«Sý reformasy – ekonomıkalyq damýdyń negizi»

– Nurjan Moldııaruly, elimizde sý salasyn damytý barysynda keshendi is-sharalar atqarylyp jatqany málim. Bul baǵyttaǵy mınıstrliktiń negizgi mindetteri men basym­dyqtary qandaı?

– Sý – tirshiliktiń ózegi, mem­lekettiń ekonomıkalyq jáne eko­logııalyq turaqtylyǵyn qam­­tamasyz etetin mańyzdy resýrs. Osyny eskere otyryp, 2023 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Sý resýrstary jáne ırrıga­sııa mınıstrligi quryldy. Bul der kezinde qabyldanǵan jáne el múddesine saı sheshim boldy. Mı­nıstrlik aldyna qoıylǵan negiz­gi mindetter Prezıdenttiń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵyty» atty Joldaýynda naqty kórsetildi. Solardyń qatarynda – sý resýrstaryn utymdy paıdalaný, sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý, klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne saladaǵy sıfr­lyq transformasııa bar. Bul ba­ǵyt­taǵy jumystar 2030 jylǵa deıingi sý resýrstaryn basqarý tujy­rym­da­masy, 2028 jylǵa deıin­gi keshendi damý jospary jáne 2026 jylǵa deıingi sý únemdeý jol kartasyna súıene otyryp júzege asyrylyp jatyr.

– Jańa Sý kodeksiniń qa­byl­danýy salada qandaı ıns­tı­­týsıonaldyq ózgeristerge jol ashty?

– Sý kodeksi elimizdegi sý resýrs­­­­­taryn basqarý sala­syn­daǵy quqyq­­­­tyq jáne ınstıtýsıo­nal­dyq refor­­­­ma­lar­dyń negizi boldy. Onyń basty maqsaty – sýdy qaýipsiz ári turaqty paıdalaný arqyly eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamta­ma­syz etý, ekologııalyq teńgerimdi saqtaý jáne sý resýrs­taryn tıimdi bólý. Sý kodeksi negizinde Sý resýrs­taryn retteý, qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi komıtet quryldy. Bul organnyń negizgi mindeti – zańsyz sý paıdalanýdy, sý eseptiligin burmalaýdy jáne sý nysandaryn zańsyz paıdalanýdy boldyrmaý. Komıtetke jedel áreket etý, tekserý júrgizý, aıyppul salý jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtarǵa shara qoldaný sekildi qosymsha ókilet­tik­ter berildi. Sonymen qatar jańa kodekske sáıkes, sý salasyndaǵy baqylaý men jaýapkershilik kúsheıtilip, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamaǵa birqatar óz­geris engizildi. Bul salaǵa ınves­tısııa tartýǵa jáne sýdyń ádil, ashyq bólinýine qolaıly jaǵdaı týǵyzady.

– Mınıstrlik júrgizip jat­qan kadrlyq jáne ınfra­qu­ry­lymdyq reforma týra­ly aıtyp ótseńiz.

– Biz jumysty aldymen basqarý qurylymyn retteýden bastadyq. Sonyń aıasynda eki iri qurylym – «Qazsýshar» jáne Ulttyq gıd­ro­geologııalyq qyzmet qaıta qu­ryldy. «Qazsýshar» mekemesinde qa­zirgi tańda tehnıkalyq qaıta ja­raqtandyrý baǵdarlamasy bo­ıynsha úlken ózgeris bolyp jatyr. Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda 439 tehnıka satyp alyndy, jyl sońyna deıin bul kórsetkish 800-ge jetedi dep kútilýde. Bul kásiporyndar endi zaman talabyna saı avtomattandyrylǵan júıelermen jumys isteıdi.

Budan bólek, 16 óńirlik maman­dandyrylǵan kommýnaldyq kásip­oryn quryldy. Olar búginde 800-ge jýyq gıdrotehnıkalyq nysanǵa qyzmet kórsetedi. Bul uıymdar sý sharýashylyǵy nysandarynyń tıimdiligi men qaýipsizdigin arttyryp, jergilikti deńgeıde sýdy basqarý júıesin nyǵaıtýda ma­ńyzdy ról atqarady.

– Bul reformalar sala qyz­­metkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyna áser etti me?

