Sot tájirıbesiniń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrý maqsatynda quqyq salasyndaǵy otandyq táýelsiz sarapshylar bıyl birinshi ret kúsh biriktirip, «Sot tóreligi qyzmetindegi ǵylym» jobasyn bastaǵan edi. Álbette, sot praktıkasyn jetildirýde ǵylymnyń úlesi orasan. Degenmen úlken júktememen jumys isteıtin sottarǵa keıde ǵylymǵa júginýge, durys sheshim qabyldaýǵa ýaqyt ta, múmkindik te jetpeı jatady. Mundaıda zańger-ǵalymdardyń kómegi quqyqtyq teorııalar arqyly sottarǵa baǵyt bere otyryp zańdy ári ádiletti sheshim shyǵarýǵa jol ashady.
Osy maqsatta elimizdiń jetekshi zańger-ǵalymdary men tájirıbe júzinde jumys isteıtin mamandar bas qosyp, «ZanSar» quqyqtyq saraptamalyq zertteýler ınstıtýtyn qurǵan edi. Áreketsiz otyrmaǵan ınstıtýttyń mańyzdy jobalarynyń biri joǵaryda atap ótken – «Sot tóreligi qyzmetindegi ǵylym». Bul joba sheńberinde eń ózekti jáne kúrdeli quqyqtyq máseleler boıynsha ǵylymı-praktıkalyq saraptamalar, túsindirmeler men zertteýler ázirlenedi. Jobanyń túpki maqsaty – elimizde ǵylymı negizdelgen, birizdi sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa úles qosý. Bul jumys Joǵarǵy sot janyndaǵy Halyqaralyq keńestiń usynymdaryna sáıkes júzege asady.
Jýyrda ınstıtýt sarapshysy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Kaspıı ýnıversıtetiniń «Ádilet» joǵary quqyq mektebiniń qaýymdastyrylǵan professory Elena Nesterova ázirlegen alǵashqy ǵylymı saraptamalyq qorytyndy jaryq kórdi. Arnaıy qurylǵan saraptamalyq keńeste talqylanyp, bekitilgen qorytyndy óte ózekti taqyrypqa arnalǵan. Onda memlekettik satyp alýlarǵa qatysý múmkindiginen zańsyz aıyrylǵan kásipkerlerdiń jiberip alǵan paıdasyn óteý týraly sot isteri taldanǵan. Sot tájirıbesinde tenderden negizsiz shettetilgen adal kásipkerdiń quqyǵy keıin qalpyna keltirilse de, ol satyp alýǵa qaıta qatysa almaıdy. Mundaı jaǵdaıda memleket onyń joǵaltqan paıdasyn óteýge mindetti. Biraq sottar kóbine bolashaq tabysty dáleldenbegen dep sanap, talapty qanaǵattandyrýdan bas tartady. Bul – azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiliktiń ótemaqylyq tabıǵatyna qaıshy, ásirese jeke kásipkerler men memlekettik (kvazımemlekettik) sektor arasyndaǵy qarym-qatynastar jıi kezdesetin jaıt. Máselen, memleket óz múddesin qorǵaýǵa zańdyq quraldardyń tutas arsenalyn qoldana alady. Al jeke kásipker úshin, tipti ol zań buzýshylyqty dáleldegen kúnniń ózinde óz quqyqtaryn sot arqyly qalpyna keltirý – qıynnyń qıyny.
Ashyq teńsizdiktiń jolyn qıyp, joǵarydaǵydaı jaǵdaılarǵa júıeli túrde jaýap berý úshin «ZanSar» ınstıtýtynyń saraptamalaryn óz salasyn jetik meńgergen, joǵary bilikti mamandar daıarlap otyrǵany qýantady. Árbir saraptamalyq qorytyndy arnaıy qurylǵan sarapshylar keńesinde talqylanyp, bekitiledi. Instıtýt qurylymy men sarapshylardy irikteý tártibi sapaly jumys isteýge jaǵdaı jasaıdy. Sarapshylardyń kásibı qyzmeti táýelsizdik, beıtarap ustanym men múdde qaıshylyǵynyń bolmaýy syndy etıkalyq standarttarǵa negizdelgen.
