Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen palata otyrysy ótti. Onda senatorlar ınvestısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly halyqaralyq kelisimdi ratıfıkasııalap, depýtattyq saýaldaryn joldady.
Investısııalyq ahýaldy jaqsartady
Otyrys barysynda qaralǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Mınıstrler Kabıneti arasyndaǵy ınvestısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań eki el arasyndaǵy ınvestısııalardy ózara qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Talqylaý kezinde depýtattar Qyrǵyzstanmen strategııalyq áriptestik Ortalyq Azııadaǵy óńirlik ıntegrasııany odan ári damytý perspektıvalaryna jol ashatynyn atap ótti. Sondaı-aq mundaı qadam halyqtarymyzdyń arasyndaǵy baılanystardyń ósýine jáne nyǵaıýyna yqpal etedi.
– Qaralǵan kelisim eki el arasyndaǵy ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne ózara tıimdi saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári damytý maqsatymen ázirlengen. Qujat bir memleket ınvestorlarynyń ekinshi memlekettiń aýmaǵyndaǵy ınvestısııalary úshin qolaıly jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi. Jalpy, bul zań baýyrlas el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa oń septigin tıgizedi dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.
Zań eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýda qolaıly rejim jasaý tártibi men sharttaryn aıqyndaıdy. Atap aıtqanda, bir taraptyń ekinshi taraptyń aýmaǵyndaǵy ınvestısııalaryn júzege asyrý, sondaı-aq eki memlekettiń aýmaqtaryndaǵy ınvestısııalyq qyzmetke baılanysty máseleler retteledi. Kelisim normalaryna sáıkes kez kelgen taraptyń ınvestorlary júzege asyrǵan ınvestısııalar ádil jáne teń quqyly bolady, sondaı-aq ekinshi tarap memleketi aýmaǵynda tolyq qorǵalyp, qaýipsizdikti saqtaý qajet.
Ǵarysh qyzmeti qoldaýǵa zárý
Budan soń depýtattyq saýaldarǵa kezek berildi. Senator Andreı Lýkın elimizdiń ǵarysh salasynda áli kúnge deıin jalǵa berýshi el bolyp otyrǵanymyzǵa alańdaýshylyq bildirip, bul baǵyttaǵy jumysty jandandyrý qajet ekenin aıtty.
– Ǵarysh salasyna nazar salyp, jumys isteine barynsha tıimdi jaǵdaı jasaýymyz kerek. Bul salada ýnıversıtetter men startaptar arqyly shaǵyn jerserikterdi (CubeSat, mıkrospýtnıkter) jasap shyǵara alamyz. Sondaı-aq jerserikterdi basqarý ortalyǵyn keńeıtip, elimizdi ǵarysh qyzmetterin, ıaǵnı óndiris, ushyrý jáne tehnologııalyq súıemeldeý arqyly eksporttaýshy el retinde shyǵarýymyz qajet. Buǵan qosa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólip, «KazSat-3R» jobasyn iske asyrǵan jón, – dedi A.Lýkın.
Ol spýtnıktik baǵdarlamany jańǵyrtyp, asa jeńil tasymaldaýshy zymyrandardy ushyrý kerek ekenin alǵa tartty. Osyǵan oraı depýtat Baıqońyrda arnaıy ekonomıkalyq aımaq qurýdy usyndy.
Kómir hımııasyna kóńil bólinse...
Senator Altynbek Nýhuly elimiz kómirdiń orasan zor qoryna ıe bola otyryp, ony áli de negizgi otyn retinde paıdalanyp otyrǵanymyzdy aıtyp másele kóterdi. Onyń aıtýynsha, elde kómir tereń óńdeýden ótkizilmeıdi, osy tusta tehnologııanyń múmkindikterin áli de durys paıdalana almaı kelemiz.
Búginde elimiz kómir qory boıynsha álemde 9-orynda tur, alaıda bul resýrsty tolyqtaı tıimdi ıgere almaı jatyrmyz. Máselen, Qytaı, Germanııa jáne Ońtústik Koreıa sııaqty elderde kómir hımııasy ónerkásip saıasatynyń negizgi bóligine aınaldy. Qytaı jyl saıyn tyńaıtqyshtardy, eritkishterdi, nanomaterıaldardy jáne elektronıka bólikterimen birge qosylǵan quny joǵary ónimderge 200 mln tonna kómir óńdeıdi. Al elimizde bul salada maqsatty memlekettik saıasat joq, tipti kómir hımııasy basym ǵylymı baǵyttardyń tizbesine kirmeıdi.
– Kómirden óndiriletin ishki ónim el ekonomıkasyna qosymsha 25-30 mlrd dollar ónim ákeledi degen ǵalymdardyń boljamy bar. Kómir hımııasynyń bolashaǵy biz úshin óte mańyzdy. Bul baǵyttaǵy jumystardy tıimdi júrgizý úshin sheteldik ozyq tájirıbeler men tehnologııalardy tartyp, ǵylymı zertteýlerdi kúsheıtýimiz qajet. Jalpy, salany qarqyndy damytý elimizge mlrd-tap ınvestısııa ákeletinin esten shyǵarmaý kerek, – dedi A.Nýhuly.
Depýtat Úkimetke 2026–2035 jyldarǵa arnalǵan kómir hımııasyn damytý jónindegi memlekettik baǵdarlama ázirlep, tıisti zań jobasyn daıyndaýdy jáne kómir hımııasy klasterlerin qurý jónindegi jol kartasyn bekitýdi usyndy. Sondaı-aq «Kómir men quramynda kómirtegi bar shıkizat pen qaldyqtardy keshendi qaıta óńdeý» máselesin Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń basym ǵylymı baǵyttarynyń tizbesine engizýdi alǵa tartty. Sonymen qatar ol kómir hımııasy boıynsha Ulttyq ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyq quryp, bilim berý baǵdarlamalaryn engizý jáne «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda osy mamandyq boıynsha oqýǵa kvota bólý jóninde bastama kóterdi.
