Júrekke jyly áýender

Seıdolla Báıterekov! Áne, «Álııa», «Dos týraly jyr», «Kúnge tabyný» ánderi birden jan-dúnıeńdi baýrap áketedi. Ol az deseńiz, «Saryarqa», «О́mir, ómir...», «Mól­dir sezim», «Kúnder-aı», «Tú­sinbe­dim», «Bir bolaıyq», «Saǵyndym daýy­syń­dy», «Túrkistan», «Kentaýym», «Aman bol», «Araldan ushqan aqqýlar»... О́stip jal­ǵa­syp kete beredi. Júz án! Az ba, kóp pe? «Ataqty «Álııa» 1975 jyly dúnıe­ge keldi. Keler jyly «Altyn orfeı» búkil­álemdik án baıqaýynda birinshi oryn aldy. Qansha ishtarlyqpen qıǵysy kelmese de, júregine ıman uıalaǵan pende shynaıy ónerge ashyqtan-ashyq «jaýyzdyq» jasaı almaıdy, máskeýlikter ishekterin tartyp, áldeneshe tamsanyp, aqyry «Álııa» – eń úzdik jyl áni» dep moıyndady. Sol, sol-aq eken, Seıdolla men Rozanyń «Álııasy» jarty álemdi jaýlap aldy. Biz sol súıinshi habardy Qazaq­stan komsomoly apparatynyń kádeli jınalysy ústinde estigenbiz. Áli esimde, jurt qol shapalaqtap oryndarynan óre túregeldi, minbege shyqqan sheshenderdiń tátti sózderin eshkim estimedi, tanys-beıtanys efır, san túrli arna taratatyn teledıdar kezekti habarlaryn qıyp tastap, sol sátten «Álııamen» tynys alýǵa kóshti.

Bir kúnniń ishinde áli elge tolyq tanyla qoımaǵan, beli qyldyryqtaı 19-daǵy Roza Rymbaeva men óz-ózimen ishteı arpalysyp, ánniń sharýasy bolmasa, bylaıǵy tirlikke kóp basyn aýyrta bermeıtin birtoǵa jas jigit – Seıdolla Báıterekov oılamaǵan jerden juldyz boldy da shyqty. Ol juldyzdyń jaryǵy barǵan saıyn jarqyrap, álem sahnalaryn jaýlaı bastady. Seıdollanyń basqa ánderimen qosa «Álııa» Germanııa, Chehoslovakııa, Bolgarııa, Iýgoslavııa, Túrkııa, Ýkraına, Iran, Ońtústik, Soltústik Koreıa elde­riniń án súıer qaýymyna da tanys jáne tabıǵattaryna jaqyn óner týyn­dy esebinde qabyldandy. «Álııa» hal­qy­myzdyń maqtanyshy, Qazaqstannyń Eńbek Eri, «tańdaıyna bulbul uıa salǵan» Roza Qýanyshqyzynyń ónerdegi jolyn ashty. Roza ártúrli bedeldi basylymdarǵa bergen suqbattarynda Tasqyn, Seıdolla, úsheýiniń shyǵarmashylyq múddege kelgende pikirlerin búkpesiz ashyq aıtatyndaryn, odan sharshamaıtyndaryn, sol janqııarlyq eńbektiń arqasynda el moıyndaǵan nátıjelerge jetkenderin búgip qalǵan emes. Bul sáttilik degendi qoısańyzshy, álde týa bitti tabıǵı ádilettiliktiń áseri me, bálkim, biz túsine bermeıtin ǵalamdyq tosyn kúsh – Jeńistiń 80 jyldyǵyna Seıdolanyń da 80 jyldyǵy dál kelip tur. Endeshe «Álııa» talaı jerde tyńdaýshylarymen jańa boıaý, jańa qyrynan túrlenip, qaıta qaýyshady, qaıta tabysady. Jalpy, Seıdollanyń jetpis paıyzǵa jýyq ánderin Roza oryndapty.

... «Álııamen» aýyrǵanyma talaı ýaqyt bolǵan-dy. Án maqamy kúlli sanamdy jaýlap aldy. Otyrsam da, tursam da áýen aıaǵymdy jerge tıgizbedi. Ushyp júrgen sekildimin. Sóıtip, tolǵatyp, janymdy qoıarǵa jer tappaı, ózimmen-ózim alasuryp júrgende aqyn Bákir Tájibaev aǵamyzdyń jyr jınaǵy qolyma tıe qaldy. О́leń nobaıy áýenmen meniń qatysýymsyz ózderimen-ózderi tez arada «til tabysty» da kete bardy. Dereý pıanınoǵa otyrdym...» – deıdi Seıdolla erterektegi bir esteliginde.

