Kóp memleketpen salystyrǵanda elimiz tabıǵı apat qaýpi joǵary aımaq sanalmaıdy. Degenmen orasan zor aýmaq, qatal klımat, demografııalyq ózgeris keıbir mańyzdy tabıǵı syn-qaterdi jeńildetýdiń ózektiligin kóldeneń qoıyp otyr. Tótenshe jaǵdaımen betpe-bet kelgende el turǵyndarynyń qarjylyq turaqtylyǵyn arttyrý maqsatynda múlikti saqtandyrý máselesin retteıtin reformanyń kezegi kelgendeı.
El aýmaǵynyń 75%-ynda daýyl, kóshkin, sel, sý tasqyny, epıdemııa, tótenshe temperatýra, jer silkinisi, orman, dala órtteri sııaqty tabıǵı apattar qaýpi joǵary. Klımattyń ózgerýi birese sý tasqynyna, birese qurǵaqshylyqqa ushyratyp, jaǵdaıdy kúrdelendire túsedi. Statıstıka elimizde jyl saıyn 3-4 myń tótenshe jaǵdaı bolyp, on shaqty adam qaza tabatynyn, 3-5 myń adam zardap shegip, shyǵyn 16 mıllıard teńgeni quraıtynyn kórsetedi. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń dereginshe, respýblıkalyq mańyzy bar 2 qala, 6 oblys sý tasqynyna, 2 qala, 13 oblys seısmıkalyq qubylysqa beıim.
Byltyr elimizde 12,5 myń tótenshe jaǵdaı men tabıǵı, tehnogendik sıpattaǵy oqıǵa tirkelip, materıaldyq zalal 459,6 mlrd teńgege jetken. Birqatar tabıǵı apat turǵyn úı qorynyń aıtarlyqtaı buzylýyna ákeldi. Byltyrǵy jer silkinisi men sý tasqyny, sondaı-aq 2023 jylǵy orman órtteri tabıǵı apat táýekelin qarjylandyrýdaǵy olqylyqtardy kórsetti, azamattardy qorǵaý júıesin tıisti deńgeıde ustap turýdy, sondaı-aq zardap shekken halyqtyń shyǵyndaryn, zaqymdanýdy qalpyna keltirý sharalaryn qoldaýdy shektedi.
Turǵyndardyń az ǵana paıyzy óz múlkin sanaly túrde saqtandyryp, kópshiligi negizinen memlekettiń kómegine súıengen erikti saqtandyrý júıesi tıimsiz bolyp shyqty. Halyqtyń qarjylyq saýatynyń jetkiliksizdigi, saqtandyrý kompanııalaryna degen senimniń tómendigi, sondaı-aq tótenshe jaǵdaılardan keıin memlekettik kómektiń qoljetimdiligi erikti saqtandyrýdyń damýyn tejedi. Nátıjesinde, apat kezinde turǵyn úıdi qalpyna keltirý aýyrtpalyǵy memlekettiń moınyna tústi. Bul bıýdjetke salmaq túsirip qana qoımaı, resýrstardy basqa da mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq mindetterden alshaqtatty. Apatty jaǵdaı bolǵan kezde qoldanystaǵy ótemaqy tetikteri (mysaly, memlekettik qoldaý nemese saqtandyrý uıymdary arqyly) kelgen zalaldy tolyq óteýge jetkiliksiz, tótenshe jaǵdaılardan zardap shekkender qarjylyq qoldaýsyz qalady. Bul ásirese tabıǵı apattar qaýpi joǵary aımaqtarda azamattar men bızneske úlken táýekelder týdyrady. Qaýip-qater joǵary aımaqtarda múlikti erikti saqtandyrýmen qamtý deńgeıi tómen. Turǵynjaıdy tabıǵı apattardan saqtandyrýmen qamtý elimizde nebári 3,2%-dy quraıdy. Zilzala men sý tasqyny qaýpi joǵary Almaty qalasynda bul kórsetkish – 7,7%. Saqtandyrýdyń mańyzdylyǵy men qajettiligin jete túsine bermegendikten, kópshilik tótenshe jaǵdaıdy sırek kezdesetin, bolý-bolmaýy ekitalaı oqıǵa retinde qabyldaıdy. Sóıtip, halyq senimdi qorǵaý tetikterine emes, jaǵdaıdyń qalaısha órbıtinine senýge beıim keledi. Taǵy bir problema – erikti múliktik saqtandyrý polısteriniń quny ony halyqtyń edáýir bóligine, ásirese az qamtylǵan toptar men aýyldyq aımaqtardyń turǵyndaryna qoljetimsiz etedi. Bul, ásirese, zilzala men sý tasqyny qaýpi joǵary aımaqtarda ózekti, munda saqtandyrý uıymdary saqtandyrý jaǵdaılarynyń paıda bolý yqtımaldylyǵynyń artýyna baılanysty barynsha joǵary jarnalar belgileıdi. Nátıjesinde, kóptegen azamat saqtandyrýdan bas tartady.
