Eldiń eńsesin ádil sot tikteıdi

Qazaq halqy ejelden quqyqtyq mádenıetin júıelep, «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýkeniń «Jeti jarǵysy» sekildi zańdar shyǵaryp, el arasyndaǵy daý-shardy Tóle, Qazybek, Áıteke bı sekildi qara qyldy qaq jarǵan bılerge sheshtirip otyrǵan. Osylaı ádildikti tý etken bıler ınstıtýty tarıhtan tamyr tartqan memleket bolyp qalyptasýymyzǵa, halqymyz­dyń oı-sanasynyń quqyqtyq baǵytta kemel­denýine eren eńbek sińirdi. Sodan beri Alash balasy «Handa qyryq kisiniń aqyly bolsa, bıde qyryq kisiniń ary bar» degen uly sózge súıenip, týrashyl arly bılerdiń ádil sheshimderine boıusynyp keledi. Ulttyń boıyndaǵy osy bir asyl qasıet «Zań men tártip» qaǵıdasyn ustan­ǵan búgingi qazaqtyń da boıynda bar. Demek Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ádiletti Qazaqstandy qurý ıdeıasynyń túp-tamyry kóne dáýirlerden bastaý alady.

Prezıdent aıtqan Ádiletti Qazaq­standy qurý isinde táýelsiz jáne ádil sot júıesiniń róli erekshe mańyzǵa ıe. Memleket basshysy Sýdıalardyń IX se­zinde sóılegen sózinde de ádil, bedeldi, beıtarap sot memleket úshin berik tirek ekenin aıta kelip, búgingi sot júıesi aza­mattardyń quqyqtarynyń senimdi qor­ǵalýyn qamtamasyz etýge, sot tóreligi aldynda barshanyń teńdigin nyǵaıtyp, zańnyń ústemdigin ornatýǵa tıis ekenin málimdeýi tegin emes. Sondaı-aq Prezıdent sot bıliginiń ashyq jáne táýelsiz bolýy halyqtyń senimin qalyptastyryp qana qoımaı, eldegi ekonomıkalyq órkendeý men ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa jol ashatynyn aıtýy bul salanyń ma­ńyzdylyǵyn ańǵartsa kerek.

Memleketimiz keıingi jyldary sot júıesin júıeli reformalaý barysynda aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizdi. Konstıtýsııalyq Sot qurylyp, alqabı­ler ınstıtýty keńeıtildi. Ákimshilik sot tóreligi engizilip, kadr saıasatyna da reforma júrgizildi. Iаǵnı sot qaýymdasty­ǵy sot basshylaryn ózderi taǵaıyndaı­tyn áleýeti qalyptasyp, joǵarǵy sot­tyń sýdıalaryn balamaly negizde saılaýǵa múmkindik týdy. Buǵan qosa sýdıalardy úzdiksiz kásibı oqytý jáne halyqaralyq tájirıbeni engizý arqyly sot tóreliginiń sapasyn arttyrý qolǵa alyndy.

Qazaqta «Bıiń alań bolsa, jurtyń ylań bolar» degen qanatty sóz bar. Son­dyqtan da búgingi zamana bıleri­niń, ıaǵnı sýdıalardyń kóńili alań bolmaýy úshin memleket qoǵamnyń quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrý baǵytyndaǵy jumystardy qarqyndy júrgizip jatyr. Máselen, Memleket basshysynyń bastamasymen «Zań jáne tártip» qaǵıdasy ıdeologııalyq ustynǵa aınaldy. Keıingi jyldardaǵy sottardyń ashyq, obektıvti jáne tek zańǵa arqa súıeıtin dástúri qarapaıym halyqtyń memlekettik saıasatqa degen senimin kúsheıtti.