Mamandardyń paıymdaýynsha, Seı­dolla qazaq estradasyna eýropalyq stıldi qalyptastyrǵan ári sonyń tamyr jaıýyna bar kúshin arnaǵan birden-bir ozyq oıly kompozıtor. Bah, Mosart, Bethoven, Chaıkovskıı, Glınka... sekildi ultqa bólinbeıtin uly kompozıtorlardyń ómirlik tájirıbelerin boıyna erterek sińirgen Báıterekov asa talǵampazdyq rýhta ár áýen, ár ándi halqyna tartý etken saıyn «ólip-tiriletindigin» de jasyrmaıdy. Áýen sirá, júregi tańǵy shyqtaı taza, baqaı esep – pendeshilikten boıyn aýlaq ustaıtyn, qolynan kelgeninshe tóńiregindegilerge jaqsylyq jasaýdan tartynbaıtyn, qysqasy, árnársege qaradaı-qarap qabaq shytýdy, ashýlanýdy qaperine almastan, barynsha týǵan tabıǵatpen tildesip, jeldiń gýilinen de ózine qajeti «bir nárse» tabýǵa tyrysatyn keń peıil adamnyń keýdesine qonaqtaıtyn bolsa kerek.

Bir ǵajaby, Seıdolla ásker qatarynan oralyp, ońdy-solymdy tanyp bilýge qaýqarym jetti-aý deıtindeı kezde ǵana shyǵarmashylyqpen tabandap aınalysqan. Jáne tekke ýaqyt óltirmesten, demalmastan, kúni-túni damylsyz jumys iste­gen. Oı jumysynyń qaısysy bolsyn, júrekke júk túsiretini belgili. Bálkim, osy jantalastyń arǵy astarynda ne jatqandyǵyn kim bilsin, ári onyń ja­ýabyn tabýǵa árekettenýdiń endi qajeti shamaly. Ol balalardyń jan álemin baý­raıtyn kishkentaılarǵa da án arnaýdy esten shyǵarmaǵan. Búgin balabaqshalarda, bastaýysh synyptarynda úzbeı oryndalyp júrgen «Aıdana», «Qara bala», «Jalqaýbek» ánderi osy sózimizdiń kýási. «Saqal saýdasy», «Tastama otty, Pro­meteı!», «Týrandot hanshaıym», «Men ishpegen ý bar ma?», «Mahabbat araly» sekildi teatr qoıylymdaryn da áýenmen ádiptegen Seıdolla bolatyn. Ol «Aq mysyq», «Altyn qoı», «Tyshqannyń balasy mektepke qalaı bardy?», «Erte, erte, ertede...» sekildi mýltfılmderdi de ánmen órnektedi. Onyń syrtynda «Borandy tún», «Qulynshaq», «Álsiz áıeldiń tarıhy», «Nesibeli», «Aýyldan kelgen kúıeý bala» kórkem fılmderiniń mýzykasyn jazý da Seıdollanyń moınyna júktelgen-di.

Ákesi – Báıterek Baqbergenovtiń dombyra shertip, kúı tartatyndyǵyn aına­lasyndaǵylardyń bári bilgen, al naǵashy atasy – Smaıyl Turysbekov án shyǵaryp, kúı tartyp aýyldyń súıiktisi bolyp qana qoımaı, ataqty Súgirdiń izin jalǵaýshylardyń biri atanyp, keshege deıin esimi el aýzynda júrgen qadirli kisi-tin. Soǵan qaraǵanda, taqyr jerge gúl shyqpaıtyny sekildi, Seıdollanyń da «qunarly topyraqtyń ónimi» ekeni ras. Kompozıtordyń balalyq shaǵy Kentaýda ótti. Kentaýdyń №2 orta mektebinde oqyp júrip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Lenıngrad qorshaýynda bolyp, Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan úlgili ustaz Evgenııa Semenovnadan akkordıon aspaby boıynsha sabaq alady. Ustazdyń adamdarǵa únemi janashyrlyq tanytqysy kelip turatyn mol meıirimin de boıyna sińire bildi. О́zi dúnıemen qoshtasqansha Semenovamen baılanysyn úzgen joq, ustaz da bilgenin bolaıyn dep turǵan shákirtinen tıtimdeı nárseni búgip qalǵan emes. Sol mektep búgin S.Báıterekov atynda. Ol Shymkent mýzyka ýchılıshesin, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııany támamdaǵan, «Qazaqkonsert» birlestiginde, ómiriniń sońy­na deıin ózi qurǵan «Saz» stýdııasynyń dırektory bolyp qyzmet istedi. Almatydan da, Shym­kent­ten de kóshe attary berildi, Shymkent qalasyn­daǵy Seıdollanyń tastan quıylǵan bıik beı­nesi alystan kóz tartady. Onyń qar­jy-qara­jatyn Seıdol­lanyń shymkenttik janashyrlary bir aýyzdan qoldap, sózge kelmesten taýyp bergen bolatyn. Bul da kompozıtorǵa kórsetilgen shynaıy qam­qor­­lyqtyń, shynaıy adamger­shiliktiń belgisi edi.