– Árıne, bul – bizdiń bas­ty nazarymyzdaǵy másele. Sý salasynda jumys isteıtin maman­dar­dyń eńbekaqysyn arttyrý arqyly biz olardyń kásibı mártebesin kóterýdi kózdedik. 2024 jyly olardyń jalaqysy orta eseppen 25%-ǵa ósti. Al bıylǵy 1 shildeden bastap barlyq qyzmetkerdiń eńbekaqysy 50%-ǵa artty. Bul ózgeris­ter sý sharýashylyǵy sala­sy­nyń 29 myńnan astam qyz­­met­kerin qamtydy. Sonymen qatar sý mamandary úshin jeńil­detilgen ıpotekalyq baǵdar­lamalar, «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy arqyly nesıe kólemin 7,8 mln teńgege deıin arttyrý sekildi kadr­­­lar­dy áleýmettik qol­­­daý­ǵa baǵyt­tal­ǵan birqatar shara qabyl­­­dan­dy.

– Sý salasyndaǵy kadr daıar­laý máselesine kelsek, bul ba­ǵyt­ta qandaı jumys atqa­rylyp jatyr?

– 2024 jyly biz úshin tarıhı mańyzy bar oqıǵa – Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıtetiniń qurylýy boldy. Bul – elimizdegi sý mamandaryn arnaıy daıarlaıtyn tuńǵysh joǵary oqý orny. Sonymen qatar sý salasyna qajet mamandyqtar boıynsha elimizde 12 joǵary oqý orny men 8 kolledj jumys isteıdi. Budan bólek, Qaraǵandy, Ulytaý jáne Almaty oblystarynyń kolledjderinde sý salasyndaǵy mamandyqtardy ashý josparda bar.

2024–2025 oqý jylynda 523 stýdent grant negizinde oqýǵa qabyldandy, jalpy keıingi eki jylda grant sany eki ese kóbeı­genin aıta ketý kerek. Bul kór­set­kish aldaǵy jyldary da arta túsedi. JOO men óndiristi baıla­nys­tyrý maqsatynda stýdentter men kolledjde bilim alýshylar sý kásiporyndarynda óndiristik táji­rı­beden ótýde. Jyl basynan beri mundaı tájirıbeden 339 stýdent ótti.

– Sapaly maman daıarlaý úshin halyqaralyq áriptestik mańyzdy ról atqaratyny bel­gili. Bul baǵyttaǵy jumys qandaı deńgeıde?

– Biz halyqaralyq seriktestikke erekshe mán beremiz. Sý salasy – transshekaralyq sıpattaǵy kúrdeli sala. Sondyqtan ozyq elderdiń tájirıbesin ıgerý mańyzdy. Osy oraıda maman daıarlaýdyń sapasyn arttyrý maqsatynda sý salasynda úlken tájirıbesi bar úzdik sheteldik oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtarymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Olardyń bir mysaly retinde 2024 jyly Nıderland Koroldiginiń mamandary ótkizgen sý tasqynyn boljaý jáne aldyn alý boıynsha oqý trenıngin aıtýǵa bolady, oǵan 50-den astam mamandarymyz qatysty.

Qytaıdyń Saýda mınıstrligi men Sý sharýashylyǵy mınıstrligi kómegimen alǵash ret Qytaıdaǵy sý sharýashylyǵy kásiporyndarynda sý salasynyń 120 mamanyn oqytý týraly memo­randýmǵa qol qoıyl­dy. Bul jumysty jyl saıyn jal­ǵastyrýǵa kelisim bar. Eki toptan quralǵan 30 adamnan tura­tyn toptar eki aptalyq kýrs­ty aıaq­tap, jaqynda úshinshi top mamandar jiberilmek. Osy oqý kýrsyna bir adamǵa shamamen 7 myń dollar kólemindegi shyǵyn­dardy qabyldaýshy tarap qarjylandyrady. Sonymen qatar «Bolashaq» baǵdarlamasy arqy­ly da mamandarymyz sheteldik joǵary oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtarda tájirıbeden ótip jatyr.

– «Sýdyń da suraýy bar» dep tekke aıtylmasa kerek. Sý – sarqylmaıtyn resýrs emes. Ony uqypty, únemdep paıdalanǵan jón. Osy oraıda halyq arasynda sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý máselesi qalaı qolǵa alynyp jatyr?

– Durys aıtasyz, sý únemdeý – tek tehnıkalyq nemese ekono­mı­kalyq emes, eń aldymen, máde­nı jáne áleýmettik másele. Biz bul baǵytta keshendi túsindirý jumystaryn bastap kettik. «Taza Qazaqstan» aksııasy aıasynda «Sýdy únemdep, bolashaqty saqta» taqyrybynda mektepterde arnaıy sabaqtar ótkizilip, ol shamamen 2 mln oqýshyny qamtydy. Endi bul jumysty kolledjder men JOO-larda júzege asyramyz. Áýejaılar, vokzaldar, qoǵamdyq kólik, ákimshilik ǵımarattarda aqparattyq stendter men broshıýralar ornalastyrylýda. Sonymen qatar turmysta sýdy únemdeý bo­ıynsha ádistemelik usynymdar ázirlendi. «Az tutynsań, az tóleı­­­siń» qaǵıdaty negizinde 6 óńir­de dıf­ferensıaldy tarıfter engi­zi­lip, aı saıyn 1,6 mln tekshe metr sýdy únemdeýge múmkindik berildi.

