Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken palatanyń jalpy otyrysynda komıtetter birqatar ratıfıkasııalyq jobany jumysqa qabyldady. Jáne de elimizde endaýment-qorlar týraly jeke zań paıda bolmaq. Sondaı-aq tıisti zańdarǵa jeke akademııalarǵa óz ataýlaryna «ulttyq» sózin tirkeýge tyıym salatyn normalar qabyldanyp, jergilikti polısııa qyzmetiniń taratylatyny da belgili boldy.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jóninde Qarjylyq monıtorıng agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Jeńis Elemesov baıandady.
Onyń aıtýynsha, endi budan bylaı azamattarǵa arnalǵan úkimet pen uıaly baılanys operatorlary qarjylyq monıtorıng sýbektisi bolady. Iаǵnı qarjylyq monıtorıng sýbektileriniń klıentterge (olardyń ókilderine) jáne olardyń benefısıarlyq ıelerine tıisti tekserý rásimderin júrgizý kezinde qosymsha qural retinde paıdalanýy úshin klıenttik táýekel deńgeıin baǵalaýdyń avtomattandyrylǵan júıesi engizilmek. Bul agenttikke qarjylyq qylmystardyń jolyn josparlaý kezeńinde-aq kesýge múmkindik bermek.
– Uıaly baılanys operatorlary mobıldi teńgerimdi tolyqtyrý týraly, al Azamattarǵa arnalǵan úkimet notarıýstardaǵy mámilelerge uqsas jyljymaıtyn múlik pen 50 mln teńgeden astam somaǵa jasalatyn mámileler týraly aqparat beredi. Bul normalar kúdikti operasııalardy tıimdirek anyqtap, jolyn kesýge yqpal etedi, – dedi J.Elemesov.
Sonymen qatar zań jobasynda «kúdikti qyzmet» túsinigi qamtylǵan. Ol transfertterdiń jıiligimen, kólemimen jáne baǵytymen anyqtalady. Mysaly, kún saıyn bir esepshotqa birdeı soma aýdarylady. Mundaı mámileler tekseriledi jáne olar boıynsha odan ári jumysty Qarjylyq monıtorıng agenttigi júrgizedi.
Al «Nysanaly kapıtal qorlary (endaýment-qorlar) týraly» zań jobasyn tanystyrǵan Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Juldyz Súleımenova elimizde endaýment-qorlar týraly jeke zań paıda bolatynyn málimdedi.
Májilis bul zańdy jáne oǵan ilespe túzetýlerdi ekinshi oqylymda qabyldady. Endaýment-qordyń aktıvteri quramyna aqshalaı qarajat, baǵaly qaǵazdar, jyljymaıtyn múlik jáne zııatkerlik menshik kire alady. Oǵan múlikti shekteýsiz merzimge nemese kem degende 10 jylǵa deıin berýge bolady.
– Zań Qazaqstanda endaýment qorlardy qalyptastyryp, damytý úshin quqyqtyq negiz qurady. Birinshiden, «mesenattyq qyzmet obektileri» degen uǵym alynyp tastaldy, onyń ornyna «endaýment-qorlardyń, nysanaly kapıtaldyń qaıyrymdylyq baǵdarlamalarynda qalyptastyrylatyn qaıyrymdylyq» degen uǵym engizildi. Bul ınvestısııalyq kiris esebinen qarjylandyrylatyn qaıyrymdylyq kómekti júzege asyrý merzimderi men tártibin qamtıtyn sharalar júıesi dep naqtylandy, – dedi depýtat.
Sondaı-aq elimizde jeke akademııalarǵa óz ataýlaryna «ulttyq» sózin tirkeýge tyıym salynady.
– «Ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasat týraly» zańyna memlekettiń qatysýynsyz zańdy tulǵa túrinde qurylǵan akademııalarǵa óz ataýlarynda «ulttyq» sózin tolyq nemese qysqartylǵan túrde, kez kelgen tilde qoldanýǵa tyıym salý jóninde túzetý engizildi, – dedi J.Súleımenova.
Jergilikti polısııa qyzmeti taratylady. Bul týraly Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Jarqynbek Amantaıuly zań jobasyn tanystyrǵan baıandamasynda aıtyp ótti. Májilis ishki ister organdarynyń qyzmeti salasyndaǵy normalardyń artyq (shamadan tys) zańnamalyq reglamenttelýin bolǵyzbaý máseleleri boıynsha zańdy ekinshi oqylymda qabyldady. Túzetýlerge sáıkes «jergilikti polısııa qyzmeti» uǵymy alynyp tastalady. Buǵan 2016 jyly qurylǵan Jergilikti polısııa qyzmeti óz tıimdiligin is júzinde dáleldeı almaǵany sebep bolǵan. Ishki ister mınıstrligi Jergilikti polısııa qyzmeti men Ákimshilik polısııa basqarmasyn qaıta uıymdastyryp, olardyń bazasynda eki jańa basqarma qurylady.
