Erekshe jetkinshekke – qapysyz qamqorlyq

Aýtızmge shaldyqqan 15 myńnan astam bala bar

Kóp jaǵdaıda aýtızm spektriniń buzy­lystary bar balalarǵa dıagnoz qoıyl­ǵanda, ata-analar dárigerdiń aıtqa­nyna birden ılanbaıdy. Náresteniń erek­sheligin qabyldaı almaıdy. Basqa emhan­alardy jaǵalaıdy, dástúrli medı­sına­ǵa júginedi. Balasy júz paıyz jazy­lyp ketetin jol izdeıdi. Barmaǵan jeri, bas­paǵan taýy qalmaıdy. Sóıtip júrgen­de balany, otbasyn, ózderin áýre-sarsańǵa salady. Qazirgi damyǵan medısınanyń múm­kindigi osyndaı dıagnozy bar balalardy barynsha ómirge beıimdeýge járdemdesedi.

Keıingi derekterge zer salsaq, elimizde aýtızmi bar 15 000-nan astam bala turady. Onyń 7 myńy mektep jasyna deıingi balalar. Bul – resmı aqparat. Al beıresmı derekterde eldegi aýtızmi bar balalar sany 35 000-nan asady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, álemde shamamen 100 balanyń bireýinde aýtızm spektriniń buzylýy baıqalady.

AQSh-tyń Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń aq­paraty boıynsha, aýtızm 36 bala­nyń birinde kezdesedi. Aýtızm dıagnozy qyzdarǵa qaraǵanda ul­darǵa tórt ese jıi qoıylady. Mu­nyń qaı-qaısysy da kóńil kónshiterlik statıstıka emes. Ahýal bizde ǵana emes, álemde qıyn bolyp barady. Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymy, elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tıisti is-sharalardy qabyldap ja­tyr. Aýtızmi bar balalardyń el­degi barsha azamattar sekildi keder­gisiz ortada ósýine, bilim alyp, jumys isteýine memleket te múddeli.

Ár bala bilim alýy kerek

Memleket qolǵa alǵan qyrýar jumystarmen qatar, aýtızmi bar balalarǵa «Bolashaq» korpo­ra­tıvtik qorynyń kórsetip jatqan qoldaýy ushan-teńiz. Bul týraly qordyń Qamqorshylyq keńesiniń tóraıymy Dınara Gaplannan surap bilgen edik.

– Qor 2015 jyldan beri ın­klıýzıvti bilim berý jónindegi jobalardy iske asyryp keledi. Sonyń biri retinde «Ár bala mektepke barýǵa laıyqty» dep atalatyn baǵdarlamany aıtsaq bolady. Bul qadam – mektep, balabaqshalar­daǵy aýtızmi, damýynda basqa da erek­shelikteri bar balalarǵa bilim berý­diń ınklıýzıvti modelin ázir­leý­ge, engizýge baǵyttalǵan. 2015 jyl­dan beri elimizdiń 24 qalasyn­da 71 ınklıýzııany qoldaý kabı­neti ashyldy. Aýtızmi, damýyn­da basqa da erekshelikteri bar 800-den astam bala kúndelikti mektep­ke qatynaýǵa múmkindik aldy. 4000 maman, ata-ana oqýdan ótti. Zań­namalyq akti­lerge 100-den asa usynys engizildi. Qordyń ınklıý­zıvti bilim berý modeli elimizdegi Inklıýzıvti bilim berýdi damy­tý jónindegi ekspe­rımenttik alań­dar jelisine, bilim berý uıym­dary­nyń tizilimine endi. Bizdiń úlgi boıynsha qurylǵan 1 500 ınklıýzııany qoldaý kabıneti elimizdiń barlyq aımaǵynda ashyq, – deıdi D.Gaplan.

«Bolashaq» korporatıvtik qory aýqymdy bir jobasyn byltyrdan bastap Astanadaǵy Qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne servıs kol­led­jiniń ujymymen birge úıles­tirip keledi. Balalardyń damýyn jetildiretin, oqytyp, biliktiligin shyńdaıtyn bastama jóninde kol­ledjdiń óndiristik oqytý she­beri Mádına Kýnapına aıtyp berdi.

