Eleýsiz qalǵan esil er

Musa Sádibekovtiń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda 1915 jyly 25 mamyrda tóńkeriske deıingi ákimshilik júıe boıynsha Orynbor gýbernııasy, Torǵaı oblysy, Yrǵyz ýezi, Qabyrǵa bolysynyń №4 aýylynda dúnıege kelgen. Bul – keńestik kezeńdegi ákimshilik qurylym boıynsha Qyzylorda oblysy, Aral aýdany, Sar­basat aýyldyq keńesine qarasty Sar­basat aýyly. Al qazirgi Qosaman aýyldyq okrýgine qarasty Aqespe aýyly. Ákesi Shaıh, qarapaıym balyqshy, al anasynyń esimi – Aqsulý. 1920–1921 jyldary búkil eldi jaılaǵan ashtyq kezinde aldymen 1920 jyly ákesi, al kelesi jyly anasy o dúnıelik bolady. 1928 jylǵa deıin Shal­qar, Qazaly qalalaryndaǵy jetim balalarǵa arnalǵan úılerde tárbıelenedi. 1928 jyly Orynbor qalasyndaǵy rabfakqa (Jumysshy-sharýa fakýlteti) túsip oqıdy. 1930 jyldyń qazany men 1932 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda Orynbor atty ásker polkiniń kýrsanty bolady da, ony bitirgen soń Saratov qalasyndaǵy áskerı ýchılıshede oqıdy. 1935–1938 jyldary Jarkent shekara otrıadynda, hatshy-aýdarmashy, odan keıin Baký Taýly atqyshtar dıvızııasynda vzvod komandıri qyzmetin atqarady. 1938 jyldyń aqpan aıynda zapasqa shyǵyp, elge oralady. 1941 jyldyń qańtaryna deıin Aral aýdanynda halyqqa bilim berý bóliminde ınspektor bolyp eńbek jolyn jalǵastyrady. 1939 jyldyń 6 shildesinde Musa Sádibekov Dılıafrýs Mýhamedıarovna Hamzınamen otbasyn qurady.

1941 jyly fashıstik Germanııanyń KSRO-ǵa basyp kirýimen sol kezdegi keńes halqy úshin soǵys bastalady. Soǵystyń alǵashqy aılarynda-aq keńes áskeriniń batys shekaralyq aımaqtarda tas-talqan bolyp jeńilis tabýy, sondaı-aq qorshaýǵa alynyp, birneshe júz myńdap tutqynǵa túsýi tez arada jańa áskerı quramalardy qurýdy qajet etti. Soǵan baılanysty jer-jerdegi áskerı okrýgterde dıvızııalar men brıgadalar qurylady.

1941 jyldyń shilde aıynda Aqtóbe qalasynda 312-atqyshtar dıvızııasy ja­saqtala bastaıdy. Musa Sádibekov osy dıvızııanyń 1079-atqyshtar polkindegi atqyshtar batalonyna komandır bolyp taǵaıyndalady. Sol jyldyń 17 tamyzynda dıvızııanyń jeke quramy áskerı ant qabyldaıdy da, kelesi kúni eshalonmen maıdanǵa attanady.

312-atqyshtar dıvızııasy shuǵyl túrde 1941 jyldyń 23 tamyzynda Lenıngrad oblysy Valdaı aýdanynyń aýmaǵyna jetkiziledi. Osy kúnderi 312-dıvızııanyń 1079-atqyshtar batalonynyń komandıri aǵa leıtenant Musa Sádibekovke 1941 jyldyń 13 qyrkúıeginde kapıtan áskerı sheni beriledi.