Damyǵan elderde sottar adam taǵdy­ryna qatysty kez kelgen sheshimdi Kon­stıtýsııa men zańǵa ǵana súıenip shyǵarý, sýdıalardyń jurttyń bárine teń qarap, óziniń ary men ojdany aldynda táýelsiz tórelik etý mádenıeti qalyptasqan. Bizde de sot júıesindegi reformalar osy maqsatqa jetýge oraı týyndap otyr. Sýdıalardyń ádildikti tý etip, tórelik jasaýy – el turaqtylyǵynyń kepili. Bul údege zańdy tereń bilýmen ǵana emes, adamgershilik, tazalyq, shynshyldyqty baǵdar etý arqyly jetemiz. Sondyqtan da elimizdiń sot júıesi kúnnen-kúnge quqyqtyq mádenıetti damytýǵa, konstı­týsııalyq normalardy qorǵaıtyn turaq­ty quqyqtyq saýatty arttyrýǵa bar kú­shin salyp jatyr.

Sot tóreliginiń ashyqtyǵy men tıim­diligin arttyrýdyń tóte joly – salany sıfrlandyrý. Sot júıesi bul baǵytta da zamanǵa laıyq sıfrlyq damýdyń dańǵyl soqpaǵyna tústi. Búginde sotqa júgingen azamattar elektrondy aqparattyq tehnologııalardy qoldanýǵa quqyly. Máselen, turǵyndar «Sot kabıneti», «E-ótinish» qyzmet kórsetý júıeleri arqyly sotqa qatysty ótinishteri men aryz-shaǵymdaryn joldaı alady. Bul servısterdiń negizgi ereksheligi – ashyqtyq. Sonymen qatar árbir azamat nemese onyń ókili ózine yńǵaıly ýaqytta, úıinen shyqpaı-aq zańdyq qyzmetterdi paıdalanýǵa qol jetkizdi.

Sot júıesiniń ashyqtyǵy men qoljetimdiligine tóte jol salatyn taǵy bir bastama – elektrondy baqylaý óndirisi jobasy. Bul qyzmetti paıdalanýshylarǵa, ıaǵnı sot otyrysyna qatysýshylarǵa arnaıy qupııa sóz beriledi. Sol arqyly azamattar sot isteri boıynsha der kezinde aqparat alyp, is boıynsha barlyq sot aktilerimen tanysýǵa múmkindigi bar. Sondaı-aq qupııa sózben sot kabınetine kirip, prosestiń beıne jáne aýdıo jazbalarymen tanysýǵa da quqyly. Qylmystyq nemese ákimshilik istiń sotqa qashan túskeni, isti qaraýǵa qaı kúnge taǵaıyndalǵany, basqa da iske qatysty málimetter taraptarǵa SMS habarlamalar arqyly joldanady.

Reformalar aıasynda «Sot kabıneti» portalynyń fýnksıonaly belsendi túr­de keńeıtilip jatyr. Búginde azamattyq jáne ákimshilik isterdi qaraıtyn sot otyrystaryn onlaın ótkizý ádettegi jaǵdaı sanalady. Bul ózgeristerdiń bári isterdi qaraý merzimin qysqartyp, taraptardyń shyǵyndaryn azaıtyp, tutastaı alǵanda sot júıesindegi ashyqtyq qaǵıdatyn qalyptastyrýǵa múmkindik berdi.

Túıindeı kele aıtarymyz, qazaq balasy – «Han qasynda aqyldy bı bolsa, qara jermen keme júzgizedi» dep qaı zamanda da sózge toqtaǵan, zaman zańyn aıaqasty etpeı, ádildik jolynda ymyraǵa kelip, beıbit tirligin jalǵastyra alǵan el. Sol uly dástúrdi búginde sýdıa men sot qyzmetkerleri jalǵastyryp otyr. Sonyń arqasynda el azamattary eń birinshi ádildikti sottan kútetin, bar senimin zańǵa artatyn zaman týdy. Endeshe, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Zań men Tártip – ádiletti qoǵamnyń negizgi ólshemi. Bul – zań aldynda bári birdeı, teń quqyly degen sóz. Sol sebepti sot organdary azamattardyń basty qorǵany bolýy kerek. Elde zań ústemdigi ornasa, halyqtyń bılikke degen senimi nyǵaıady», degen ıdeıasyna jan bitirý bárimizge ortaq mindet dep bilemiz.