Jún óńdeıtin kásiporyndardy demeý qajet
Al Álibek Náýtıev jún óńdeý salasyn damytý kerek ekenin aıtty. О́ıtkeni bul sala óńirlik jáne ulttyq ekonomıkanyń damýyna tyń serpin beredi.
2024 jyly elimizde 35 myń tonnadan astam jún óndirilgen. Alaıda ony qaıta óńdeýge shamamyz jetpeı otyr. Shıkizattyń nebári 17 paıyzy ǵana qaıta óńdelgen. Senator túrli jún túrlerin qaıta óńdeıtin jáne júnnen jasalǵan kórpemen qosa ónim shyǵaratyn, biraq tapsyrystyń bolmaýyna baılanysty bankrotqa ushyraý qaýpine tap bolǵan kompanııany mysalǵa keltirdi. Senator buryn da osy máseleni qozǵap, depýtattyq saýal joldaǵanyn atap ótti. Alaıda máselege nazar aýdarǵan bılik joq.
– «Caspiy Lana Atyrau» kásiporny – óńirdegi tabıǵı júnniń birneshe túrin óńdeıtin otandyq naryqtaǵy jalǵyz toqyma kásiporny. Kásiporynda júndi jýýdan bastap, mamyq talshyqtardy bólip alý, olardan álemdik deńgeıdegi suranysqa sáıkes keletin daıyn ónimdi óndirýge deıingi qaıta óńdeýdiń barlyq jelisi jasaqtalǵan, sondaı-aq ónimdi sheteldik naryqqa shyǵarýǵa mol múmkindigi bar. Alaıda keıingi bes jylda atalǵan kásiporyn ónim óndirý boıynsha memlekettik satyp alýǵa qatysyp, qoldaý tappaı otyr. Sebebi taýarlardyń osy túri boıynsha satyp alý jalpy negizde júzege asyrylady da, nátıjesinde ónimdi óndirmeıtin, tehnıkalyq sıpattamasyna saı tapsyrysty oryndaı almaıtyn jetkizýshiler aldyn orap ketip otyr, – dedi Á.Náýtıev.
Senatordyń aıtýynsha, osyǵan baılanysty júndi qaıta óńdeýdiń tolyq sıklin júzege asyratyn otandyq kásiporyndarǵa jýýdan bastap daıyn ónim shyǵarýǵa deıin basymdyq berý qajet. Osylaısha, ol júndi óńdeýdiń tolyq sıklin júzege asyratyn otandyq kásiporyndarǵa basymdyq berýdi usyndy.
Tekserý ınstıtýtyn qalpyna keltirý mańyzdy
Amangeldi Nuǵmanov tergeýge deıingi tekserý ınstıtýtyn qalpyna keltirý qajettigin aıtyp, saýal joldady. Buǵan statıstıkada jetkilikti negizdemesiz qozǵalǵan qylmystyq isterdiń artýy sebep bolyp otyr. Senatordyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılar bıznesti kúıretip, azamattardyń quqyqtaryn buzyp, shottardyń buǵattalýyna, tintý men tutqyndaýǵa ákelip otyr. Al japa shekken azamattarǵa eshqandaı keshirim de, ótemaqy da berilmeıdi.
– 2014 jyly júrgizilgen reforma aıasynda Qylmystyq-prosestik kodeksten sotqa deıingi tekserý ınstıtýty alynyp tastaldy. Onyń ornyna Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminde (SDTBT) tirkeý arqyly avtomatty túrde qylmystyq prosess bastalatyn norma engizildi. Bul barlyq májbúrleý sharalarynyń dereý iske qosylýyna jol ashty, – dedi senator.
A.Nuǵmanovtyń málimetinshe, 2021 jyly dáleldiń jetkiliksizdigine baılanysty 80 myńǵa jýyq, al 2022 jyly 70 myńǵa jýyq is toqtatylǵan. Árbir osyndaı istiń artynda adamdardyń ómiri, bıznesi men abyroıy jatyr. Alaıda quqyq qorǵaý organdarynyń negizsiz áreketterine eshkim jaýap bermeıdi.
Al Gennadıı Shıpovskıh buzaqylyqtyń, ásirese, qaıtalanǵan quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne onymen kúresý jumystaryn kúsheıtýdi usyndy.
– Keıingi ýaqytta el ishinde urlyq, orynsyz janjal, beıádep áreket men kópshilik aldynda judyryq jumsaý sekildi keleńsiz kórinister jıilep ketti. Mundaı buzaqylyqtar qoǵamda úreı týdyryp, jurtshylyqtyń ádilet pen tártipke degen senimin álsiretip otyr, – dedi senator.
Depýtattyń aıtýynsha, 2022 jyly usaq buzaqylyq boıynsha 15 282 is tirkelse, 2023 jyly – 17 429, al 2024 jyly bul kórsetkish 22 myńǵa jýyqtaǵan. Iаǵnı mundaı quqyqbuzýshylyqtardyń sany jyl saıyn turaqty túrde artyp otyr. Ol bul jaǵdaıǵa júıeli profılaktıkanyń joqtyǵy, beınebaqylaýdyń jetkiliksizdigi jáne jastarmen jumystyń álsizdigi sebep bolyp otyrǵanyn atap ótti.