1941 jyldyń 1–9 qazan kúnderi nemistiń «Ortalyq» armııalar tobynyń «Taıfýn» operasııasy nátıjesinde keńes áskeri Vıazma túbinde qorshaýǵa alynyp, kóp shyǵynǵa ushyraıdy. Soǵan baılanysty 312-dıvızııa shuǵyl túrde Máskeý túbindegi Mojaısk qorǵanys shebine ákelinedi. Musa Sádibekov qyzmet atqaratyn 1079-atqyshtar polkine Maloıaroslaves qorǵanys aýdanyn bekitiledi. 1941 jyldyń 12–27 qazan aralyǵynda 312-dıvızııa ózine tapsyrylǵan áskerı tapsyrmany múltiksiz oryndap, Maloıaroslaves qorǵanys bóligin ustap turady. Degenmen dıvızııa bólimderi aýyr shyǵynǵa ushyraıdy. Osy kúnderdegi aýyr urystyń birinde, dálirek aıtsaq, 13 qazan kúngi urysta batalon komandıri Mu­sa Sádibekov jaraqat alyp, gospıtalge túsedi. Ol jeltoqsan aıynda ǵana emdelip shy­ǵady. Osy kúnderde kórsetken erlikteri úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady.

Al eki aıdaı áskerı gospıtalda em­delip shyqqan kapıtan Musa Sádibekov 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda birden Aqtóbe qalasynda jasaqtalyp jatqan 101-jeke ulttyq brıgadaǵa joldama alady. Ol birden batalon komandıri bolyp taǵaıyndalady. Brıgadanyń áskerı jattyǵýy 1942 jyldyń 1 qańtarynan bas­talady. Brıgadanyń áskerı daıyndyǵyn tekserý úshin 1941 jylyń 19 mamyrynda Máskeýden Memlekettik qorǵanys komıtetiniń múshesi, Keńes odaǵynyń marshaly K.E.Voroshılov keledi. Brıgada komandıriniń aýyryp qalýyna baılanys­ty brıgadanyń daıyndyǵy týraly raportty marshal aldynda M.Sádibekov baıandaıdy. Marshal brıgadanyń daıyndyǵyna joǵary baǵa beredi. M.Sádibekovtiń arqasynan qaǵyp, arǵymaq syılaıdy.

Marshaldyń yqpaly bolýy kerek, ol osy baıqaýdan keıin brıgada komandıriniń orynbasary qyzmetine joǵarylaıdy. M.Sádibekov 1942 jyldyń 6 shildesinen bas­tap brıgada komandıriniń birinshi orynbasary qyzmetin atqarady. Al tamyzdyń 31-i kúni oǵan kezekti áskerı shen – maıor sheni beriledi. Bul kezde M.Sádibekovtiń jasy bar bolǵany 27-de bolatyn.

1942 jyldyń tamyz aıynyń ortasynda 101-jeke ulttyq atqyshtar brıgadasy maıdan dalasyna qaraı attanady. Olar Máskeý mańyndaǵy Nogınsk qalasyna keledi. Sol mańda ornalasyp, brıgada shtat boıynsha tolyq qarý-jaraq, oq-dárimen, zeńbirek, snarıadtarmen qarýlanady. Brıgada taǵy bir aı boıy jattyǵyp, odan ári shıryǵa túsedi. 1942 jyldyń 30 qyr­kúıeginde 101-brıgadaǵa KSRO Joǵary Keńesi prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Jaýyngerlik Qyzyl Tý tapsyrylady.

Jaýyngerlik Qyzyl Tý alǵan 101-jeke ulttyq atqyshtar brıgadasy taǵy da poıyzben jolǵa shyǵyp, Máskeý arqyly batysqa qaraı jol tartady da, Rjev úshin soǵysqa kirisip ketedi. 101-jeke ult­tyq atqyshtar brıgadasyna 39-armııa quramynda bolyp, «Mars» operasııasy barysynda Rjev qalasynan batysqa qaraı 25–30 shaqyrymdaı jerde ornalasady. Sol jerden ońtústik baǵytqa qaraı shabýyl jasaı otyra, eldi mekenderdi azat etý mindeti júkteledi. Dál osy kezde 39-armııa quramynda Almatyda jasaqtalǵan 100-atqyshtar brıgadasy 101-brıgadadan batysqa qaraı 30 shaqyrymdaı jerdegi Molodoı Týd óńirinde ornalasyp, olar da «Mars» operasııasyna qatysady.