Búginde elimizde múlikti saqtandyrý erikti negizde júzege asyrylsa, tabıǵı apattar qaýpi joǵary ózge elderde saqtandyrý júıeleri memleket-jekeshelik áriptestik negizinde barynsha tıimdi jumys isteıdi. Mysaly, AQSh-ta sý tasqyny qaýpi bar aýmaqtardaǵy turǵyndar men bıznes úshin saqtandyrý mindetti. Kommersııalyq saqtandyrý uıymdaryn memleket qaıta saqtandyrady. Ispanııada arnaıy memlekettik qor apattyq táýekelderdi 100% óteıdi. Túrkııada jyljymaıtyn turǵyn úı múlkin jer silkinisinen saqtandyrýdyń ulttyq baǵdarlamasy 1999 jylǵy joıqyn jer silkinisinen keıin quryldy. Qyrǵyzstanda saqtandyrýsyz turǵyn úıdi satý múmkin emes, Ázerbaıjanda ortalyqtandyrylǵan saqtandyrý qory jumys isteıdi.
Osy turǵyda qazir ázirlenip jatqan zań jobasy azamattarǵa múliktik shyǵyndardy óteý tetigin nyǵaıtý maqsatynda turǵynjaıdy jer silkinisi men sý tasqynynan saqtandyrýdy kózdeıdi. «Turǵynjaılardy tabıǵı apattardan mindetti saqtandyrý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵynjaılardy tabıǵı apattardan mindetti saqtandyrý, saqtandyrý naryǵyn retteý jáne damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna retteýshilik saıasattyń konsýltatıvtik qujaty ázirlenip, bastama jarııa talqylaýǵa shyqty. Jobaǵa sáıkes mindetti saqtandyrý eń qaýipti aımaqtardan bastap kezeń-kezeńimen engiziletin bolady. Onyń qatarynda memlekettik saqtandyrý uıymyn qurý, óńirlik táýekelder eskerilgen bazalyq saqtandyrý tarıfterin engizý, áleýmettik osal toptaǵy azamattar úshin saqtandyrý syıaqylaryn sýbsıdııalaý, halyqaralyq naryqtardaǵy táýekelderdi qaıta saqtandyrý kózdeledi. Saqtandyrý syıaqylaryn jınaqtaý jónindegi biryńǵaı operator bolatyn memlekettik saqtandyrý uıymynyń quqyqtyq erejeleri zańnamada aıqyndalady. Uıym qyzmettiń aıryqsha túri retinde apattar táýekelinen saqtandyrýdy júzege asyryp, qarjy naryǵyn baqylaý jónindegi ýákiletti organnyń retteýinde bolady.
Jyl saıynǵy jarnanyń mólsheri turǵyn úıdiń ornalasqan jeri men turaqtylyǵyna baılanysty 1 000-nan 20 000 teńgege deıin belgilenedi. Apat bolǵan jaǵdaıda tólemder 10 mln teńgege jetýi múmkin. Aldymen kómek shuǵyl qajettilikterge, sodan keıin turǵyn úıdi jóndeýge, qalpyna keltirýge baǵyttalmaq. Ázirleýshilerdiń pikirinshe, mindetti saqtandyrýdy engizý memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýǵa, halyq arasynda saqtandyrý mádenıetiniń deńgeıin arttyrýǵa, sondaı-aq qurylys standarttaryn jaqsartýdy, jyljymaıtyn múlik týraly derekterdi sıfrlandyrýdy yntalandyrýǵa múmkindik beredi.