– Biz «Bolashaq» korporatıvtik qorymen birlesip, erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa ar­nalǵan oqý-óndiristik kombınatyn ashtyq. Erekshe qajettiligi bar balalar tamaqtandyrýdy uıym­dastyrý mamandyǵy boıynsha kondıter, naýbaıshy, aspazdyqty oqıdy. О́ndiristik sabaqtarda stýdentter ózderi tamaq ázirleıdi. Oqýǵa túsken soń araǵa alty aı ǵana salyp, qaladaǵy meıramhanalarda biliktiligin arttyrady. Birinshi toptyń 10 balasynyń ishinen 3 bala qazirdiń ózinde jumysqa ornalas­ty. Olar kolledjde oqyp júrip jumys isteı beredi. Búginde joba aıasynda kolledjge ekinshi lekpen stýdentterdi qabyldadyq. Ondaǵy eki mamandyqtyń árqaısysynda 10 stýdentten bar. Sondaı-aq kolledj ujymy erekshe qajettiligi bar tiginshilerdi de daıyndap jatyr. Bul – úlken jetistik, – deıdi M.Kýnapına.

Analardyń júgi aýyr

Aýtızmi bar jasóspirimniń anasy Elena Smolygınanyń aıtýynsha, ereksheligi bar balaǵa anadan artyq eshkim qamqorlyq jasaı almaıdy. Onyń ómirge beıimdelýine, ortany, álemdi tanýyna, bári-bárine birinshi kezekte otbasy jaýapty.

– Ilıa 2007 jyly dúnıege keldi. Júkti kezimde-aq kez kelgen ana sekildi balamyzdyń qandaı adam bolatyny týraly qııaldap, armandaıtynmyn. Onyń dostary, ortasy, áıel-balalary qalaı bolar eken deıtinmin ishteı. Ilıa eki jasqa tolǵanda dárigerlerden dıagnozyn estip bildim. Burynǵy arman-qııaldardyń kúl-talqany shyqty. Biraz jyl otbasymyzben qaıǵyryp júrdik. Osy kezeńde aýtızm týraly aqparattardyń barlyǵyn aqtardym. Nebir em-sharalarǵa bardyq, eldiń aıt­qa­nyna senip, kórmegenimiz qalmady. Balanyń ómirinen aýtızmdi birjola julyp alyp tastaýǵa talmaı talpyndym. Onyń biri de nátıje bermedi. Osylaısha, qarajat pen ýaqyt joǵalttyq. Ilıa dep júrip, úlken ulymyzǵa kóńil bólýdi qoıdyq. Meniń biletinim, aýtızmdi balamnyń ómirinen alyp tastaý múmkin emes. Qansha degenmen, ol – ómirimizdiń bir bólshegi. Eger odan ári baqytty da uzaq ómir súrýdi oılasaq, balamyzben qosa aýtızmdi de bastan keshirýimiz kerek. Men qazir aýtızmdi jeńedi deıtin «ǵalamat» dáriler men ádis-tásilderdi izdeýdi doǵardym. Sebebi joǵaryda aıtqandaı, ony joıý múmkin emes. Balaǵa eshqandaı maman dál men sekildi qoldaý, kómek kórsete almaıtynyn túsindim, – deıdi E.Smolygına.

Elena uly Ilıa alty jasqa tolǵanda aýtızm týraly oqýlarǵa qatysa bastaǵan. Balanyń damýyna qalaı áser etýge bolatynyn sol kezde túsingen. Alty jasynda Ilıa anasyn túsinbeıtin, sóıleı de almaǵan. Sosyn ata-anasy ulyna bári ózderi úıretken. Balabaqshaǵa aparǵan, segiz jasynan úıden oqı bastaǵan. Balanyń damý kezeńiniń barlyq satysynda Elenanyń ózi qamqorlyq tanytqan. Qazir Ilıa 9-synypty támamdap jatyr. Sabaqtan tys parakaratemen shuǵyldanady. Sporttaǵy jetistigi de jaqsy. Elena­nyń ózi qazir osy baǵytta jumys isteıdi. Aýtızmi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa kómektesedi.

Armany asqaq Asylbek

Aýtızm spektri buzylǵan bala tárbıelep otyrǵan ata-analar balanyń damytýǵa qatysty jasalǵan árbir qadam búgin bolmasa erteń nátıje beretinin aıtady. Asperger sındromy bar jasóspirim Asylbek Satınov te muny jaqsy biledi. Asylbek Qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne servıs kolledjinde kondıter mamandyǵy boıynsha bilim alady. Az ýaqytta óndiristik tájirıbeden ótip, qazir kafede jumys istep júr.

