óńirdegi bilim berý uıymdarynda ata-analar, mektep, kolledj oqýshylary júgine alatyn psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashylǵan. Byltyrdyń ózinde osyndaı ortalyqtarǵa 600 myń ótinish túsken. Ár mektepte bala men ata-ana arasyndaǵy baılanysty qoldaý maqsatyndaǵy psıhologııalyq, pedagogıkalyq qoldaý kórsetý ortalyqtary jumys isteıdi. Jyl basynan beri, 4 aıdyń ishinde balalardan 70 myńǵa jýyq ótinish kelgen. Onyń ishinde otbasyndaǵy, kóshedegi zorlyq-zombylyq týraly 300-ge jýyq qońyraý túsipti.
Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Nasymjan Ospanovanyń aıtýynsha, otbasynda ata-ana jaýapkershiligi tómendegennen balalar osyndaı aýyr jaǵdaıǵa tap bolyp jatady.
– 15-17 jas aralyǵyndaǵy balalar týystarymen ashyq sóılesýden qorqady. Sondyqtan mektepte balalardy qoldaıtyn is-sharalar ótkizgen tıimdi. Byltyr biz IýNISEF-pen birlesip, balalardyń ınternet keńistiktegi qaýipsizdigine qatysty «Kazakhstan Kids Online» zertteýin júrgizdik. 1 200 bala zertteldi. Onyń ishinde árbir onynshy bala belgisiz adamnyń ótinishimen óz sýretterin ózgege joldaǵan. Árbir on birinshi qyz beıtanys adamdarmen kezdesýge barǵan. Balalardyń 3%-y belgisiz adamdarmen qarym-qatynasta boldy. Bul ata-analarǵa, tárbıeshilerge balalarmen baılanys ornatý, senim artý, anamen, ákemen jyly qarym-qatynasta bolýdyń mańyzdy ekenin kórsetedi, – deıdi N.Ospanova.
Osy oraıda «Qazaqstannyń jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq jónindegi qaýymdastyǵy» qoǵamdyq birlestigi týraly aıta ketken jón. Pedagogter men medısına mamandarynyń basyn qosyp júrgen uıym úkimettik emes sektorda 25 jyldan astam ýaqyt jumys isteıdi. Halyqtyń reprodýktıvti densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa laıyqty úles qosyp júr. Uıym otbasyn josparlaý, júktilikke daıyndyq, jasóspirim, jastardyń densaýlyǵy, AITV, erte júktilikpen qosa, jynystyq jolmen taralatyn ınfeksııalardyń aldyn alý, sapaly medısınalyq kómekke qol jetkizý syndy máselelerge erekshe nazar aýdarady. Birlestiktiń vıse-prezıdenti, akýsher-gınekolog dáriger, qoǵamdyq densaýlyq magıstri, IýNFPA sarapshysy Mıra Saýranbaeva ómirlik daǵdylarǵa negizdelgen keshendi bilim berýdi engizýge kúsh salyp jatqanyn atap aıtty. О́ıtkeni bul tek aqparattandyrýǵa baǵyttalǵan tásil emes, jasóspirimder men jastardyń daǵdylaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beretin ádis.
– Áleýmettik jelidegi, ınternet keńistigindegi aqparat árqashan senimdi bola bermeıdi. Bizdiń mindetimiz – jasóspirimderge densaýlyq týraly ǵana emes, ózimizdi qalaı qorǵaıtynymyz jaıly senimdi, ǵylymı negizdelgen aqparat berý. Qaýymdastyq sarapshylary pedagogter men jasóspirimderge arnalǵan ádistemelik nusqaýlyq, sondaı-aq úlestirme materıaldy qamtıtyn oqý-ádistemelik keshen ázirledi»,– deıdi M.Saýranbaeva.
Jastardyń reprodýktıvti saýattylyǵyn arttyrý, erte júktiliktiń, túsikterdiń, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń aldyn alý maqsatynda qolǵa alynǵan bastamalardyń biri – «Saulyq Life» jobasy. Respýblıkalyq qozǵalys Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen, Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń memlekettik granty aıasynda iske asyp keledi. Joba elimizdiń barlyq 17 oblysyn, 3 respýblıkalyq mańyzy bar qalasyn qamtıdy. Eki jylda 200-den astam is-shara ótkizilip, oǵan 40 000-nan astam jas qatysady dep maqsat qoıǵan. Búginde jastarǵa medıa baǵytta qoldaý kórsetetin Saulyq.kz onlaın platformasy iske qosylǵan. Qazirdiń ózinde platforma arqyly 95 myńnan astam paıdalanýshy kómekke júgingen. Sonymen qatar 3 800 jastan anonımdi ótinish kelip tústi. Platforma arqyly 3 myńnan astam jas gınekolog, androlog, psıhologtiń konsýltasııasyn alǵan.
Qoryta aıtqanda, bir emes birneshe mınıstrliktiń, qoǵamdyq birlestikterdiń, ult saýlyǵyna alańdaıtyn belsendi azamattardyń reprodýktıvti densaýlyq taqyrybyn kún tártibine shyǵarýy utymdy sheshim boldy. Ári olar óz quzyreti sheńberinde jasóspirimderge, jastarǵa qorǵan bolatyn, saýlyǵyna qarasatyn jobalardy júıeli iske asyryp keledi. Degenmen bala áke-sheshege qarap boı túzeıtinin eskersek, reprodýktıvti densaýlyq, jynystyq tárbıe taqyryby áýeli úıde aıtylǵany durys.