«Mars» operasııasy 1942 jyly 25 qa­ra­shada bastalady. Al 28 qarashada brı­gadanyń negizgi kúshteri – atqyshtar batalondary shabýylǵa shyǵyp, birneshe kún ishinde 4–5 eldi mekendi jaýdan azat etedi. Mıshýkovo eldi mekenin nemister óte myqty qorǵanysqa aınaldyrǵan eken, ony birden alý qıynǵa soǵady. 101-brıgada da bir aıdaı ýaqytqa sozylǵan operasııa barysynda basqa da áskerı bólimder sekildi qatty shyǵynǵa ushyraıdy.

Mine, osydan keıin brıgada ekinshi eshalonǵa shyǵarylyp, qataryn tolyq­tyrýǵa kirisedi. Al brıgada komandıriniń orynbasary M.Sádibekov 1942 jyldyń 5 aqpannan bastap 39-armııanyń kadrlar bólimine alynady da, bir aıdan keıin basqa áskerı quramaǵa jiberiledi.

Bir aıdaı ýaqyttan soń maıor shenindegi Musa Sádibekov 1943 jyldyń 3 naýryzynda Kalının maıdany, 43-armııanyń 179-atqyshtar dıvızııasyndaǵy 215-atqysh­tar polkiniń shtab bastyǵyna taǵaıyn­dalady. Maıor M.Sádibekov shtab bastyǵy qyzmetin atqarǵan 215-polk 1943 jyldyń kóktem-jaz-kúz aılarynda Reseıdiń Smolensk oblysyn, Belorýssııanyń Vıtebsk oblysyn jaýdan azat etýge qaty­sady. Ol shtab bastyǵy retinde polktiń jaýyngerlik daıarlyǵyna asa joǵary mán beredi, nebir jańashyl ádisterdi ómirge engizýge tyrysady.

1943 jyly 25 maýsymynda Musekeń kezekti áskerı shen – podpolkovnık shenin alady. 1944 jyldyń qańtaryna deıin, ıaǵnı bir jylǵa jýyq ýaqyt polktyń shtab bastyǵy qyzmetin abyroımen atqarady da, jańa qyzmetke joǵarylaıdy. 1944 jyly qańtardyń alǵashqy kúnderinen bastap M.Sádibekov jańa qyzmetke – 1-Prıbaltıka maıdanyndaǵy 43-armııa quramyndaǵy 179-atqyshtar dıvızııasy 259-atqyshtar polkiniń komandıri mindetin ýaqytsha atqarýshy bolyp taǵaıyndalady. Al jarty aıdan soń 43-armııa quramyndaǵy 145-atqyshtar dıvızııasy 599-atqyshtar polkiniń komandıri qyzmetine kirisedi.

Ol polk komandıri qyzmetin atqar­ǵan kezde onyń ataǵy men abyroıyn aspandatqan bir oqıǵa bolady. Sol oqı­ǵadan keıin onyń esimin búkil el bildi desek, ol artyq aıtqandyq emes. 101-brıgadanyń ardageri, kópti kórgen, ǵasyrdy baǵyndyrǵan Izgilik Dabaev kita­bynda sol oqıǵa týraly tómendegishe jazady. «1944 jyly Jańa jyl aldynda Kremlde keńes jaýyngerlerine arnalǵan qabyldaýda Baýyrjan Momyshuly, Musa Sádibekov, Málik Ǵabdýllın boldy».

Osy oqıǵa týraly jýrnalıst-tarıhshy, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyl­daryndaǵy qazaq ofıserleri» atty on tomdyq jınaq shyǵarǵan Jumabaı Dospanov aǵamyz bylaı dep jazady: «1944 jyldyń sáýirinde I.V.Stalın Kremlde odaqtas respýblıkalar general­dary men aǵa ofıserlerine qabyldaý jasaǵanda, Qazaq KSR-i dastarqanynda polkovnık B.Momyshuly, podpolkovnık M.Sádibekov jáne Keńes Odaǵynyń batyry, maıor M.Ǵabdýllın otyrady».