Osy oraıda ınstıtýttyń negizin qalaýshy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Aıgúl Kenjebaeva: «Qoǵamdaǵy zań men tártipti saqtaýda ádilet mańyzdy ról atqarady. Instıtýttyń saraptamalyq qorytyndylary sýdıalarǵa kúrdeli quqyqtyq máseleler boıynsha ǵylymı negizdelgen sheshimder qabyldaýǵa kómektesedi ári sýdıalardyń jumysyn jeńildetip, osyndaı máselelerdi taldaýǵa ýaqytyn únemdeıdi. Munan da bólek, saraptamalyq qorytyndylar sot tóreliginiń sapasyna qoǵamdyq baqylaý quraly retinde qyzmet etip, sol arqyly azamattardyń sot júıesine senimin nyǵaıtady», deıdi.
Instıtýttyń jumys josparynda basqa da mańyzdy quqyqtyq máseleler boıynsha qorytyndylary bar. Zertteýler men qorytyndylar daıyndaýǵa arnalǵan taqyryptar ǵylymı negizdelgen sot tájirıbesin qalyptastyrýǵa yqpal etetindeı etip tańdalatynyn atap ótken jón.
Sonymen qatar «ZanSar» ınstıtýty zańnamany ǵylymı turǵyda túsindirý isine belsene qatysa bastady. Instıtýt sarapshylary Qazaqstan men shet memleketterdegi sottarda, sondaı-aq halyqaralyq arbıtrajdarda quqyq boıynsha sarapshy retinde qatysady. Osyǵan baılanysty saýaldar bıyl 12 maýsymda máseleniń halyqaralyq aspektilerine arnalǵan dóńgelek ústelde talqylanǵan. Degenmen azamattar da zańnyń ǵylymı qaǵıdattaryna negizdelgen eń ádil sheshimderge ıe bolýy kerek. Sondyqtan sot júıesi naqty daýlar boıynsha zańger ǵalymdar pikiriniń keńirek qoldanylýyna múddeli bolýǵa tıis. Osy baǵytta qazirgi tańda zańger ǵalymdardyń elimizdegi sottarǵa maman retinde qatysýy jóninde talqylaýlar daıyndalyp jatyr.
«Sot júıesine qatysty aıtylatyn syn kóp jaǵdaıda oryndy ári ádil. Sot júıesiniń ózi de bul máseleni sheshýdiń joldaryn únemi izdeıdi. Alaıda bul ońaı emes. Jyl saıyn sot isteriniń sany artyp keledi, al sýdıalar sanyn kóbeıtý – memleket úshin qymbatqa túsetin sheshim. Tipti sýdıalar óz isine bar yntasymen kirisse de, ár isti tıisti deńgeıde qaraýǵa ýaqyty jete bermeıdi. Oǵan qosa sot júıesinde áli de kezdesetin jemqorlyq, kásibı biliksizdik pen nemquraıdylyq máselelerin eskersek, bul saladan túbegeıli oń ózgeristerdi kútý qıyn. Jaǵdaıdy jaqsartýdyń bir joly retinde biz osy ýaqytqa deıin tolyq paıdalanylmaı kelgen quqyqtanýshy-sarapshylardyń áleýetin usynyp otyrmyz. Instıtýtta óz salalarynda moıyndalǵan, jaqsy bedelge ıe jetekshi zańgerler, quqyqtanýshylar men ǵalymdar jınaldy jáne olardyń sany arta túsedi. Sot júıesine, ádil sotqa jáne sonyń arqasynda búkil qoǵamǵa kómektesý úshin birikken quqyqtanýshy-sarapshylar naqty ister boıynsha sotta maman retinde sóz sóıleıdi. Bul sýdıalarǵa kúrdeli quqyqtyq máselelerdi durys túsinýge kómektesedi», dedi A.Kenjebaeva.
Al zań ǵylymdarynyń kandıdaty Elena Nesterova quqyqtyq ǵylym men sot tájirıbesi ózara baılanyssyz qalyp otyrǵanyn alǵa tartty.