– Qaladaǵy mektepte jaqsy oqy­dym dep aıta almaımyn. Aǵyl­shyn, qazaq tili, algebradan úlgerimim tómendeý boldy. Shy­ǵarmashylyqqa áýes edim. Oqýshylar saraıyndaǵy ıoga, tennıs, akterlik sheberlik úıirmelerine qatystym. Byltyr anam kondıterlik kýrsqa barýǵa keńes berdi. Burynnan ana­ma as daıyndaýǵa qolǵabys etip júr­gen soń, usynysty birden qabylda­dym. Kýrstan keıin kafege jumys­qa kirdim. О́zime qarajat jınaı bas­tadym. Qoǵamdyq tamaqtan­dyrý jáne servıs kolledjinde teorııalyq sabaqtardy bylaı qoıǵanda, tájirıbede qamyrdyń nebir túrin ázirleýdi úırenip júrmin. Táttilerdiń túr-túrin pisiremin. Úıde aǵam, qaryndasym bar. Olarmen de bos ýaqytty kó­ńildi ótkizemiz. Bastysy, men keleshekte ózimniń qaı salada damıtynymdy, tájirıbe jınaıtynymdy bilemin, – deıdi Asylbek.

Asylbektiń anasy Almagúl Satınova ulyna 4 jasynda dıag­noz qoıylǵanda senbeı, biraz qarsylasqanyn aıtady. Dárigerler qate tekserdi dep úmittengen.

– Ulymyzǵa asperger sındromy dıagnozy qoıylǵanyn estigende senbegenim ras, keıin kóndige bas­tadym. О́se kele erekshe bilim berýdi qajet etetin balabaqshaǵa bardy. Ol kezde balamyz sóıleı almaıtyn. Sodan soń aýtızmi bar balalarmen jumys isteıtin psıhologke júginip, sonyń aıtqandaryn úıde buljytpaı oryndap júrdik. Ulymyzdyń tili 6 jasta shyǵa bas­tady. 8 jasynda mektepke bardy. Úıde kúnde nebir jattyǵý jasaıtynbyz. Rejimge úırendi, qolynan keletin tapsyrmanyń barlyǵyn oryndady. Meni tańqaldyrǵan bir oqıǵany aıtaıyn. Ulymyz 5 jasar kezde saıahatqa shyqqany­myz bar. Men dál sol kezeńde balam eshteńe túsinbeıdi, bilmeıdi dep oılappyn. Keıin sóıleı basta­ǵan­da sol saıahattaǵy oqıǵalardyń bárin aıtyp berdi. Men muny psıhologten suraǵanymda, ol Asylbek sekildi balalardyń damýy «tolqyn» sekildi bolady dep túsindirdi. Keıde qatty damysa, keıde kesheýildeıdi. Ulymyz nebir úıirmelerge qatysty. Shy­ǵarmashylyq jumystarmen aınalysty. Túsingenim, balanyń damýyna jasalǵan árbir qadam nátıje beredi. Birden bilinbese de keleshekte baıqalady. Balam­nyń damýyna kómektesken ustazdar­ǵa, mamandarǵa alǵys aıtamyn, – dep júrekjardy lebizin bildirdi A.Satınova.

Bul baǵyttaǵy túrli baǵdar­la­malar erekshe qabiletti balalar­dyń kolledjge oqýǵa túsip, jumys­qa ornalasýyna múmkindigin arttyrady. Áleýmettik beıimdeý is-shara­sy ári tártip qaǵıdalaryn úıretý­ge septesedi. Jyl saıyn «Bola­shaq» korporatıvtik qory, basqa da uıymdar bar, túrli is-sharalar uıymdastyrady. Sonyń biri – aýtızm spektriniń buzylystary bar balalardyń ata-analary men osy baǵytta kómek kórsetip júrgen mamandar bas qosatyn «Autism Talks» kezdesýi. Osyndaı kezdesýlerdiń barlyǵynda derlik aýtızmi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-analar, kásibı mamandar balaǵa birinshi kezek ata-ana senimi qalqan ekenin aıtady. Biz de damýynda erekshe­ligi bar bala tárbıelep otyrǵan otbasylardyń úmiti sónbesin dep tileımiz.