Bizdiń oıymyzsha, I.V.Stalınniń Qyzyl Armııanyń qurylǵan kúnine baılanysty generaldar men aǵa ofıserler quramyn Kremldegi qabyldaýy 1944 jyly 23 aqpanǵa oraılastyrylyp jasalǵan sııaqty jáne podpolkovnık M.Sá­dibekov jerlesteri – Baýyrjan Momyshuly, Málik Ǵabdýllındermen osy qabyldaýda bolǵan.

Qazaqstan úkimeti 1944 jyldyń basynda Qazaqstanda Qorǵanys Halyq komıssarıatyn qurýdy josparlap, aldymen oǵan joǵary bilimdi jáne tájirıbeli mamandar izdestiredi. Osy kezderi úkimet nazaryna jasy 28-de, qyzmeti – polk komandıri, sheni podpolkovnık Musa Sádibekovtiń aty-jóni túsedi. Sóıtip, Qazaq KSR Halyq Komıssarlar kenesi tóraǵasynyń orynbasary Isaǵalı Sharıpov qol qoıǵan resmı telefonogramma KSRO Qorǵanys Komıssarıatyna joldanady. Hattyń jiberilgen kúni 1944 jyldyń 16 naýryzy. Al onyń mazmuny mynadaı:

«Joldas general-maıor Svırıdovqa. Qazaq KSR Halyq Komıssarlar keńesi sizden joldas podpolkovnık M.Sh.Sádi­bekovti qysqa ýaqytqa demalys berip, Qazaq Áskerı komıssarıatyna Qazaq KSR Qorǵanys Halyq komıssarıaty qurylǵanǵa deıin issaparǵa jiberýińizdi suraıdy».

Jerlesimiz Qazaq KSR Halyq Komıs­sarlar keńesiniń Qazaqstanda Qorǵanys Halyq komıssarıatyn uıymdastyrý isine baılanysty úkimetten arnaıy shaqyrtý alyp, qysqa merzimge demalys alady. Maıdan dalasynan Máskeý qalasyna keledi, odan ári Orta Azııa Áskerı okrýginiń shtaby ornalasqan Tashkent qalasyna poez­ben jolǵa shyǵady. Orta jolda óziniń áskerge shaqyrylǵan jeri, otbasy turǵan jáne soǵysqa deıin jumys istegen qalasy – Aral qalasyna keledi. Týǵan qalasy pod­polkovnıkti óte jaqsy qarsy alyp, ártúrli mekemeler men mektepterde kezdesý ótkiziledi. Odan keıin Almaty qalasyna kelip, úkimet adamdarymen kezdesedi, bolashaq Qazaq KSR Qorǵanys Halyq komıssarıatyn qurýmen aınalysyp júrgen jaýapty adamdarmen áńgimelesedi.

Osy kezde Almaty qalasynda júrgen podpolkovnık Musa Sádibekovke 1944 jyldyń sáýir aıynda araldyq eki jas ofıserler jolyǵyp, jeke bastaryndaǵy máselelerin sheship berýdi ótinedi. Sóıtse, olar maıdanda jaralanyp gospıtalge túsedi de, odan emdelip shyqqannan keıin qysqa merzimge demalys alyp, týǵan jerine keledi. Ofıserler aǵaıyn-týystyń ortasyna kelgen soń, áskerı komıssarıatqa áskerı esepke turýdy esten shyǵarady jáne demalys ýaqytyn ótkizip alady. Olardyń jaǵdaıy soǵys jyldarynyń zańyna sáıkes naǵyz qylmys bolyp sanalyp, qylmys zańy boıynsha maıdannan qashqandyqqa jatqyzylady. Olardyń oıynsha bul máseleni sheshse, tek qan maıdanda polk komandıri, podpolkovnık áskerı sheni bar, eń bastysy ataǵy men abyroıy myqty M.Sádibekov qana sheshe alady.

Jaǵdaıdy túsingen podpolkovnık M.Sádibekov eki jas ofısermen Aral qalasyna keledi. Ol 1944 jyldyń mamyr aıynda Aral aýdandyq áskerı komıs­sarıatyndaǵy jaýapty adamdy kúshtep otyryp, eki jas ofıserdiń máselesin sheship beredi. Mine, onyń osy is-áreketi kóp uzamaı, M.Sádibekovtiń ústinen qylmystyq is qozǵaýǵa negiz bolady. Onyń bedeli men abyroıyn múlde tómendetý úshin taǵy da birneshe jaǵymsyz isti onyń moınyna ilýge kúsh salady. Al ol kezde keńestik ámirshil-ákimshil júıeniń kúshteý-jazalaý mashınasy toqtaýsyz jumys istep turǵandyqtan kimge bolsa da qaralaıtyn qujattardy uıymdastyrý onsha qıyn emes edi.

Aral aýdandyq áskerı komıssarıa­tynyń túsirgen shaǵymy boıynsha alǵashqy sot úkimi 1944 jyldyń 25 qazanynda shy­ǵarylady. Odan keıin taǵy sot prosesi júrip, 1945 jyldyń basyna deıin Áskerı sot kollegııasy M.Sádibekovtiń isi boıynsha birneshe ret qarap, aqyry tómendegideı úkim shyǵarady. Birinshiden, onyń is-áreketin qylmystyq áreket dep tanıdy. Ekinshiden, ony «podpolkovnık» áskerı sheninen jáne soǵys jyldary alynǵan orden-medaldarynan aıyrady. Úshinshiden, Áskerı sot aldymen ony jeke statıamen bes jylǵa sottaıdy. Odan keıin taǵy sot prosesi júrip, taǵy da statıa qosylyp, ol boıynsha úsh jyl taǵy qosylady. Sóıtip, jalpy segiz jylǵa sottalady. Jazanyń túri bylaısha belgilenedi : «... Quqyqtaryn joımaı jáne jeke múlkin tartyp almaı (konfıskasııalamaı) Eńbekpen túzeý lagerinde (ITL) 8 jylǵa sottalsyn». Jazany óteý ýaqytynyń bastalýy 1944 jyldyń 25 qazany dep belgilenedi.

1946 jyly jazasyn ótep kelgennen keıin Musa Sádibekov ózine tán tabandylyǵynyń arqasynda áskerı shenin qaıtarýdan úmitin úzbeıdi, kúresedi. Sonymen qatar ol qol qýsyryp qarap otyrmaıdy. Ol Qyzyl­orda qala­syndaǵy muǵalimderdiń bilimin jetil­diretin ınstıtýtqa aǵa ádisker bolyp ornalasady da, jumys isteı júrip, Qyzylorda qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń syrttaı oqý bólimine oqýǵa túsedi. Ony 1949 jyly tarıh pániniń muǵalimi mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyǵady. Odan keıingi eńbek ótili tómen­degishe jalǵasady. Qarmaqshy aýda­nyndaǵy Molotov atyndaǵy orta mektepte, Jańaqorǵan aýdanyndaǵy BLKJO-nyń 30 jyldyǵy atyndaǵy orta mektepte, Aral aýdany Qamystybas orta mektebinde, Aral qalasyndaǵy Shevchenko atyndaǵy №13 qazaq orta mektebinde – muǵalim, oqý isiniń orynbasary bolyp eńbek etedi. 1956–1957 jyldary Qyzylorda oblysy Aral aýdany Aralsýlfat (qarapaıym halyq «Soltrest» dep te ataıdy) kentindegi №19 Soltrest orta mektebiniń dırektory bolyp jumys isteıdi.