– El ishindegi ınfraqu­ry­lymdy jańǵyrtý men sý qoı­malarynyń jaǵdaıyna toq­­­tal­sańyz.

– Keıingi jyldary elimizde sý ınfraqurylymyn jańartý men jańǵyrtý baǵytynda aýqym­dy jumys atqarylyp keledi. Máse­len, Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldy jańǵyrtý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar joba. Bul kanal arqyly Ortalyq Qazaq­­­stannyń sýmen qamtamasyz etilýi júzege asady. Qazir bul nysanda qurylys-montajdaý, tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Jalpy joba quny shamamen 83 mıllıard teńgeni quraıdy.

Byltyr elimizdiń Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Aqmola, Almaty, SQO, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystarynda 8 joba aıaqtalyp, 208 myń turǵyny bar 49 eldi mekenniń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsardy. Búginde elimizdiń 10 oblysynda 2,6 myń shaqyrymnan astam sý qubyry jelileri salynyp, jańǵyrtylyp jatyr. Bul 468 eldi mekendi qamtyp, shamamen 1,3 mıllıon adamdy sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. 53 eldi meken alǵash ret ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylady.

– Transshekaralyq sý máse­le­sinde qandaı nátıjege qol jet­kizildi?

– Sý – tabıǵı shekarany mo­ıyndamaıtyn resýrs. Sondyqtan kórshi memlekettermen sý dıp­lo­matııasyn jolǵa qoıý – asa mańyz­dy mindet. О́tken jylǵy vegetasııalyq kezeńde Ortalyq Azııa elderimen birlesken kelis­­sóz­derdiń arqasynda aýyl sharýa­­shy­lyǵy taýaryn ón­di­rýshilerdi sýmen tolyq qam­ta­masyz ettik. Bul – tıimdi dıplo­matııanyń naqty nátıjesi.

Bizdiń mınıstrlik sý resýrstaryn bólisýde teńgerimdi ustanym men halyqaralyq normalarǵa súıenedi. Jyl saıynǵy kelissózder barysynda el múddesin qorǵap qana qoımaı, kórshi eldermen ózara senim men yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa basymdyq beremiz.

– Soltústik Araldy saqtaý ju­mysy da strategııalyq baǵyt­tardyń biri. Bul boıynsha qandaı jobalar iske asty?

– Iá, bul – elimizdiń eko­lo­gııalyq qaýipsizdigi úshin asa ma­ńyzdy másele. Mınıstrlik qu­ryl­ǵaly beri Soltústik Aral teńizine shamamen 5 mlrd tekshe metr sý jiberildi. Qazir teńizdegi sý kólemi 24,4 mlrd tekshe metrge jetip otyr.

Qazirgi tańda Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen «Aral teńiziniń soltústik bóligin óńirlik damytý jáne qalpyna keltirý» jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­de­mesi ázirlenip jatyr. Onda Kókaral bógetin 2 metrge deıin kóterý jáne Qamystybas pen Aqshatas kól júıelerin qaıta qalpyna keltirý josparlanǵan. Bul joba bıyl jyl sońynda tolyq saraptamadan ótedi.

– Sý resýrstaryn bas­qarý­daǵy basty ustanym qandaı?

– Basty ustanym – ashyqtyq, ádilettilik jáne turaqtylyq. Sý resýrstary – ult baılyǵy. Ony bas­qarý zań aıasynda, ǵylymı negizde, ekologııalyq jaýap­kershilikpen júzege asýy kerek. Jańa Sý kodeksi  osy qaǵıdattardyń naqty tetikterin engizdi.

Mınıstrlik sýdy paıda­la­nýdaǵy barlyq úderistiń ashyq­ty­ǵyn qamtamasyz etýge, sýdyń «qara naryǵyna» jol bermeýge, sıfr­lyq júıeler arqyly sýdy ádil jáne tıimdi bólýge baǵyttalǵan ju­mystardy jalǵastyra beredi.

Aldaǵy jyldary basty nazar – klımattyń ózgerýine beıimdelý, zamanaýı tehnologııalardy engizý, halyqtyń sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý jáne halyqaralyq áriptestikti tereńdetý bolmaq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qýat ÁÝESBAI,