Bosaǵasyna bereke úıirilgen aýyl turǵyndaryn kórgende bar istiń basynda eńbekqorlyq tur-aý degen uıǵarymǵa keleriń bar. Tasyńnyń órge domalaýy da tikeleı osy eńbek atty qudiretke baılanysty.
Jylqybaıdyń armany – qymyzdy untaqqa aınaldyrý
Kópshilik qazir «Qarabaýyrdyń qymyzy-aı» desip tamsanady. Bul qymyzdy óndiretin «Jaz» sharýa qojalyǵy sonaý 2003 jyly uıymdasqan. Qojalyq basshysy Jylqybaı Tólegenulynyń aıtýyna qaraǵanda, atadan qalǵan qutty quryqqa ıe bolyp qalsa kerek. Maldy óz tóli esebinen ósirgen, tuqymyn jaqsartqan, suryptaǵan. Qazir 400-den asa jylqysy bar. 500 qoıy taǵy bar. Negizgi sharýa – alajazdaı kúmpildetip bıe saýý. Nıetterine oraı ıgilik úıirilip tur.
– О́nimdi óndirý barda, ótkizý bar. Bálkim sońǵysy qıyn shyǵar, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – bir jaqsysy jer jánnaty Býrabaı irgemizde, jaz boıy adam aıaǵy úzilmeıdi. Shıpajaılarmen kelisimshart jasasyp, ýaqtyly jetkizip beremiz. Oblys ortalyǵynyń saýda núktelerimen de jumys isteımiz. Keıingi jyldary qymyzǵa degen suranys barshylyq. Ásirese aǵa býyn arasynda. Jastar jaǵy qadirine jete bermeıdi.
Jylqybaı Tólegenulynyń armany – qymyzdy untaqqa aınaldyrý. Sonda alys-jaqyn shetelge ótkizý ońaı bolar edi deıdi:
– Máselen, Germanııaǵa. Estýimizshe ol jaqtaǵy jastar birinshi orynǵa jumysty qoıyp, sábılerin emshekten erte aıyrady eken. Nemis ǵalymdary bıe sútiniń quramyn zerttep, ana sútine jaqyny osy dep tapqan. Tek biz untaqqa aınaldyra almaı jatyrmyz.
Jylqyshynyń paıymynsha, jańa jumys oryndaryn ashýdyń da bir joly osy. Taǵy bir túıtkili eldiń eńbekten qol úzip qalýy.
– Onyń ózinde árqaısynyń tilin tabamyn dep tabanyńnan tozasyń. Jalaqysy aıyna 250–300 myń teńgeden kem emes. Aýyldyq jerde táp-táýir tabys emes pe? Keıbireýiniń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna qolushyn beresiń. Maldyń tilin tabýdan adamnyń tilin tabý qıyn bolyp tur. Jastar jaǵy qalaǵa qonys aýdarǵan. Dál osylaı bola berse tabıǵaty tamyljyǵan týǵan ólkeniń qut besigi bos terbelip qalmaq, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – sýbsıdııa almaımyn. Osydan tórt-bes jyl buryn súttiń lıtrine 60 teńgeden tólengen. Tórt túliktiń tóresi jylqyǵa sýbsıdııa bólip, jalynan sıpap otyrǵan eshkimdi kóre almadyq.
Aǵy bardyń baǵy bar
Sharýa qojalyǵy kúnine 500 lıtrge deıin qymyz óndiredi. Suranys bolsa tonnaǵa jetkizýge múmkindikteri bar. Bıe saýý qysy-jazy toqtamaıdy. Áýlettiń kelini Záýre Ǵalıaqparovanyń aıtýynsha, qymyz baptaý ónerin ata-anasynan úırengen. О́zi de jıyrma jyldan beri osy istiń berekesin keltirip júr.