Mektep janynan qurylǵan shaǵyn ansambldiń ataǵy áp-sátte kúlli qalaǵa belgili boldy. Ansambl quramynda kimder baryn bilesiz be? Ansambldiń betke ustar ánshisi – Áshirbek Syǵaev, úrmeli aspapta – Dosym Súleev, akkordeonda – Seıdolla Báıterekov. «Qansha jalynyp-jalbarynyp kıno kóreıik desek te, keshki seansqa balalardy kirgizbeıtin» – dep eske alatyn-dy marqum Áshaǵań, – Biraq ol kemshiliktiń ornyn Seıdolla jymyn bildirmeıtin. Akkordeonshy balaǵa qashan da esik ashyq. Seıdollanyń arqasynda bizge de klýbtan oryn tabyla ketetin-di...» Jerlestigi bar, bir-birin únsiz túsinisetin shyǵarmashylyq baılanys Seıdolla men jazýshy, rejısser Satybaldy Narym­betov arasyndaǵy ajyramas úlken dostyqqa aınaldy. Narymbetovtyń «Jas akkordıonıstiń ómiri» («Kózimniń qarasy») atty kórkem fılmi Báıterekov ómirbaıanyna arnalǵan-dy.

Roza Baǵlanova, Halyq qaharmany: – Jany názik edi. Bárin júregine jınaı bergen soń, qaıdan shydasyn? Aqyry alyp tyndy. Biraq, ózi júrekten ketkenimen, halyq júreginde qaldy. Seıdolla bul kúnde ánge aınalyp ketti. Onyń bir ǵana «Álııasynyń» ózi ne turady! Ondaı án ómirge sırek keledi. «Álııa» – ánniń tóresi ǵoı. Roza qyzymnyń oryndaýynda qandaı qulpyryp ketedi deseńshi? Seıdolla jarq etip shyqqan daryn ıesi. Ol – halyq júregin ánimen terbegen azamat. Án jazǵannyń bári sazger emes. Sondyqtan sazgerler kóp bolǵanymen, Seıdollanyń orny men úshin qashan da bólek. Halyq ta sony bilgendikten Seıdollasyn umytpaıdy...

Ermek Serkebaev, KSRO halyq ártisi: – Men Seıdollanyń eki ánin oryndadym. Birinshisi – «Dos týraly jyr», ekinshisi – «О́mir-ómir». Osy eki án repertýarymda turaqty oryn alyp qaldy. Alǵashqy shyqqan kezinen bastap, kúni búginge deıin oryndap kelemin. Úlken konsertterde mindetti túrde aıtamyn. Men oryndamasam, halyqtyń ózi surap oryndatady. Án qudireti degen sol. Kompozıtor ániniń keremeti – onyń áninde Seıdollanyń jibekteı esilgen jany sezilip turady. Sol án arqyly-aq, onyń qandaı izgilikti jan ekendigin tanyp-bilýge bolady. Ol ishki jan-dúnıesi sulý, minezi salmaqty, ózi ustamdy, kishipeıil jigit edi.

Myńjasar Mańǵytaev, Qazaqstannyń halyq ártisi: – Seıdollanyń ánderin Roza Rymbaeva, Ermek Serkebaev syndy birtýar talanttar oryndady. Áli de oryndap júr. Ermek aǵamyzdyń da, Rozanyń da talǵamdary óte bıik. Olar kez kelgen ándi oryndaı bermeıdi. Seıdollanyń ánderi nashar bolsa, kóńilderinen shyqpasa, aıtpas ta edi ǵoı? Máselen, «Dos týraly jyr» áni Ermek aǵamyzdyń aıtýymen halyqqa keń tarasa, «Túrkistan» ánin Roza náshine keltirip oryndady... Al, tanymaldylyq, shyǵarǵan ániniń ómirsheńdigi turǵysynan kelsek, Seıdolla ámanda bıik turady ...

