Túgin tartsań maıy shyǵatyn, tasyn túrtseń tarıhy sóıleıtin shejireli Shyńǵystaýdyń baýyrynda áli de búkken syr kóp. Sonyń biri – aqyn Baıkókshe Balǵynbaıulynyń tarıhy. Búginde aqynnyń 130 jyldan keıin eski qorymy tabylyp, el-jurty eske alyp jatyr, dep jazady Egemen.kz.
Egemen.kz.
«Abaıdyń 180 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aqyn Baıkókshe babamyzdyń asy bolady» degendi estigende, birden «Abaı joly» romany oıymyzǵa oraldy. Romanda Qodar-Qamqanyń oqıǵasy kezinde Baıkóksheniń kórinis beretini bar. Alaıda surastyra kelsek, aqyn týraly Abaı elindegi káriqulaq shejireshilerdiń qaldyrǵan estelikteri mol bolyp shyqty. Kózi qaraqty oqyrmannyń esinde bolsa, ótken jyldyń sońynda «Qazaq ádebıeti» gazetinde Shákárim ýnıversıtetiniń qurmetti professory, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardager jýrnalısi Dáýlet Seısenulynyń «Abaıdyń Baıkókesiniń zıraty anyqtaldy degen taqyppen kólemdi tanymdyq maqalasy jarııalanǵan bolatyn. Al odan keıingi jerde atalǵan qalamgerdiń qurastyrýymen Baıkókshe Balǵanbaıulynyń «Tábárik» atty jyr jınaǵy qaıta tolyqtyrylǵan nusqasy jaryqqa shyqqan edi. Osy oraıda onyń alǵysózin fılologııa ǵylymdarynyń doktory, bilikti ǵalym Baýyrjan Erdembekovpen birlesip jazǵanyn aıta ketkenimiz jón bolar.
El aqsaqaldarynyń aıtýynsha, jyr dúldúli Dýlat aqyndy ertip baryp, Qodar-Qamqa oqıǵasynan keıin jabyrqap qalǵan jas Abaıdyń jan dúnıesin serpiltip, rýhyn kótergen Baıkókshe Balǵynbaıuly keıinnen uly aqynnyń erekshe iltıpatyna bólenip, «Baıkóke» dep qurmettep ketken eken.
Sonymen Semeıden shyǵyp, Abaı týǵan topyraq Jıdebaı, Qaraýyldy basyp, hakim Abaıdyń dosy Kókbaı aýylynan Shubartaýǵa qaraı 40 shaqyrymdaı taý asyp, Baıkókshe aqynyń basyna jettik. Aqynnyń urpaqtary Ábıbek Jepenov, Bolathan Raqymbaev, Tólegen Orazbaev jáne basqa da azamattar erte kóktemnen iske kirisip, zıratty temir sharbaqpen qorshap, Shyńǵystaýdyń tasynan mármár eskertkish taqta ornatypty. Eskertkish taqta ashylyp, babaǵa Quran oqyldy. Abaı oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarma basshysynyń orynbasary Oljas Soǵymbaı sóılegen sózin bul eski qorym alda Abaı eliniń kıeli jerleriniń birine kiretinin jetkizdi.
Eskertkish taqtada: «Qunan sózi Qurannyń taqtasyndaı, Buqardyń bujyraly qaqpasyndaı. Qunan ketti aldynan jarylqasyn, Artynda altyn qaldy at basyndaı» degen aqyn Baıkóksheniń sózi qalypty. Iá, bul qaradan han shyqqan Qunanbaı qajynyń ómirden ótkende eline basý aıtqan sózi. Artynda qalǵan at basyndaı altyny – Abaı.
– Baıkóksheniń eń belgili shyǵarmasy – «Tobyshaq tory» dastany. Bul etnografııalyq jáne kórkemdik turǵyda qundy dúnıe. Jyrda at báıgesi, balýandar kúresi men mahabbat hıkaıalary beınelengen. Sonymen qatar, aqyn sol zamannyń keıbir óreskel salt-dástúrlerin syn tezine alyp, áıel zatyna degen qurmetti joǵary qoıǵan. Bul – onyń Abaımen rýhanı úndestigin aıǵaqtaıdy, – deıdi Abaı oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, Baıkókshe Balǵynbaıuly atyndaǵy qordyń jetekshisi, jýrnalıst Murat Álın.
El ishinde Abaıdyń ótinishimen el qorǵaǵan batyrlar týraly jyr-dastandar jazǵan Baıkóksheniń «Ánet baba», «Mamaı batyr», «Keńgirbaı bı», «Qaramende bı», «Kóbeı bı» sekildi tulǵalarǵa arnalǵan dastan-jyrlary bolǵany, onyń tolyq kúıinde saqtalmaǵany aıtylady.
Sóıtip Qaraýylda Baıkókshe aqyn rýhyna arnalyp as berilip, aýdandyq mádenıet úıinde Abaıdyń Baıkókesine arnalǵan músháırasy uıymdastyryldy. Oǵan Abaı eliniń zııaly qaýymy men aqynnyń urpaqtary qatysty. Hakim Abaıdyń 180 jyldyǵy aıasynda ótken bul shara aýdandyq ákimshiliktiń qoldap, qýattaýymen júzege asyryldy. Onda áriptesimiz Dáýlet Seısenuly aqyn Baıkóksheulynyń ómir joly men shyǵarmashylyǵy týraly syndarly sóz qozǵady. О́ńirdiń túkpir-túkpirinen kelip qatysqan aqyndar Baıkókshe beınesin qaıta tiriltkendeı boldy. Ádilqazylar alqasyna QJO basqarmasynyń múshesi, Halyqaralyq Alash ádebı syılyǵynyń laýreaty, aqyn Tólegen Janǵalıev jetekshilik etti. Bas báıgeni sońǵy jyldary elge keńinen tanylyp úlgergen aqyn Baýyrjan Igilik ıelendi. Basqa aqyndardyń bári de syı-sııapattan tys qalmady. Aqyndar músháırasy «Qalamqas» halyq ansambliniń oıyn-saýyǵymen órnektelip, Abaı ánderine ulasty.
Abaı oblysy