– Qymyz baptaý bólek óner. Qazir jas qyz-kelinshekter bıe saýýdy umytqan. Al jaryqtyq jylqy malynyń alpys eki tamyryn ısindirip, tas emshegin jibitip shyǵatyn súttiń qunary, quramy, adam aǵzasy úshin qanshalyqty paıdaly ekenin kúndelikti qarapaıym tirshilikte de, jópsheńdi adamnyń mıy jetpes ǵylymda da aıqyn dáleldengen. Ájelerimiz bıeni ıdirgennen keıin bir qolymen oń jaq sanynyń aldynan, ekinshi qolymen sol jaq sanynyń artynan qushaqtap otyryp saýatyn. Taýdaı bıe teýip qalady-aý dep qorqyp, úrikpeıtin. Qashan da sezimtal jylqy maly ózinen qoryqqan adamdy ańǵaryp sezip turady. Bıe emsheginiń úrpi keń ári jumsaq keledi. Sondyqtan ony tez-tez saýmasa sút aǵyp ketedi, áıtpese ıisinip toqtap qalady. Sondyqtan bul arada bıe saýýdy ánsheıin jaı ǵana bir tirshilik kózi sanalatyn kúnkóris dep emes, aıryqsha bitimdi, kóshpeli halyqtardyń ǵana mańdaıyna jazylǵan óner dep uǵynýymyz kerek. О́risten kelgen mama bıelerdiń jalyn tarap, sylap-sıpap, erkeletip jatatyn. Áý basta jaratqan ıe artyq jaratqan tórt túliktiń tóresi jylqy maly da ózin jaqsy kórgen, aıalap-álpeshtegen adamdy unatady. «Aǵy bardyń baǵy bar» dep halyq tegin aıtty deısiz be? – deıdi Záýre Ǵalıaqparova.
Tórt túliktiń tóresi mýzykany unatady
Ras, qymyz kópshiliktiń asy bolatyn. Bıe baılaǵan úı nesibesin kópshilikpen bólisip ishetin. Kórshi-qolań, aǵaıyn-týys bir-birin bıeni baılap, qashan aǵytqansha deıin sybaǵasy dep, aqtan aýyz tıińiz dep shaqyrysyp jatatyn. Munyń barlyǵy sol kezdegi adamdardyń bir-birine degen keń qoltyq, jomart peıili. Qazir jylqy ustaǵanymen onyń paıdasyn óz basyna jarata almaı otyrǵandar kóp. Ulttyq taǵamdardyń ishindegi eń qurmetti dastarqan máziri osy qymyz. Ádette saýylatyn bıeler saqa bıe, qýlyq bıe, qysyraq bıe dep úshke bólinetin. Saqa bıe – san márte qulyndaǵan, saýýǵa ábden kóndikken, bas bilgen bıe. Qýlyq – qunajyn nemese dónen kezinde alǵash qulyndaǵan bıe. Qysyraq bıe dep sońynan byltyrǵy qulyny, qazirgi jabaǵy erip júrgen qysyr qalǵan bıeni aıtady. Taı emip júrgendikten qysyraq bıeler saýyla beredi. Ol tusta shóptiń shyǵymyna, maldyń kúıine qaraı saýylatyn sútti bıelerdi úıdegi úlkender iriktep, tańdap, tuqymyn úzbeı ustaıtyn. Qulyn baılaıtyn qazyqqa, aıǵyrdyń jalyna maı jaǵyp, yrymdaýshy edi. Bıe baılaý merzimi mamyr aıynyń bas kezinde bolatyn. Bul kezde qulyndar marqaıyp, jetiledi. Kúnine bes-alty saǵat baılaýda bolady.
– Bıe saýýmen aınalysqaly on jyldaı ýaqyt ótti, – deıdi aýyl turǵyny Asylhan Kenebaev, – bıe baılaýdy sáýirdiń sońynda bastaımyz. Alǵashqyda saýyn arasy 1,5 saǵat mólsherinde, keıin qysqartamyz. Táýligine 6–7 saýynǵa jetkizemiz. Qojalyqta jumysshylarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Jataqhana bar, jalaqysy ýaqytynda tólenedi.
Tórt túliktiń tóresi mýzykany unatady eken. Jastar aldyńǵy jyly bıe saýǵan kezde ádemi áýenderdi qoıatyn bolǵan. Sezimtal mal mundaı sátterde jaqsy ıedi eken.
Aqmola oblysy,
Býrabaı aýdany