* * *

Tańǵalatynym, Seıdolla kóziniń tiri kezinde «Men Hemıngýeıdiń jasyndaı ǵana ómir súremin» dep nege aıtty eken? Jáne bireý qınaǵandaı muny birneshe ret qaıtalaǵan. Álemdegi myń-san qupııa qubylystyń syryn kim tolyq ashqan deısiz... Muny da solardyń birine jatqyzyp, ishimizden kúbirlep qana tynarmyz. Lázzat aıtady: – 1998-diń on birinshi mamyrynda sońǵy eseptik konsertin ótkizdi. Seıdollanyń konserti qaıda ótpesin, zalda ıne shanshar oryn bolmaıtyn. O kezde solaı edi, qazir de eshbir ózgerissiz osy kórinis úzdiksiz qaıtalanyp keledi. Konsertke bılet taba almaǵandar menen kómek suraıdy. Saraı basshylyǵyna ámir júrgize almaımyn ǵoı. Sol konsertke uıqy kórmesten, sonshalyq jan-tánimen daıyndaldy. Eki aptadan soń o dúnıege attanyp kete bardy...

Lázzat turmysqa shyqqanda Seıdolla 39 jastaǵy jan-jaqty tolysqan jigit-tin, al ózi 21-de. Polıtehnıkalyq ınstıtýt­tyń ozat stýdenti Lázzat Ahanova kishken­taıynan ónerge bir taban jaqyn júrdi, ınstıtýt atynan talaı-talaı baıqaýǵa qatysyp, júldeli oryndar alyp júrdi. Qudaı bergen tabıǵı daýysy sahnaǵa shyǵyp, án salýǵa jeteleıtin. Stýdenttik dáýrendi saǵynyshpen kózine jas almaı, eske túsiretin kim bar. Ilgeride Almatyda joǵary oqý oryndary arasyndaǵy óner saıystary jıi ótip turatyn, odan Lázzat shetqaqpaı qalǵan emes. Máskeýge barmaqshy bop daıyndalyp jatqan, «seniń daýysyńa yńǵaıly án jazatyn bir kompozıtormen tanystyramyn» degen-di jetekshisi. Ol – kompozıtory Seıdolla Báıterekov edi... Eki jyldan soń úılendi.

Taǵdyr bizdi Lázzattyń ákesi, esimi elge belgili geolog, bir kezdegi Sátbaev qalasy atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qara­ǵandy oblysynyń qurmetti azamaty, marqum Muzaraf Ahanov pen anasy – Sátbaev qalasyndaǵy birneshe orta mektepti basqarǵan, úlgili ustaz Shabal Beısenbekqyzymen jaqyn tanystyrdy. Quda-jek­jat bop aralastyq. Seksenniń seńgirine shyqqan Shabal apaımen qazir de baılanys jasap turamyz. Kóp oqyǵan, san túrli ómir qatparlaryn jete túsinetin aqylman, kóregen kisi. Ishinde azdaǵan túıtkili bolǵanymen, qyzynyń sheshimine qaıtip qarsy tursyn. Lázzat Seıdollamen on bes jyldaı ba­qýat­ty da maǵynaly, súıis­penshilikpen, tú­si­nis­tikpen jubaılyq ómir súrdi. Dúnıege Sanjar, Danııar degen eki ul keldi. Eki aıǵa deıin tuńǵyshtaryna at qoıa almapty, esimin Satybaldy Narymbetov qoıypty. Da­nııar – zańger, Sanjar Báıte­rekov kásibı talantty kompozıtor. Professor Iý.S.Kasparovtyń klasynda Máskeý konser­vatorııasyn bitirgen. Birneshe sımfonııalyq shyǵarmanyń avtory.

Seıdolla tiri kezinde Lázzatqa «Men ólsem de senderge kókten kómektesip júremin... Meniń ánderim senderdi ash qal­dyrmaıdy» deıdi eken. Aıtqany keldi. «Sen» týyndysyn Lázzatqa arnaǵan. Osy kúnderi Lázzat Seıdollanyń 80 jyldyǵyn qalaı ótkizemin dep, oıǵa-qyrǵa shapqylaýmen júr.

Iá, án-áýen aldymen júrekke túsýi kerek deıdi mamandar. Qulaq qoımasqa sharań qaısy? Seıdolla Báıterekovtiń júrekke túspeıtin jáne júrek jatyr­qaıtyndaı birde-bir shyǵarmasy joq desem, kópshilik qarsy bola qoımas. Ázirge osyǵan táýbe deıik...

Qýanysh JIENBAI,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri