Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası ahýal jahandyq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı qysym kórsetip otyr. Alaıda bul jaǵdaı el eksportynyń negizgi kólemine tikeleı júıeli áser etip otyrǵan joq. Negizgi sebep – eksport qurylymynyń geografııasynda. Eksporttyń shamamen 60%-yn quraıtyn munaı Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly Eýropaǵa baǵyttalady, al metaldar, ýran jáne gaz ónimderi shamamen 20-25% kóleminde Reseı men Qytaı naryqtaryna shyǵarylady. Osylaısha, Qazaqstannyń negizgi eksport arnalary Taıaý Shyǵysqa táýeldi emes. Bul olardyń syrtqy kúızelisterge salystyrmaly turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, geosaıası táýekelderdiń tikeleı áserin shekteıdi.
Sonymen birge qaqtyǵys janama arnalar arqyly qysym túsirip otyr. Álemdik energııa naryǵynda táýekel kúsheıip, táýligine shamamen 10 mln barrel munaı jetkiziliminiń turaqtylyǵy buzylý qaýpinde. Bul óndiris pen logıstıka shyǵyndarynyń ósýine alyp kelýde: keme otynynyń baǵasy qysqa merzimde 450-500 dollardan 1 000 dollardan joǵary deńgeıge deıin ósti. Nebári 28 kún ishinde Eýropalyq odaqtyń qazba otyndaryn ımporttaý shyǵyndary 13 mlrd eýroǵa artty.
Fızıkalyq logıstıka arnalary negizinen saqtalǵanymen, eksporttyń qarjylyq sharttary aıtarlyqtaı qysymǵa ushyrap otyr. Munaı baǵasynyń ósýi belgili bir deńgeıde kiristerdi qoldaıdy, biraq fraht pen saqtandyrý qunynyń qymbattaýy syrtqy saýda operasııalarynyń tıimdiligin tómendetedi.
Osy úrdister jıyntyǵy jahandyq usynys silkinisiniń qalyptasqanyn kórsetedi. Ol óndiristik jáne logıstıkalyq shyǵyndardyń ósýi arqyly baǵalarǵa qysym jasap qana qoımaı, logıstıkadaǵy irkilister saldarynan Qazaqstan eksportynyń jekelegen baǵyttary boıynsha kóleminiń ýaqytsha shektelýine ákelýi múmkin.
Antonıý Gýterrısh: Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys áskerı jolmen sheshilmeıdi
Gaz naryǵyndaǵy ózgerister de erekshe mánge ıe. Gazdyń tyńaıtqysh óndirisindegi úlesi 70%-ǵa deıin jetedi, al Ormuz buǵazy arqyly álemdik tyńaıtqysh saýdasynyń shamamen 30%-y ótedi. Tyńaıtqysh baǵasynyń 40%-ǵa jýyq ósýi aýyl sharýashylyǵy shyǵyndaryn arttyryp, azyq-túlik baǵasyna qysym túsirip tur. Bul turǵyda Qazaqstanda tyńaıtqyshtarǵa ımporttyq táýeldilik joǵary, shamamen 50-60%. Ásirese kalıı tyńaıtqyshtary tolyq derlik syrttan jetkiziledi.
Qazaqstan úshin táýekelder negizinen tar segmentterde shoǵyrlanǵan. Astyq eksporty jalpy kólemde nebári 3-4% bolǵanymen, onyń bir bóligi Kaspıı jáne Iran baǵytyna táýeldi. Qazaqstan jyl saıyn 5-8 mln tonna astyq eksporttaıdy, al osy baǵyttaǵy irkilister ishki naryqta artyq usynys qalyptastyryp, baǵaǵa qysym túsirýi múmkin.
Sonymen qatar eksport geografııasyn ártaraptandyrý baǵytynda oń dınamıka baıqalyp otyr. 2025 jylǵy qyrkúıek pen 2026 jylǵy naýryz aralyǵynda Qazaqstan 8,9 mln tonna astyq eksporttady. Onyń negizgi kólemi dástúrli túrde Ortalyq Azııa men Aýǵanstanǵa baǵyttalǵanymen, qazirgi tańda Qazaqstan 40-tan astam elge, sonyń ishinde Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Qytaı naryqtaryna astyq eksporttaıdy. Bul ártaraptandyrýdyń naqty bazasy qalyptasqanyn kórsetedi.
Saıasatker: Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq Ortalyq Azııaǵa da áser etýi múmkin
Osy kezeńde negizgi jetkizilimder О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Aýǵanstan baǵyttaryna tıesili boldy, al Iran men Qytaı baǵyttary ártaraptandyrýdyń mańyzdy, biraq salystyrmaly túrde qubylmaly segmenti retinde saqtalyp tur.
Aıta keterligi, 2024-2025 jyldary Iran baǵyty belsendi jumys istep, oǵan shamamen 1,2 mln tonna arpa jóneltildi, bul arpa eksportynyń 60%-dan astamyn qurady. Degenmen, Taıaý Shyǵystaǵy qazirgi eskalasııaǵa baılanysty bul baǵytta eki aptalyq úzilis oryn alyp, keıin qaıta jandandy. Osy qysqa merzimdi irkilistiń ózi bul naryqtyń geosaıası táýekelderge qanshalyqty osal ekenin aıqyn kórsetti.
Osylaısha, másele eksporttyń tolyq qysqarýynda emes, jekelegen baǵyttardaǵy irkilister men shyǵyndardyń ósýinde. Negizgi eksporttyq aǵyndar – munaı, metaldar jáne ýran salystyrmaly turaqtylyǵyn saqtap otyr. Munaı baǵasynyń ósýi qysqa merzimde belgili bir deńgeıde oń áser berýi múmkin. Sondaı-aq bul úrdis ımporttyq ınflıasııanyń kúsheıýi, logıstıkalyq shyǵyndardyń artýy jáne ishki baǵa turaqtylyǵyna qosymsha qysym arqyly teris áserlerdi de qalyptastyrady.
Qorytyndylaı kele, qazirgi geosaıası jaǵdaı Qazaqstan eksporty úshin júıelik qaýip týdyrmaıdy, alaıda táýekelder aıtarlyqtaı kúsheıip otyr. Sondyqtan bul ahýaldy tolyq shekteý retinde emes, jekelegen baǵyttardaǵy irkilister men shyǵyndardyń ósýi retinde baǵalaý oryndy. Uzaq merzimdi perspektıvada eksport baǵyttaryn ártaraptandyrý, agrarlyq sektordyń óndiristik bazasyn kúsheıtý jáne balamaly logıstıkany damytý negizgi strategııalyq mindet bolyp qala beredi.
Ǵalı DINMUHAMMED,
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty ortalyǵynyń dırektory,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor