1953 jyldyń saratan aıy edi, mezgil sáske tús. Onshaqty qartańdaý kisi men Naýsha shesheı jáne Jánıpa shesheı bar, maǵan Qobylandy jyryn aıtqyzyp (jyrdy jatqa biletinmin), máre-sáre bop, qyzyl-kúreń ysqyltym shaıdy shym-shymdap soraptaı iship, dop-domalaq ashy qurtty urtyna tyǵyp, asa qóńildi bas qosqan shaqtary edi.
– Bas bala qamshyny, áýelet-áýelet, – dep Bısen aǵaı qozǵalaqtap qoıdy.
Sol aıaǵyn maıdanda qaldyrǵan kórinedi. О́ziniń aıtýynsha, mına jarylyp, aıaǵyn julyp túsken.
– Toqta, Bısen, myna tarıhı eski áńgimeni tyńdaıyq. Qurekeń qolǵa túse bermeıdi. Jýyrda Orynbordan kelip edi, endi Astrahanǵa arǵy kúni júremin dep otyr ǵoı, – dedi Adaı ata tegeýrindi únmen.
– Osy úı qazan astyma, á, Jánıpa? – dep Satym ata ún kótere berip edi,
– Qaınap jatyr ǵoı, – degen daýysqa rıza boldy.
Eski áńgimege janym qumar men Qurmash atanyń aýzyna qaraımyn, óte-móte degbirsizbin. Árbir sózdi jadyma jazyp ala qoıamyn, solaı saqtala beredi.
« ... Eı, oń qolynda kók naıza,
Sol qolynda kók naıza,
Atoılap kirdi, Barlybaı,
Qaramaı, júdá, áı, shaıǵa!
Tebingi tory astynda,
Dýlyǵasy basynda,
Qaraǵaıdaı qaqshıǵan,
Tanaı batyr qasynda,
Júz otyz bes jasaqpen,
Qos-qos atty qosaqpen», dep tizbektete bergen Jáleldi Dinqýat ata: – Sabyr etshi, Qurmashty sóıleteıik, bul kitapty kóp oqıdy, ári orys tiline de jetik, – dep kidiristetip tastady.
Kóje pisirimdeı ýaqyt qyzyl-kúreń shaıǵa ábden bógip terlegen Qurmash ata:
– Kelin qyzyldatyp endi bir quı, – dep urtyndaǵy qurtty alaqanyna túsirip, odan dastarqan shetine qoıdy da, onsyzda úlken kóziniń janaryn ashyńqyrap:
– Jálel bul dastan kárikóz Qurmanǵalıdiki ǵoı, marqum osy dastandy ári jazyp, ári terme sıpattaǵy sazyn da shyǵarǵan. Muny shynaıy mánine, sánine keltirip, ózinen basqa eshkimdi aıta almaıdy eken. Onyń dombyrasy da, áni de terisqaqpaı! Ol solaqaı bolypty ǵoı! Barlybaı – Jetirý: onyń ishinde tabyn taıpasynyń Bozymynan taraıdy. Bozymnan – Toqsıyq, odan Esenbaı, Barlybaı bop kete beredi, meniń estýimshe. Aıtpaqshy, saǵan qaıyn jurt bop keletinin bilemisiń?
Nege ekenin qaıdam, osy sátte jym-jyrt bop, dastarqan ústin únsizdik basty. Qaımaq qatqan qyp-qyzyl ystyq shaıdy urttap ishken Qurmash ata bata qaıyrdy da, sál-pál keıin sheginip otyrdy. Sosyn teńsele túsip:
– Kúltóbege deıin qarsylas kórmeı, ábden masattanǵan qalmaqtyń qalyń qoly asyqpaı-úsikpeı, qona jastanǵan ǵoı. Sol kezde jan-jaqqa habarshy jibergen Qaıyp bastaǵan úsh júz, ári ketkende úsh júz otyzdaı qol jınalyp, jaýdy Kúltóbeden qarsy alýǵa ýaǵdalasyp, beldi shylbyrmen býǵan. Kúni-túni damylsyz ártúrli aıla-tásil, sharǵyny oılastyrǵan. Taısoıǵan óńirinen jınalǵany úsh júzdeı, jan-jaqtan kelgenimen úsh júz jetpisteıi táýekelge bel býyp, qalyń uıqyda jatqan nópir qalmaqqa synalap kirip, qandy urysqa kirisken ǵoı: sóıtip, qandy qyrǵyn bastalyp ketken. Sáske tús mezgilinde tosynnan kirgen Barlybaı men Tanaı bastaǵan jasaq qandy urysty júdá qyzdyryp, qarsylastyń esin ketirgen, kil saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitter – jaýdy bólshek-bólshek qylyp bólip alyp, qanyn sýdaı aǵyzǵan. Jaralylary men ólgenderin jınaýǵa shamasy kelmeı, qalmaqtar bas joq, kóz joq qashqanyna tarıh kýá! Muny orys tarıhshylarynyń muqııat zerttep jazǵan asa qundy eńbekterinen oqyp, rıza bolǵanym bar. Qurmanǵalı marqumnyń dastanynda osy qandy qyrǵyn bastan-aıaq sýretteletin edi, ol dastandy túgeldeı bolmasa da Shernııaz aqyn bilipti dep estýshi edim. Al eptep úzindisin jyrshy-ánshi Sultangereı Ysqaq balasynan úzdik-úzdik estip, oǵan rızashylyǵymdy bildirip, alǵysymdy aıtqanmyn. Biraq dastandy túgeldeı biletin bul óńirde eshkim joq.
«Barlybaı kók naızamen shanyshqanda,
Tanaı da bul erlikten qalysqan ba!
Ekeýi qosarlanyp umtylǵanda,
Shaq kelmes, qalmaq túgil arystanda.
Oıpyrym-aı, Qaıyp batyr semserin-aı,
Bir, eki-úsh jaýdy shapty eńserip-aı!
Qosaqtap qos attyǵa tuzaq tastap,
O, ǵajap, dáldigi men ólshemin-aı!» degen eki shýmaq qana oıymda qalypty. Negizi meniń biletinim, on-on bes shýmaqtaı ǵana edi, ol da umytylyp barady, – dep Qurmash ata sál tynystady.
* * *
Tarıhty tizbelesek, 1710–1711 jyldary Jońǵar áskerleriniń kúsh jınap, olarǵa arqa súıgen Edil mańyndaǵy quba qalmaqtardyń esirgeni, olarǵa Jaıyq kazaktary men bashqurttar dem bergeni belgili. Sóıtip, qazaqtardy jan-jaǵynan syǵymdaǵany anyq jáne aıqyn kórsetilgen. Biraq «Jalǵyzǵa qudaı jar» degendeı, Qaraqumdaǵy qazaq júzderiniń (1710 jyly) bas qosyp, kúsh biriktirýi, Bógenbaı batyr basshy bop ant qabyldaýy – kúshke-kúsh, jigerge-jiger qosqany asa málim. Eskilikti bir jyrda:
«Bógenbaı, Taılaqpenen qaptaldasty,
Shaqyryp, uran otyn «attandasty»,
Saýryq pen Malaısary, Jánibek batyr,
Jaýynan kúshi basym – jasqanbas-ty», degen sııaqty shýmaqtar san-qıly alasapyran kezdegi arpalysty beıneleıtini sózsiz. «Qudaı saldy, biz kóndik», dep eńsesi túspegen babalarymyz – el úshin, jer úshin óz jandaryn ortaǵa salǵan ǵoı, shirkin!