«Árıne, elimizde túrli ǵylymı mektepter bar, quqyqtanýshylar ǵylymı jáne qoldanbaly zertteýler júrgizip, sot tájirıbesi zertteledi, quqyqtyq normalarǵa túsindirme beriledi, sot sheshimderine synı pikirler jazylady, sot tájirıbesin jetildirý boıynsha usynystar jasalady. Alaıda qazirgi tańda quqyqtyq ǵylym men sot tájirıbesi ózara baılanyssyz qalyp otyr. Sýdıalar sırek jaǵdaıda quqyqtyq doktrınaǵa júginedi, tipti eń bedeldi ǵalymdardyń kózqarastaryn óz sheshimderinde eskermeı jatady, ıakı olar týraly múldem habarsyz bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaı sot aktileriniń sapasyna keri áserin tıgizetini daýsyz. Men mynaǵan kámil senemin: sot aktilerindegi qatelikterge ǵylymı turǵydan negizdelgen, ashyq ári obektıvti syn óte qajet jáne bolashaqta sot organdary mundaı pikirlerdi, ásirese uqsas ister boıynsha ádil sot júrgizgen kezde eskeredi», dedi E.Nesterova.
О́z kezeginde Kaspıı ýnıversıtetiniń «Ádilet» Joǵary quqyq mektebiniń qaýymdastyrylǵan professory Asqar Qaldybaev qazirgi tańda sottarda qaralatyn daýlardyń kóbi kúrdeli sıpatqa ıe ekenin ári olardy sheshý tereń bilimdi qajet etetinin aıtyp otyr.
«Sýdıalardyń júktemesiniń kóptigine baılanysty olarda teorııalyq máselelerdi tereń zertteýge ýaqyt bola bermeıdi. Al bul máselelerdi tolyq túsiný negizdelgen ári ádil sot sheshimderin shyǵarý úshin óte mańyzdy. О́kinishke qaraı, zań mátinderi jıi túsiniksiz jazylatyndyqtan, ony ártúrli qabyldaýǵa jol beriledi. Odan bólek, keıbir zańdar ózektiligin joǵaltqan, tipti eskirgen bolýy múmkin. Sondyqtan zańdardy durys túsindirý asa qajet. Al ǵalymdar jyldar boıy naqty teorııalyq máselelermen aınalysyp keledi, túrli kózqarastardy, sheshý joldaryn jaqsy biledi. Olar tek máseleniń Qazaqstan zańnamasy sheńberindegi evolıýsııasyn ǵana emes, sonymen qatar damyǵan elderdiń zańnamasy men quqyq qoldaný tájirıbesin de jetik meńgergen. Sondyqtan ǵalymdar belgili bir sanattaǵy daýlardy teorııalyq turǵydan qalaı durys sheshý kerektigin usyna alady. Sottar úshin ǵalymdarmen turaqty baılanys ornatý paıdaly bolar edi, sebebi olar daýdyń nátıjesine múddeli emes ári óz beıtarap kózqarasyn usyna alady. Ǵalymdar sýdıalar úshin tájirıbedegi naqty máselelerge baılanysty saraptamalyq qorytyndylar daıyndaı alady. Eń mańyzdysy, bul qorytyndylar sýdıalar, eń aldymen, Joǵarǵy sot tarapynan elenip, eskerilse, ádil sot sheshimderiniń sapasy arta túser edi. Sonymen qatar zańdarǵa sottar ǵylymı qorytyndylardy eskerýge quqyly degen tikeleı tolyqtyrýlar engizý usynylady. Osylaısha, sottar men ǵalymdar arasyndaǵy ózara is-qımyl sýdıalarǵa naqty isterdi sheshýde teorııalyq qoldaý, ǵalymdarǵa bolashaq ǵylymı zertteýler úshin tájirıbelik materıal alýǵa múmkindik beredi», dedi A.Qaldybaev.
Odan da bólek, ǵalymdar men sarapshylardyń qorytyndylary jańa zańdardy qabyldaý nemese qoldanystaǵylaryn jetildirý arqyly quqyqtyq retteýdi jaqsartýǵa baǵyttalýy múmkin. Osy oraıda, ǵalymdar men zańdardy ázirleýge jaýapty Ádilet mınıstrligi arasyndaǵy baılanys ta asa mańyzdy.
ALMATY