Budan bólek, 2021 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin qyzmettik boryshyn atqarý kezinde qaza tapqan quqyq qorǵaý, arnaýly memlekettik organdar qyzmetkerleriniń, áskerı qyzmetshilerdiń otbasy músheleri birjolǵy tólemderden bólek, qosymsha aı saıynǵy tólemder alýǵa da quqyly bolady. Búginde bul sanatqa 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıingi aralyqta qaza tapqan, aı saıynǵy aqshalaı tólem almaǵan 530 otbasy kiredi.
Osy zań jobasyna engizilgen túzetýlerdiń biri – quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine jáne áskerı qyzmetshilerge turǵyn úı tólemderin jeke depozıttik shotqa aýdarýǵa tyıym salynady. Endi turǵyn úı tólemderiniń shektik somasy 90 sharshy metrge deıingi turǵyn úı alańynyń kólemimen esepteledi. Jalǵa alý tólemderi 8 jylǵa deıin ǵana beriledi.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin ońtaılandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jóninde Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Abzal Quspan baıandama jasady.
Engizilgen túzetýlerge saı, advokattarǵa qorǵaý aktisin sotqa engizý quqyǵy beriledi. Májilis mundaı normany ekinshi oqylymda qabyldaǵan Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin ońtaılandyrý týraly zańǵa engizdi.
Túzetýler advokattarǵa sotqa qorǵaý aktisin – aıyptaý qorytyndysyna qarama-qaıshy qujat usyný quqyǵyn beredi. Sondaı-aq olarǵa qylmystyq qýdalaý organdaryna habarlamastan saraptama obektileri týraly málimettermen tanysý, saraptama taǵaıyndaý jáne qorytyndy alý múmkindigi beriledi.
Sondaı-aq nekege turýǵa májbúrlegeni úshin de qylmystyq jaýapkershilik engiziletin boldy. Depýtattar Qylmystyq kodeksti «Neke qııýǵa májbúrleý» degen jańa 125-1-bappen tolyqtyrýdy usyndy. Endi májbúrli neke úshin aıyppul, túzeý jumystary, bas bostandyǵyn shekteý jáne eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylady.
Eger bul áreket kámeletke tolmaǵan adamǵa jasalsa, adamdar tobynyń kúsh qoldanýy nemese qyzmettik babyn asyra paıdalanýmen baılanysty bolsa, onda bas bostandyǵynan aıyrý merzimi úsh jyldan jeti jylǵa deıin uzarady.
Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov keıingi kezderi qyz alyp qashýdy dáripteý áreketteri jıilep bara jatqanyn aıtyp, májbúrlep nekege turǵyzý áreketi men ınternet alaıaqtyq úshin jazany kúsheıtý normalaryna qatysty oı bildirdi.
– Keıingi kezderi qyz alyp qashýdy ulttyq dástúr sanap, dáripteý áreketteri jıilep barady. Bul – shyn máninde, adamnyń quqyǵy men erkindigin óreskel kemsitý. Quqyq qorǵaýshylar nekege májbúrleý týraly isterdiń tek biren-sarany ǵana sotqa jetetinin aıtyp otyr. Mysaly, keıingi bes jylda 256 jaǵdaıdyń tek beseýi sotqa berilgen. Kóp jaǵdaıda bul jaıt zańnamadaǵy olqylyqtardyń saldarynan bolyp otyrǵany belgili. Al endi kórshiles elder Qyrǵyzstannyń, О́zbekstannyń, Túrikmenstannyń Qylmystyq kodeksterinde nekelesý maqsatymen qyzdardy alyp qashqany úshin jaýapkershilik qarastyrylǵanyn atap ótken jón. Osyǵan baılanysty depýtattar ondaı áreketter úshin 10 jylǵa deıin bas bostandyǵyn shekteý túrindegi jaza kózdeıtin túzetýlerge bastamashylyq jasady, – dedi E.Qoshanov.
Sonymen qatar dropperler de qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin ońtaılandyrý týraly zańda dropperlik – «bank shotyna, tólem quralyna nemese sáıkestendirý quraldaryna ruqsatty zańsyz berý, aýdarý jáne alý, sondaı-aq tólemder men aqsha aýdarymdaryn zańsyz júzege asyrý» (QK 232-1-bap) úshin qylmystyq jaýapkershilik belgilengen.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine astanany jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn tanystyrǵan Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi Bolatbek Najmetdınuly Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń ákimdikteri turǵyn úılerdi jańartý baǵdarlamasyn ázirleı alatynyn jetkizdi. Iаǵnı zań arqyly astana men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy abattandyrý máseleleri boıynsha standarttar jetildiriledi.
Jalpy otyrys sońynda májilismender Úkimetten bastap tıisti mınıstrlikter men quzyrly organdarǵa baǵyttalǵan depýtattyq saýaldaryn joldady.