Kúltóbedegi qyrǵynda qalmaqtar oısyraı jeńilip, keıin qaraı jóńkile qashýǵa májbúr bolady. Osy eki-úsh táýlikke sozylǵan urysta qazaq qolynan shamamen jetpis-seksen adam qurban bolyp, otyz-qyryqtaıy jaraqat alady. Aýyr salmaq – adam qazasy ekeni túsinikti. Qandy urysta Tabynnyń eki batyry Barlybaı men Tanaı at jalyn qushady. Tanaı súbeden kirgen naızadan birden qaza bolady da, Barlybaı aýyr jaralanyp, omyrtqasy synady. Ony dastandaǵy eki-shýmaq dáleldep beredi:
«... Tanaıǵa kirdi naıza dál súbeden,
Qalmaqtyń naızasy eken qarsy kelgen,
Qaıran er attyń jalyn qushyp qaldy,
Qan jýdy tánin múldem álsiregen...
Barlybaı baıqap qalyp, aıqaı saldy,
Qorshaǵan qalmaqtardan taısalmady.
Siltelep, aldaspanyn oń men solǵa,
Japyryp qalyń jaýdy jol salǵany.
Sol mezet omyrtqadan sart etkeni,
Ot oınap, kóz aldynda jarq etkeni.
Er ústinen ushyrdy Barlybaıdy,
Gúrzi soqqy – apyraı, qalt ketpedi».
Qarttardyń aıtýynsha, ári aqyldasyp, beri aqyldasyp, jaýdy óksheleı qýyp qaıta oralǵandar jınalyp bir sheshimge keledi: Atan túıege ekeýin de teńdep, qastaryna bir jigitti otyrǵyzyp, teristikti betke alady. Barlybaı batyrdyń keýdesinde jany bar, biraq, sóıleýge shamasy bolmaıdy. Eki kún júrip, úshinshi sársenbi kúni tús qaıtqan kezde, batyr: «Bir bıik jalǵa meni jerleńder», depti til qatypty. Sodan ertesine osy jalǵa kóteriledi. Sonymen, 1711 jyldyń saratan aıynyń aıaǵy, áset aıynyń bas kezinde, sáske túste elý toǵyz jasynda Barlybaı batyr pánıden baqı dúnıege attanypty. Ańyz emes, shynaıy shyndyqqa janasatyn taǵy bir áńgime: qulpytasty Mádınadan jasatyp, ákelingen kórinedi, alty qyrly qoshqar múıizdi, uzyndyǵy úsh metrdeı bolǵan. Jyldan asa ýaqyt jol júripti, áýeli túıemen, odan kememen... Al Tanaı erdiń qaıda jerlengeninen naqty maǵlumatym joq, bireýler – ol kisi О́giz molada dese, bireýler – odan árirek dóń basynda deıdi. 1969–1970 jyldary qulpytas qoldy bolyp urlanǵan. Tastyń ereksheligi, kıeliligi jóninde ártúrli áńgimeler, alyp-qashpa aýyzeki sózder barshylyq. Ásirese aıtýly azamat Ramazan Tólesh balasynyń qulpytas jóninde aıtqan áńgimesine qulaq qoısaq, ǵajap...
О́tken jyldyń mızan (qyrkúıek) aıynyń sońyna taman Barlybaıdyń on úshinshi urpaǵy – Ikram Tábárikuly Bolysbaev bas bolyp, batyr babasy Barlybaıdyń basyna qaraǵan kisiniń kóz janaryn súrindiretin kesene turǵyzyp, Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdanynyń ortalyǵy Mııaly selosynda as berdi. Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdanynda turatyn bul azamattyń jıyrma bes-otyz jyldaı talmaı izdenisiniń qorytyndy nátıjesine jınalǵandar biraýyzdan rızashylyǵyn bildirip, shynaıy kóńilmen alǵysyn aıtty. Batyr baba basyna 315 jyldan keıin ekinshi ret sándi de, mándi kesene salynyp, «Barlybaı jaly», «Barlybaı kóli», «Barlybaı bulaǵy» jasaryp, jaıqaldy. Muny biz, óz halqynyń eli men jeri úshin janyn qıǵan batyr babalarymyzǵa – ult táýelsizdiginiń arnaǵan syı-qurmetiniń bir kórinisi desek, artyq aıtqandyq bolmas...
Marat MÁJITOV,
jazýshy