1953 jyly 5 naýryzda Keńes Oda­ǵynyń basshysy I.V.Stalın qaıtys bolǵannan keıin KSRO Joǵary Keńesi prezıdıýmynyń jarlyǵymen 27 naýryzda kezekti «Amnıstııa týraly» zańdy qabyldaıdy. Osy zańǵa sáıkes Musa Sádibekov tolyq aqtalady da, barlyq azamattyq quqyqtary qalpyna keltiriledi. Sol kezde qalyptasa bastaǵan «jylymyq» jyldary ol óziniń podpolkovnık áskerı sheni men soǵys jyldarynda alǵan orden­deri men medaldaryn qaıtarý úshin kúrese bastaıdy. Shamamen 1953–1955 jyldar aralyǵynda KSRO Qorǵanys mınıstri­niń atyna birneshe ret ótinish-hattar jazady. Solardyń biri 1954 jyly 30 jeltoqsanda KSRO Qorǵanys mınıstri, marshal N.A.Býlganınge jazylady. Ol hatta óziniń jaǵdaıyn M.Sádibekov bylaı dep qysqasha túsindiredi. «1944 jyly maıdanda polk komandıri qyzmetin atqaryp júrgen jerinen Orta Azııa áskerı okrýgine shaqyrylǵanyn, sonda rezervte júrip, bılikti asyra qoldanǵany úshin áskerı trıbýnalmen 5 jylǵa sottalǵanyn, podpolkovnık áskerı sheninen aıyrylǵanyn jáne sot úkimi boıynsha kesilgen jaza ýaqytyn 1946 jyly ótep qoıǵanyn aıtyp ótedi. О́ziniń áskerı sheni men soǵys jyldary alǵan áskerı marapattaryn qaıtarýyn ótinip suraıdy».

Esil er ómiriniń sońǵy jyldary Qyzylorda oblysy Aral aýdany Sekseýil poselkesinde poselkelik keńestiń tóraǵasy qyzmetinde ótedi. Osy qyzmetinde júrip, ol 1972 jyly 57 jasynda qaıtys bolady. Súıegi Sekseýil kentindegi ortalyq qorymda qoıylǵan.

M.Sádibekovtiń otbasynda tórt ul, eki qyzy dúnıege keledi. Olardan taralǵan urpaqtar Astana, Qyzylorda, Aqtóbe qala­larynda turyp jatyr.

Tarıhta mynadaı bir zańdylyq bar. «Tarıhı tulǵa jeke basyna emes, halqyna sińirgen eńbegine qaraı baǵalanady». Pod­polkovnık M.Sádibekov 1941–1944 jyldary Otanyn qorǵaý úshin bar kúshin sal­dy, aıanbaı soǵysty. Osy eńbegi birinshi orynda turýy kerek. Ázirge, qazirgi kúnde bar bolǵany Aral qalasynda Musa Sháı­ke­uly Sádibekov atyndaǵy kóshe ǵana bar.

Meniń oıymsha, podpolkovnık Musa Sádibekovti ult batyry, ulttyq deńgeıdegi tarıhı tulǵa deńgeıine kóterý úshin mynadaı sharalardy júzege asyrý qajet dep esepteımin: 1) Kózi tiri kezinde áske­rı shenin qaıtara almaǵan Musa Sádibekovtiń podpolkovnık áskerı shenin resmı qaıtarylýy kerek. Sodan keıin barlyq jerde «Podpolkovnık Musa Sádibe­kov» dep ataý kerek. 2) Musa Sádibekovke qatys­ty qatysty barlyq josparlanǵan ıgi is-sharalardy uıymdastyrý, basqarý, júzege asyrý úshin eń aldymenen, «Musa Sádibekov atyndaǵy qoǵamdyq qor» qurý qajet. 3) Podpolkovnık M.Sádibekovtiń týǵan kúni 25 mamyr. 2025 jyly onyń týǵanyna 110 jyl tolady. Osyǵan baılanysty batyrdyń mereıtoıyna oraı Aral aýdanynda eske alý jáne merekeleý sharalaryn ótkizý kerek. Osy sharalardy júzege asyrsaq, onda bizder, eleýsiz qalǵan esil erdiń arýaǵy aldynda bir paryzymyzdy ótedik dep aıta alamyz.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA akademıgi